سوالات زیست کنکور تجربی ۱۳۹۸ با پاسخ تشریحی

چون سؤال عبارت «نامناسب» را می‌خواهد، باید رابطه‌ای را پیدا کنیم که به‌صورت مطرح‌شده درست نیست.

۱. بررسی گزینهٔ اول: خروج آب به صورت قطره از انتها یا لبهٔ برگ، «تعریق» نام دارد و از روزنه‌های آبی انجام می‌شود. اگر آب رسیده به برگ بر اثر فشار ریشه‌ای از آب ازدست‌رفته با تعرق بیشتر باشد، تعریق رخ می‌دهد؛ بنابراین افزایش فشار ریشه‌ای، با فراهم‌بودن سایر شرایط، می‌تواند خروج قطرات آب را افزایش دهد. این عبارت مناسب است (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۱۰۹–۱۱۰).

۲. بررسی گزینهٔ دوم: تبخیر آب از بخش‌های هوایی، مکش تعرقی ایجاد می‌کند. این مکش، به کمک پیوستگی ستون آب، در حرکت آب و املاح در آوندهای چوبی نقش دارد؛ بنابراین این عبارت نیز مناسب است.

۳. بررسی گزینهٔ سوم: انباشت مواد محلول در یاخته‌های نگهبان، ورود اسمزی آب به آن‌ها را تسهیل می‌کند. با ورود آب، یاخته‌ها تورژسانس پیدا می‌کنند و به علت آرایش رشته‌های سلولزی و تفاوت ضخامت دیواره‌ها خمیده می‌شوند؛ در نتیجه روزنه باز می‌شود. پس این عبارت مناسب است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۰۸).

۴. بررسی گزینهٔ چهارم: کاهش بخارآب هوای اطراف، در صورت ثابت‌بودن سایر شرایط، اختلاف رطوبت میان فضای درون برگ و هوای بیرون را افزایش می‌دهد؛ بنابراین خروج بخارآب را بیشتر می‌کند، نه کمتر. پس کاهش بخارآب هوا را نمی‌توان به‌طور کلی شرط کاهش خروج آب از منفذ روزنه دانست.

نکتهٔ مهم: کتاب بیان می‌کند که کاهش «شدید» رطوبت هوا می‌تواند باعث بسته‌شدن روزنه‌ها شود و از این راه خروج آب را محدود کند؛ اما این پاسخ تنظیمی را نباید با اثر مستقیم کاهش رطوبت هوا بر تعرق یکسان دانست. گزینهٔ چهارم نه شدت کاهش رطوبت و نه بسته‌شدن روزنه را مشخص کرده است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۰۹).

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای پاسخ، باید ساختار دفعی دو جانور و مسیر خروج مواد از آن‌ها را مقایسه کنیم.

گام اول ـ سامانهٔ دفعی زنبور: زنبور یک حشره است و سامانهٔ دفعی حشرات از لوله‌های مالپیگی تشکیل می‌شود. آب و اوریک اسید وارد این لوله‌ها می‌شوند و سپس محتویات آن‌ها به روده می‌ریزد. در ادامه، آب و یون‌ها بازجذب می‌شوند و اوریک اسید همراه مواد دفعی دستگاه گوارش از بدن خارج می‌شود (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۶).

گام دوم ـ سامانهٔ دفعی کرم خاکی: ساختار دفعی کرم خاکی نفریدی است. نفریدی مسیر دفعی مستقلی دارد و محتویات آن از منفذ دفعی به بیرون بدن می‌ریزد، نه به روده. کتاب نیز در معرفی نفریدی، بازشدن آن با منفذ به بیرون بدن را بیان می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۶).

گام سوم ـ نتیجهٔ مقایسه: ویژگی متمایز سامانهٔ دفعی زنبور، تخلیهٔ محتویات لوله‌های مالپیگی به روده است؛ در مقابل، نفریدی کرم خاکی مواد را از منفذ دفعی به بیرون هدایت می‌کند.

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای پاسخ، باید مسیر سرخرگ مورد سؤال را از رگ‌های فراوان مشیمیه تفکیک کنیم.

گام اول ـ شناسایی محل انشعاب سرخرگ: در شکل ساختمان چشم و نمای شبکیه، رگ‌هایی دیده می‌شوند که از محل عصب بینایی وارد چشم شده و در سطح داخلی شبکیه شاخه‌شاخه می‌شوند؛ بنابراین سرخرگ مورد سؤال با خون‌رسانی شبکیه ارتباط دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۲۳ تا ۲۵، شکل‌های ساختمان چشم و نمای شبکیه).

گام دوم ـ تعیین موقعیت شبکیه: طبق متن کتاب، شبکیه داخلی‌ترین لایهٔ کرهٔ چشم است. پس منشعب‌شدن این سرخرگ در سطح داخلی شبکیه، به معنای انشعاب آن در مجاورت داخلی‌ترین لایهٔ چشم است؛ در نتیجه عبارت گزینهٔ دوم درست است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۴).

گام سوم ـ بررسی عبارت‌های دیگر:
ـ بخش رنگین چشم، عنبیه است و در مرکز آن سوراخ مردمک قرار دارد؛ مردمک بافت نیست که سرخرگ آن را تغذیه کند (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۲۳ تا ۲۴).
ـ مادهٔ ژله‌ای پشت عدسی، زجاجیه است. زجاجیه در مجاورت سطح داخلی شبکیه قرار دارد، اما شفاف است؛ بنابراین توصیف آن به‌صورت «غیرشفاف» نادرست است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۴).
ـ پردهٔ شفاف جلوی چشم، قرنیه است که رگ خونی ندارد. کتاب تأمین مواد غذایی و اکسیژن قرنیه را به زلالیه نسبت می‌دهد، نه ورود شاخه‌های انتهایی این سرخرگ به قرنیه (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۴).

پاسخ: گزینهٔ ۲

گام اول: شناسایی رفتار موردنظر
رفتاری که پژوهشگران می‌کوشند از آن برای حفاظت از گونه‌های جانوری در معرض خطر انقراض استفاده کنند، «نقش‌پذیری» است. در نمونهٔ کتاب، جوجه‌غازهایی که پس از خروج از تخم نخستین بار لورنز را دیدند، او را دنبال کردند و نسبت به او نقش‌پذیر شدند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۱۴).

گام دوم: بررسی نقش ژن و محیط
در نقش‌پذیری، آمادگی جانور برای این نوع یادگیری زمینهٔ ژنی دارد؛ اما اینکه جانور نسبت به چه فرد یا جسمی نقش‌پذیر شود، به تجربهٔ محیطی او بستگی دارد. بنابراین، این رفتار را نباید صرفاً ژنی یا صرفاً حاصل محیط دانست. کتاب نیز توضیح می‌دهد که بیشتر رفتارهای جانوران از برهم‌کنش ژن‌ها و اثرهای محیطی پدید می‌آیند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۱۴).

گام سوم: مقایسه با حل مسئله
در حل مسئله، جانور تجربه‌های قبلی را به وضعیت تازه ارتباط می‌دهد و برای رسیدن به هدف برنامه‌ریزی می‌کند؛ پس تجربه و یادگیری در آن نقش دارند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۱۲–۱۱۳). این رفتار نیز بر توانایی‌های دارای زمینهٔ ژنی جانور تکیه دارد و حاصل برهم‌کنش ژن‌ها و محیط است. در نتیجه، وجه اشتراک بیان‌شده در گزینهٔ دوم درست است.

نکتهٔ تمایز: نقش‌پذیری را نباید با یادگیری وابسته به پاداش یا برنامه‌ریزی آگاهانه برای حل مسئله یکی دانست؛ همچنین شرطی‌شدن کلاسیک نیز با محرک‌ها ارتباط دارد و از این نظر نمی‌توان تقابل مطرح‌شده در گزینهٔ چهارم را پذیرفت.

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای یافتن عبارت نادرست، باید «تغییر تصادفی فراوانی دگره‌ها» را از «سازگاری بیشتر جمعیت با محیط» جدا کنیم.

گام اول ـ تعریف رانش دگره‌ای: هرگاه رویدادهای تصادفی باعث تغییر فراوانی دگره‌ها شوند، رانش دگره‌ای رخ داده است. باقی‌ماندن یا حذف دگره‌ها در این فرایند لزوماً به سودمند یا زیان‌بار بودن آن‌ها ارتباطی ندارد (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۵۴ و ۵۵).

گام دوم ـ بررسی عبارت‌های درست:

• گزینهٔ ۱: حوادثی مانند سیل، زلزله و آتش‌سوزی می‌توانند با حذف تصادفی بخشی از افراد، ترکیب دگره‌های جمعیت باقی‌مانده را تغییر دهند. بنابراین حوادث طبیعی می‌توانند موجب رانش شوند؛ البته رانش فقط به این حوادث محدود نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۵).
• گزینهٔ ۲: در تعادل ژنی، فراوانی نسبی دگره‌ها یا ژن‌نمودها از نسلی به نسل دیگر ثابت می‌ماند. چون رانش فراوانی دگره‌ها را تغییر می‌دهد، جمعیت را از تعادل خارج می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۴).
• گزینهٔ ۳: اثر رانش در جمعیت‌های کوچک بیشتر است؛ زیرا حذف یا باقی‌ماندن تصادفی تعداد معینی از افراد، بخش بزرگ‌تری از جمعیت کوچک را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. به همین دلیل، بزرگ بودن جمعیت یکی از شرایط حفظ تعادل است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۵).

گام سوم ـ تشخیص عبارت نادرست: گزینهٔ ۴ پیامد انتخاب طبیعی را به رانش نسبت داده است. در رانش، دگره‌های باقی‌مانده صرفاً بر اثر تصادف باقی مانده‌اند و الزاماً موجب سازگاری بیشتر جمعیت نمی‌شوند. در مقابل، انتخاب طبیعی با افزایش سهم افراد سازگارتر در نسل‌های بعد، به سازگاری بیشتر جمعیت با محیط می‌انجامد؛ نه اینکه خودِ دگره‌ها را سازگار کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۵).

پاسخ: گزینهٔ ۴

۱. شناسایی محصول قندکافت: قندکافت در مادهٔ زمینهٔ سیتوپلاسم انجام می‌شود و محصول نهایی آن پیرووات است؛ بنابراین منظور سؤال از «این محصول»، پیرووات است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۶).

۲. ورود پیرووات به راکیزه و تغییر آن: پیرووات وارد راکیزه می‌شود و در فرایند اکسایش پیرووات، یک مولکول کربن‌دی‌اکسید، $\mathrm{CO_2}$، از دست می‌دهد. در نتیجه، مولکول سه‌کربنی پیرووات به بنیان دوکربنی استیل تبدیل می‌شود؛ در همین فرایند $\mathrm{NADH}$ نیز تشکیل می‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۶۷–۶۸).

۳. تشکیل ترکیب آمادهٔ ورود به چرخه: پس از جداشدن کربن‌دی‌اکسید، بنیان استیل به کوآنزیم $\mathrm{A}$ متصل می‌شود و استیل‌کوآنزیم $\mathrm{A}$ را می‌سازد. پس خودِ پیرووات مستقیماً به این کوآنزیم متصل نمی‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۶۷–۶۸).

۴. ارتباط با چرخهٔ کربس: در آغاز چرخه، بخش استیلِ استیل‌کوآنزیم $\mathrm{A}$ با مولکولی چهارکربنی ترکیب می‌شود و کوآنزیم $\mathrm{A}$ جدا می‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۹). بنابراین تغییر لازمِ پیرووات پیش از این مرحله، آزادکردن کربن‌دی‌اکسید در راکیزه است؛ منظور از نماد درج‌شده در گزینهٔ اول نیز کربن‌دی‌اکسید است.

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای حل سؤال، ابتدا باید نوع آوندهای نام‌برده را تشخیص دهیم و سپس ویژگی‌های آنها را بررسی کنیم.

۱. تشخیص نوع آوندها: حلقوی، مارپیچی، نردبانی و لان‌دار، شکل‌های مختلف آوند چوبی‌اند که به الگوی قرارگیری لیگنین در دیواره مربوط می‌شوند؛ بنابراین نباید آنها را با آوند آبکش اشتباه گرفت (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۸۸–۸۹، شکل ۱۷).

۲. بررسی عبارت درست: یاخته‌های سازندهٔ آوند چوبی در حالت بالغ مرده‌اند و دیوارهٔ چوبی‌شدهٔ آنها باقی می‌ماند؛ در نتیجه سیتوپلاسم آنها از بین رفته است. آوند حلقوی نیز از نوع چوبی است، پس عبارت گزینهٔ ۳ درست است (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۸۸–۸۹).

۳. بررسی سایر عبارت‌ها:

• گزینهٔ ۱: در آوند لان‌دار، دیوارهٔ پسین در محل لان‌ها تشکیل نمی‌شود؛ بنابراین ضخامت دیواره در محل لان‌ها و بخش‌های اطراف یکسان نیست و نمی‌توان آن را یکنواخت دانست (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۸۸–۸۹، شکل ۱۷).
• گزینهٔ ۲: صفحهٔ آبکشی در دیوارهٔ عرضی یاخته‌های آوند آبکش وجود دارد، نه آوند چوبی مارپیچی. کتاب همچنین بیان می‌کند که در عناصر آوندیِ آوند چوبی، دیوارهٔ عرضی از بین می‌رود و مسیر پیوسته‌ای ایجاد می‌شود (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۸۸–۸۹).
• گزینهٔ ۴: آوند نردبانی از نوع چوبی و در انتقال شیرهٔ خام مؤثر است. انتقال شیرهٔ پرورده بر عهدهٔ آوند آبکش است و یاخته‌های همراه نیز به آن کمک می‌کنند (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۸۸–۸۹).

پاسخ: گزینهٔ ۳

گام اول ـ شناسایی بخش موردنظر: طبق کتاب، پل مغزی در تنظیم تنفس و نیز ترشح بزاق و اشک نقش دارد؛ بنابراین موضوع سؤال «پل مغزی» است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰–۱۱).

گام دوم ـ تعیین جایگاه پل مغزی: ساقهٔ مغز شامل مغز میانی، پل مغزی و بصل‌النخاع است. در شکل کتاب، پل مغزی بین مغز میانی و بصل‌النخاع قرار دارد؛ پس با بصل‌النخاع مجاور است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰–۱۱، شکل ۱۵).

گام سوم ـ تطبیق جایگاه با کارکرد: بصل‌النخاع مرکز انعکاس‌هایی مانند عطسه و سرفه است. بنابراین پل مغزی، که در ترشح بزاق و اشک نقش دارد، در مجاورت مرکز این انعکاس‌ها قرار گرفته است و عبارت گزینهٔ ۳ درست است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰–۱۱).

برای تفکیک سایر عبارت‌ها نیز توجه کن که شبکه‌های مویرگی ترشح‌کنندهٔ مایع مغزی ـ نخاعی درون بطن‌ها دیده می‌شوند، نه در بافت پل مغزی (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۴–۱۵). همچنین پل مغزی جزء ساقهٔ مغز است، نه سامانهٔ کناره‌ای؛ و برجستگی‌های چهارگانه به مغز میانی تعلق دارند، نه پل مغزی (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰–۱۱).

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای پاسخ، باید هم پیامدهای جهش در بخش رمزکنندهٔ پروتئین و هم پیامدهای جهش در توالی‌های تنظیمی را در نظر بگیریم. همچنین، سؤال از پیامدهایی می‌پرسد که «می‌تواند» رخ دهد؛ پس لازم نیست هر جهشی الزاماً آن پیامد را ایجاد کند.

الف ـ درست است. جهش در ژن آنزیم تجزیه‌کنندهٔ لاکتوز ممکن است توالی آمینواسیدها و در نتیجه ساختار جایگاه فعال آن را تغییر دهد. کتاب نیز توضیح می‌دهد که اگر اثر جهش به جایگاه فعال آنزیم برسد، احتمال تغییر عملکرد آن زیاد است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۱).

ب ـ نادرست است. در تنظیم بیان ژن‌های مربوط به مصرف لاکتوز، مهارکننده به «اپراتور» متصل می‌شود. اپراتور توالی تنظیمی است، نه بخشی از ژن؛ بنابراین عبارت «عدم اتصال مهارکننده به بخشی از ژن» دقیق نیست. البته جهش در اپراتور یا در ژن مهارکننده می‌تواند اتصال مهارکننده به اپراتور را مختل کند، اما این موضوع عبارت داده‌شده را درست نمی‌کند.

ج ـ درست است. لاکتوز می‌تواند به پروتئین مهارکننده متصل شود. اگر جهش در ژن مهارکننده ساختار جایگاه اتصال لاکتوز را تغییر دهد، ممکن است لاکتوز دیگر نتواند به آن متصل شود. این حالت نمونه‌ای از تغییر عملکرد پروتئین بر اثر جهش در ژن آن است؛ پیامدی که به محل و نوع تغییر بستگی دارد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۱).

د ـ درست است. جهش در راه‌انداز می‌تواند آن را قوی‌تر کند و باعث افزایش فعالیت رونویسی رنابسپاراز از ژن‌های مربوط شود. در اینجا لازم نیست توان کاتالیزی خود آنزیم افزایش یابد؛ افزایش فعالیت آن در رونویسی از یک راه‌انداز قوی‌تر نیز کافی است. اثر جهش راه‌انداز بر افزایش یا کاهش میزان رونویسی، در کتاب بیان شده است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۱).

بنابراین موارد «الف»، «ج» و «د» پذیرفتنی‌اند و در مجموع سه مورد درست است.

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای پاسخ، باید ترتیب بخش‌های پیش‌انسولین را از انتهای آمینی بشناسیم و آن را با ساختار انسولین فعال مقایسه کنیم.

گام اول ـ تشخیص ساختار پیش‌انسولین: پیش‌انسولین یک زنجیرهٔ پلی‌پپتیدی پیوسته است. مطابق شکل سیزده، ترتیب بخش‌های آن از انتهای آمینی به انتهای کربوکسیلی چنین است: ابتدا زنجیرهٔ $\mathrm{B}$، سپس زنجیرهٔ $\mathrm{C}$ و در پایان زنجیرهٔ $\mathrm{A}$. انتهای آمینی با گروه $\mathrm{H_2N}$ مشخص می‌شود؛ بنابراین زنجیرهٔ $\mathrm{B}$ در مقایسه با زنجیرهٔ $\mathrm{A}$ به این انتها نزدیک‌تر است. منظور، جایگاه در امتداد توالی پلی‌پپتیدی است، نه فاصلهٔ فضایی در شکل (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۰۲).

گام دوم ـ بررسی تغییر هنگام فعال شدن: با جدا شدن زنجیرهٔ $\mathrm{C}$، پیش‌انسولین به انسولین فعال تبدیل می‌شود. در الگوی کتاب، زنجیره‌های $\mathrm{A}$ و $\mathrm{B}$ باقی می‌مانند؛ پس نه بخشی از زنجیرهٔ $\mathrm{C}$ در انسولین فعال به کار می‌رود و نه فعال شدن با حذف بخشی از زنجیره‌های $\mathrm{A}$ و $\mathrm{B}$ توضیح داده می‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۰۲).

گام سوم ـ بررسی اتصال زنجیره‌ها: انسولین فعال از دو زنجیرهٔ $\mathrm{A}$ و $\mathrm{B}$ تشکیل شده است که با پیوندهای شیمیایی به یکدیگر متصل‌اند. شکل مراحل تولید انسولین به روش مهندسی ژنتیک نیز اتصال این دو زنجیره برای تشکیل انسولین فعال را نشان می‌دهد؛ بنابراین وجود پیوند میان آن‌ها به پیش‌انسولین محدود نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحات ۱۰۳–۱۰۴).

در نتیجه، عبارت درست همان مقایسهٔ جایگاه زنجیره‌های $\mathrm{B}$ و $\mathrm{A}$ نسبت به انتهای آمینی پیش‌انسولین است.

پاسخ: گزینهٔ ۳

گام اول ـ شناسایی گروه جانوری: طبق کتاب، گردش خون مضاعف از دوزیستان به بعد پدید آمده است؛ بنابراین سؤال دربارهٔ دوزیستان است. در گردش مضاعف، خون در هر دور کامل گردش در بدن، دو بار از قلب می‌گذرد. توجه کنید که نوزاد دوزیستان گردش ساده دارد و ویژگی گردش مضاعف به مرحلهٔ بالغ مربوط است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۶۵–۶۷).

گام دوم ـ بررسی سازوکار ورود هوا: دوزیستان برای فرستادن هوا به شش‌ها از پمپ فشار مثبت استفاده می‌کنند. ابتدا هوا وارد حفرهٔ دهانی می‌شود؛ سپس با بالا آمدن کف این حفره و افزایش فشار، هوا به شش‌ها رانده می‌شود. پس ورود هوا به شش‌های آن‌ها بر اثر مکش ناشی از فشار منفی نیست. در نتیجه، عبارت گزینهٔ ۱ نادرست است.

گام سوم ـ بررسی سایر عبارت‌ها:

• گزینهٔ ۲ درست است: در مرحله‌ای از زندگی لاروی دوزیستان، آبشش‌های خارجی از سطح بدن بیرون زده‌اند و در تبادل گازها نقش دارند.
• گزینهٔ ۳ درست است: هنگام کاهش آب محیط، بازجذب آب از مثانه به خون افزایش می‌یابد؛ این سازوکار به حفظ آب بدن دوزیستان کمک می‌کند.
• گزینهٔ ۴ درست است: بیشتر تبادلات گازی دوزیستان از راه پوست انجام می‌شود. کتاب نیز در مبحث گردش خون دوزیستان بر نقش اساسی پوست، در کنار شش‌ها، در تبادل گازهای تنفسی تأکید می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۶۶–۶۷).

بنابراین، تفاوت اصلی در این سؤال، «راندن هوا با فشار مثبت» در برابر «مکش هوا با فشار منفی» است.
پاسخ: گزینهٔ ۱

برای پاسخ، هر عبارت را جداگانه بررسی می‌کنیم.

الف ـ درست است. منظور می‌تواند «هورمون ضدادراری» باشد. این هورمون از راه خون به کلیه می‌رسد و بازجذب آب را افزایش می‌دهد؛ در نتیجه آب کمتری همراه ادرار دفع می‌شود و حجم ادراری که به مثانه می‌رسد کاهش می‌یابد. این سازوکار در مبحث تنظیم آب بدن در زیست‌شناسی ۱ مطرح می‌شود. همچنین کتاب توضیح می‌دهد که ادرار ساخته‌شده در کلیه از راه میزنای وارد مثانه می‌شود؛ بنابراین کاهش حجم ادرار تولیدشده، به کاهش حجم ادرار ورودی به مثانه می‌انجامد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۴–۷۵).

ب ـ نادرست است. باید میان سرخرگ آوران و وابران تفاوت بگذاریم: سرخرگ آوران درون کپسول بومن شبکهٔ مویرگی کلافک را تشکیل می‌دهد. خون پس از عبور از کلافک وارد سرخرگ وابران می‌شود و این سرخرگ، شبکهٔ مویرگی دورلوله‌ای را در اطراف لوله‌های پیچ‌خورده و قوس هنله می‌سازد. پس عبارت، نقش سرخرگ وابران را به آوران نسبت داده است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۲).

ج ـ درست است. مراحل تشکیل ادرار به‌ترتیب «تراوش، بازجذب و ترشح» هستند؛ بنابراین دومین مرحله، بازجذب است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۳). هورمون ضدادراری نمونه‌ای از ترشح درون‌ریز مؤثر بر این مرحله است، زیرا بازجذب آب را افزایش می‌دهد. توجه کنید که منظور از «ترشح درون‌ریز» در این عبارت، ترشح هورمون است، نه مرحلهٔ سوم تشکیل ادرار.

د ـ نادرست است. نخستین بخش گردیزه، کپسول بومن است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۱–۷۲). ورود مواد از خون به این بخش بر اثر تراوش انجام می‌شود، نه بازجذب (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۳). بازجذب با عبور مایع تراوش‌شده به بخش لوله‌ای گردیزه و از لولهٔ پیچ‌خوردهٔ نزدیک آغاز می‌شود؛ پس بلافاصله با ورود مواد به کپسول بومن آغاز نمی‌شود.

در نتیجه، عبارت‌های «الف» و «ج» درست‌اند و تعداد موارد صحیح برابر با $2$ است.

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای پاسخ، باید آرایش دسته‌های آوندی و موقعیت بافت زمینه‌ای را در برش عرضی ساقهٔ علفی دولپه‌ای بررسی کنیم.

۱. مطابق شکل‌های ساختار نخستین ساقه در فعالیت ۸، دسته‌های آوندی ساقهٔ دولپه‌ای به‌صورت حلقه‌ای قرار گرفته‌اند؛ در مقابل، دسته‌های آوندی ساقهٔ تک‌لپه‌ای در بافت زمینه‌ای پراکنده‌اند. بنابراین در ساقهٔ دولپه‌ای، نه دو حلقه از دسته‌های آوندی داریم و نه دو گروه بیرونی و درونی با تعداد متفاوت؛ پس گزینه‌های ۲ و ۳ نادرست‌اند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۹۱–۹۲).

۲. آرایش حلقه‌ای دسته‌های آوندی در ساقهٔ دولپه‌ای موجب تمایز ناحیهٔ بیرونی، یعنی پوست، از ناحیهٔ مرکزی، یعنی مغز، می‌شود. در نتیجه، توصیف مرز نامشخص پوست و استوانهٔ آوندی با ساختار نشان‌داده‌شده برای ساقهٔ دولپه‌ای سازگار نیست و گزینهٔ ۱ نیز رد می‌شود (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۹۱–۹۲).

۳. مغز، ناحیهٔ مرکزی ساقه و بخشی از سامانهٔ بافت زمینه‌ای است و عمدتاً از بافت پارانشیمی ساخته می‌شود. کتاب، پارانشیم را از بافت‌های سامانهٔ زمینه‌ای معرفی می‌کند؛ جایگاه مشخص مغز در مرکز حلقهٔ آوندی نیز در برش ساقهٔ دولپه‌ای قابل تشخیص است. بنابراین عبارت گزینهٔ ۴ درست است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۸۷–۸۸ و ۹۱–۹۲).

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای پاسخ باید «نخستین پیامد لرزش دریچهٔ بیضی» را از رویدادهای پیش و پس از آن جدا کنیم.

۱. امواج صوتی پردهٔ صماخ را می‌لرزانند. این لرزش به‌ترتیب به استخوان‌های چکشی، سندانی و رکابی منتقل می‌شود. کف رکابی روی دریچهٔ بیضی قرار دارد و لرزش آن باعث لرزش دریچه می‌شود؛ بنابراین لرزش چکشی پیش از لرزش دریچهٔ بیضی است، نه پیامد آن (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۹–۳۰).

۲. پشت دریچهٔ بیضی، بخش حلزونیِ پر از مایع قرار دارد. با لرزش این دریچه، ابتدا مایع درون حلزون به لرزش درمی‌آید؛ پس رویداد بیان‌شده در گزینهٔ دوم، نخستین پیامد موردنظر است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۹–۳۰).

۳. در ادامه، لرزش مایع باعث خم‌شدن مژک‌های یاخته‌های گیرندهٔ حلزون می‌شود و سپس کانال‌های یونی غشای این گیرنده‌ها باز می‌شوند. بنابراین بازشدن کانال‌ها مرحله‌ای دیرتر است. همچنین بخش دهلیزی به تعادل مربوط است و تحریک گیرنده‌های آن در اثر حرکت سر توضیح داده می‌شود، نه به‌عنوان پیامد معمول لرزش دریچهٔ بیضی (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۳۰–۳۱).

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای پاسخ، ویژگی‌های شبکه‌های عصبی روده‌ای را مرحله‌به‌مرحله بررسی می‌کنیم:

۱. محل حضور: این شبکه‌ها در دیوارهٔ لولهٔ گوارش، از مری تا مخرج، وجود دارند و جایگاه آن‌ها هم لایهٔ ماهیچه‌ای و هم زیرمخاط است؛ بنابراین حضورشان به لایهٔ ماهیچه‌ای روده محدود نیست (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۱۸–۱۹ و ۲۷).

۲. کارکرد: شبکه‌های عصبی روده‌ای در تنظیم هر دو فعالیتِ تحرک و ترشح نقش دارند؛ پس نمی‌توان کار آن‌ها را فقط تنظیم ترشح در روده دانست (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۷).

۳. ارتباط با دستگاه عصبی خودمختار: این شبکه‌ها توانایی فعالیت مستقل از دستگاه عصبی خودمختار را دارند؛ بااین‌حال، دستگاه خودمختار با آن‌ها در ارتباط است و عملکردشان را تحت تأثیر قرار می‌دهد. بنابراین «استقلال در فعالیت» به معنای «نداشتن ارتباط» یا «تأثیرپذیری نادر» نیست. کتاب نیز نادر بودن این تأثیر را مطرح نکرده است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۷).

در نتیجه، عبارتِ بیان‌کنندهٔ توانایی فعالیت مستقل شبکه‌های عصبی روده‌ای درست است.

پاسخ: گزینهٔ ۳

۱. شناسایی هورمون‌ها: جوانهٔ رأسی رشد جوانه‌های جانبی را مهار می‌کند؛ این پدیده «چیرگی رأسی» نام دارد. با حذف جوانهٔ رأسی، مقدار سیتوکینین در جوانه‌های جانبی افزایش و مقدار اکسین در آن‌ها کاهش می‌یابد و زمینهٔ رشد جوانه‌های جانبی فراهم می‌شود. بنابراین، ترتیب موردنظر سؤال «سیتوکینین، سپس اکسین» است (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۴۱–۱۴۲).

۲. بررسی نقش هورمون نخست: سیتوکینین‌ها تقسیم یاخته‌ای را تحریک می‌کنند و با ایجاد یاخته‌های جدید، پیرشدن اندام‌های هوایی را به تأخیر می‌اندازند؛ به همین دلیل به هورمون جوانی معروف‌اند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۴۱).

۳. بررسی نقش هورمون دوم: اکسین در تحریک رشد طولی یاخته‌ها نقش دارد. توجه کنید که مهار رشد جوانه‌های جانبی به‌وسیلهٔ اکسین، به معنای مهار همهٔ فرایندهای رشد نیست؛ یک تنظیم‌کننده می‌تواند در اندام‌ها و شرایط متفاوت، آثار متفاوتی داشته باشد.

۴. تطبیق با گزینه‌ها: پس نقش نخست باید تأخیر در پیرشدن اندام‌های هوایی و نقش دوم باید رشد طولی یاخته‌ها باشد. این دو نقش، به‌ترتیب با سیتوکینین و اکسین مطابقت دارند.

پاسخ: گزینهٔ ۲

۱. شناسایی یاخته‌های موردنظر
یاخته‌های کوچک حاصل از تقسیم نامساوی سیتوپلاسم در تخمک‌زایی، «اجسام قطبی» هستند. در پایان کاستمان اول، مام‌یاختهٔ ثانویه و اولین جسم قطبی تشکیل می‌شوند. با وقوع لقاح و تکمیل کاستمان دوم نیز دومین جسم قطبی پدید می‌آید؛ جسم قطبی اول هم می‌تواند کاستمان دوم را انجام دهد و دو جسم قطبی ایجاد کند. سهم عمدهٔ سیتوپلاسم به یاختهٔ بزرگ می‌رسد تا نیازهای مراحل ابتدایی رشد جنین را تأمین کند، نه به اجسام قطبی (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۰۳–۱۰۴).

۲. مقایسهٔ تعداد سانترومرها
پس از کاستمان اول، فام‌تن‌های همتا از یکدیگر جدا شده‌اند؛ بنابراین جسم قطبی اول تک‌لاد است، اما فام‌تن‌های آن هنوز دوفامینکی‌اند. این یاخته دارای $23$ فام‌تن، $23$ سانترومر و $46$ فامینک است.
پس از کاستمان دوم، فامینک‌های خواهری جدا می‌شوند؛ هر جسم قطبی حاصل، $23$ فام‌تنِ تک‌فامینکی، $23$ سانترومر و $23$ فامینک دارد. تفاوت تک‌لادهای حاصل از کاستمان اول و دوم از نظر مضاعف‌بودن فام‌تن‌ها، در توضیح زامه‌زایی نیز بیان شده است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۹).
پس با وجود تفاوت در تعداد فامینک‌ها و مقدار دنا، تعداد سانترومرهای اجسام قطبی برابر است.

۳. مقایسهٔ محل تشکیل
جسم قطبی اول هنگام پایان کاستمان اول، پیش از تخمک‌گذاری و در تخمدان تشکیل می‌شود. در مقابل، دومین جسم قطبی پس از خروج مام‌یاختهٔ ثانویه از تخمدان و در پی لقاح در لولهٔ رحم به وجود می‌آید. بنابراین اجسام قطبی از نظر محل تشکیل همگی یکسان نیستند (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۰۳–۱۰۴).

در نتیجه، ویژگی مشترک موردنظر «تعداد سانترومرهای موجود در هسته» و ویژگی متفاوت «محل به‌وجود آمدن» است.

پاسخ: گزینهٔ ۳

گام اول ـ شناسایی پروتئین: طبق کتاب، نخستین پروتئینی که ساختار آن شناسایی شد، «میوگلوبین» است. این پروتئین یک زنجیرهٔ پلی‌پپتیدی دارد و نمونه‌ای از پروتئین‌های دارای ساختار سوم است؛ بنابراین نباید آن را با هموگلوبینِ چندزیرواحدی اشتباه گرفت (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۶ و ۱۷).

گام دوم ـ ارتباط توالی آمینواسیدها با شکل پروتئین: ساختار اول، یعنی توالی آمینواسیدها، مبنای شکل‌گیری سطوح بالاتر ساختاری است. ویژگی شیمیایی گروه جانبی هر آمینواسید نیز در شکل‌گیری پروتئین اثر دارد؛ پس جایگزینی حتی یک آمینواسید می‌تواند بر برهم‌کنش‌های درون زنجیره و تاخوردگی آن اثر بگذارد (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۵ و ۱۶).

گام سوم ـ بررسی عبارت درست: شکل فضایی پروتئین با عملکرد آن ارتباط دارد. بنابراین تغییر یک آمینواسید ممکن است شکل فضایی و در پی آن عملکرد میوگلوبین را به‌شدت تغییر دهد. کتاب نیز در توضیح ساختار سوم به همین امکان اشاره می‌کند. دقت کنید عبارت «می‌تواند» درست است؛ چنین تغییری الزاماً در همهٔ جایگاه‌ها اثر شدید ندارد (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۶ و ۱۷).

گام چهارم ـ رد سایر عبارت‌ها: محدود کردن عوامل شکل‌دهندهٔ ساختار نهایی به سه نوع پیوند درست نیست؛ برهم‌کنش‌های آب‌گریز نیز در تشکیل ساختار سوم نقش دارند. توصیف چند زنجیرهٔ تاخورده به‌صورت زیرواحد، مربوط به هموگلوبین است، نه میوگلوبین تک‌زنجیره‌ای (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۷ و ۱۸). همچنین میوگلوبین یک گروه هِم دارد و اکسیژن را ذخیره می‌کند؛ بنابراین تعبیر «رنگ‌دانه‌های فراوان» و ذخیرهٔ «انواع گازهای تنفسی» دربارهٔ آن صحیح نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۷، شکل ۱۸).

پاسخ: گزینهٔ ۲

۱. ابتدا ساختار موردنظر را از روی کارکردش شناسایی می‌کنیم. ساختاری که غذا را نگه می‌دارد، به جانور امکان می‌دهد در هر نوبت غذای بیشتری دریافت کند و با دفعات کمتر تغذیه، نیاز خود را تأمین کند. در ملخ، این ساختار «چینه‌دان» است؛ بخش حجیم انتهای مری که غذا در آن ذخیره و نرم می‌شود (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳۱).

۲. سپس جایگاه این ساختار را بررسی می‌کنیم. در شکل دستگاه گوارش ملخ، چینه‌دان بالاتر از غده‌های بزاقی قرار گرفته است؛ بنابراین رابطهٔ مکانی بیان‌شده در گزینهٔ اول درست است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳۱، شکل ۲۰). آمیلاز نیز آنزیمی است که در بزاق به گوارش نشاسته کمک می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۰).

۳. نکتهٔ اصلی سؤال، تفکیک «ذخیرهٔ غذا» از «خردکردن غذا» و «آب‌گیری» است. در ملخ، دندانه‌های خردکننده متعلق به پیش‌معده‌اند، نه چینه‌دان. همچنین در پرندهٔ دانه‌خوار، بخش عقبی معده سنگدان نام دارد و غذا پس از عبور از بخش جلویی معده به آن می‌رسد، نه مستقیماً از چینه‌دان (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳۱).

پس چینه‌دان ملخ هم کارکرد ذخیره‌ای موردنظر را دارد و هم جایگاه آن با عبارت گزینهٔ اول سازگار است.

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای بررسی عبارت‌ها، باید ویژگی‌های هر مرحلهٔ زامه‌زایی را از تغییرات هنگام تمایز و نیز از بلوغ زامه در برخاگ جدا کنیم.

۱. بررسی اتصال یاخته‌ها: در شکل مراحل زامه‌زایی، یاخته‌های زامه‌زای حاصل از تقسیم و نیز زام‌یاخته‌های ثانویه به‌صورت مرتبط با یکدیگر نشان داده شده‌اند. این ارتباط، حاصل کامل‌نشدن جدایی سیتوپلاسم یاخته‌های حاصل از تقسیم و باقی‌ماندن پل‌های سیتوپلاسمی میان آن‌هاست؛ بنابراین اتصال به یکدیگر، ویژگی مشترک دو گروه نام‌برده در عبارت اول است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۹، شکل ۲).

۲. بررسی فشردگی هسته: زام‌یاختک پس از تشکیل، دچار تمایز می‌شود تا به زامه تبدیل شود. در این فرایند، تاژک تشکیل می‌شود، مقدار زیادی از سیتوپلاسم کاهش می‌یابد و هسته فشرده می‌شود. پس نمی‌توان فشردگی هسته را ویژگی مشترک زام‌یاختک و زامه‌زا دانست؛ عبارت دوم نادرست است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۹).

۳. بررسی توانایی حرکت: زامه‌ای که تازه در لولهٔ زامه‌ساز تشکیل شده، با وجود داشتن تاژک، هنوز توانایی حرکت ندارد. زامه‌ها پس از ورود به برخاگ و ماندن در آن، این توانایی را کسب می‌کنند؛ بنابراین ادعای توانایی حرکت زامه از همان ابتدا در عبارت سوم نادرست است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۰).

۴. بررسی وضعیت فام‌تن‌ها: زام‌یاختهٔ ثانویه از کاستمان اول به وجود می‌آید. در این تقسیم، فام‌تن‌های همتا از یکدیگر جدا می‌شوند، اما کروماتیدهای خواهری همچنان به هم متصل می‌مانند. در نتیجه، زام‌یاختهٔ ثانویه تک‌لاد است، ولی فام‌تن‌های دوکروماتیدی دارد. پس از کاستمان دوم، زام‌یاختک‌هایی با فام‌تن‌های تک‌کروماتیدی ایجاد می‌شوند؛ بنابراین عبارت چهارم نیز نادرست است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۹).

پاسخ: گزینهٔ ۱

گام اول ـ شناسایی لایهٔ موردنظر: اشاره به لایهٔ غضروفی ـ ماهیچه‌ای و مخاط نشان می‌دهد که سؤال دربارهٔ دیوارهٔ نای است. مطابق شکل ساختار بافتی دیوارهٔ نای، ترتیب لایه‌ها از درون به بیرون عبارت است از: مخاط، زیرمخاط، لایهٔ غضروفی ـ ماهیچه‌ای و لایهٔ پیوندی بیرونی. بنابراین لایه‌ای که بلافاصله در بیرون مخاط قرار دارد، «زیرمخاط» است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳۶، شکل ۵).

گام دوم ـ بررسی ویژگی‌های زیرمخاط:

• گزینهٔ ۱ درست است؛ در زیرمخاط نای، غدد ترشحی وجود دارند که در شکل دیوارهٔ نای نیز مشخص شده‌اند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳۶، شکل ۵).
• گزینهٔ ۲ درست است؛ زیرمخاط از بافت پیوندی تشکیل شده و دارای رگ‌های خونی و اعصاب است. نباید آن را با بافت پوششیِ مخاط، که فاقد رگ خونی است، اشتباه گرفت.
• گزینهٔ ۳ درست است؛ زیرمخاط از سمت داخل با مخاط و از سمت خارج با لایهٔ غضروفی ـ ماهیچه‌ای مجاور است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳۶، شکل ۵).
• گزینهٔ ۴ نادرست است؛ یاخته‌های استوانه‌ای مژک‌دار متعلق به بافت پوششیِ مخاط نای‌اند، نه زیرمخاط. حرکت مژک‌های این یاخته‌ها به جابه‌جایی ترشحات مخاطی و ناخالصی‌های به‌دام‌افتاده به سوی حلق کمک می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۳۵–۳۶، شکل ۲).

پس عبارت گزینهٔ چهارم، ویژگی مخاط را به زیرمخاط نسبت داده است و چون سؤال عبارت نادرست را می‌خواهد، انتخاب می‌شود.

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای یافتن عبارت نادرست، باید هم تفاوت خون‌سازی در جنین و فرد بالغ را در نظر بگیریم و هم میان یاخته‌های خونی و گِرده‌ها تمایز بگذاریم.

۱. بررسی گزینهٔ ۱: در فرد بالغ، تولید یاخته‌های خونی و گِرده‌ها در مغز قرمز استخوان انجام می‌شود؛ اما در دوران جنینی، اندام‌های دیگری مانند کبد و طحال نیز محل خون‌سازی‌اند. بنابراین نمی‌توان گفت همهٔ یاخته‌های خونی جنین از یاخته‌های بنیادی مغز استخوان به وجود می‌آیند. این گزینه، ویژگی خون‌سازی فرد بالغ را به تمام دوران جنینی تعمیم داده است و نادرست است (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۶۱–۶۲).

۲. بررسی گزینهٔ ۲: پروتئین مورد نظر هموگلوبین است که از چهار رشتهٔ پلی‌پپتیدی تشکیل شده است. این پروتئین، علاوه بر مشارکت در انتقال گازهای تنفسی، با اتصال به یون هیدروژن به محدود شدن تغییرات $\mathrm{pH}$ خون کمک می‌کند. پس عبارت درست است. کتاب نیز وجود هموگلوبین در سیتوپلاسم گویچه‌های قرمز را بیان می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۶۲).

۳. بررسی گزینهٔ ۳: یاخته‌های بنیادی مغز استخوان توانایی تقسیم و ایجاد چندین نوع یاخته را دارند. آن‌ها دو ردهٔ بنیادی لنفوئیدی و میلوئیدی ایجاد می‌کنند؛ ردهٔ لنفوئیدی در تولید لنفوسیت‌ها و ردهٔ میلوئیدی در تولید دیگر یاخته‌های خونی و گِرده‌ها نقش دارد. بنابراین یک یاختهٔ بنیادی خون‌ساز می‌تواند منشأ انواع مختلف یاخته‌های خونی باشد و این عبارت درست است (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۶۱–۶۲، شکل ۱۷).

۴. بررسی گزینهٔ ۴: منظور از اجزای بی‌رنگ و بدون هسته، گِرده‌هاست؛ این اجزا یاختهٔ کامل نیستند، بلکه از قطعه‌قطعه شدن مگاکاریوسیت‌ها به وجود می‌آیند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۶۴). ردهٔ بنیادی میلوئیدی در تولید مگاکاریوسیت‌ها و در نتیجه گِرده‌ها نقش دارد. از طرفی، تولید گِرده‌ها در دوران جنینی نیز انجام می‌شود؛ پس مشارکت یک نوع یاختهٔ بنیادی در تولید آن‌ها درست است (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۶۱–۶۲، شکل ۱۷).

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای کامل کردن عبارت، باید هم وضعیت اتصال مادهٔ وراثتی به غشا و هم ویژگی ساختمانی آن را بررسی کنیم.

گام اول ـ شناسایی عامل وراثتی: آزمایش‌های ایوری و همکارانش نشان داد که عامل اصلی انتقال صفات وراثتی، دناست؛ زیرا تخریب دنا مانع انتقال صفت می‌شود، ولی تخریب پروتئین‌ها چنین اثری ندارد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳).

گام دوم ـ تشخیص گروه جانداران: در چارچوب مقایسهٔ کتاب درسی، دنای اصلی پروکاریوت‌ها به غشای یاخته متصل است؛ در مقابل، دنای اصلی یوکاریوت‌ها در هسته قرار دارد و به غشای یاخته متصل نیست. بنابراین با قرار گرفتن «نیست» در جای خالی، باید ویژگی دنای هسته‌ای یوکاریوت‌ها را بررسی کنیم.

گام سوم ـ بررسی دو انتهای رشته: دنای هسته‌ای یوکاریوت‌ها خطی است. در هر رشتهٔ نوکلئیک‌اسید خطی، یک انتها دارای گروه فسفات آزاد و انتهای دیگر دارای گروه هیدروکسیل آزاد است؛ پس دو انتهای هر رشته از نظر گروه شیمیایی آزاد متفاوت‌اند (زیست‌شناسی ۳، صفحات ۴ و ۵). دقت کنید که این تفاوت مربوط به دو سرِ هر رشته است، نه صرفاً تفاوت میان دو رشتهٔ دنا.

بنابراین عبارت گزینهٔ سوم درست است: در جاندارانی که دنای اصلی آن‌ها به غشای یاخته متصل نیست، دنای هسته‌ای خطی است و هر رشتهٔ آن دو انتهای شیمیایی متفاوت دارد.

برای پرهیز از دام گزینهٔ چهارم نیز باید توجه کرد که پیوند فسفودی‌استر، نوکلئوتیدهای مجاور را در طول یک رشته به هم متصل می‌کند، نه اینکه درون هر واحد تکرارشوندهٔ دنا قرار داشته باشد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۷).

پاسخ: گزینهٔ ۳

گام اول ـ شناسایی یاخته: ترکیب «هستهٔ دو قسمتی با بخش‌های روی‌هم‌افتاده» و «دانه‌های تیرهٔ سیتوپلاسمی»، مشخصات بازوفیل است. نباید آن را صرفاً به‌دلیل دو قسمتی بودن هسته با ائوزینوفیل اشتباه گرفت؛ رنگ دانه‌ها نیز در شناسایی اهمیت دارد.

گام دوم ـ یادآوری عملکرد بازوفیل: کتاب بیان می‌کند که بازوفیل‌ها به مواد حساسیت‌زا پاسخ می‌دهند و دانه‌های آن‌ها حاوی هیستامین و هپارین است؛ هپارین نقش ضدانعقادی دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۶۸–۶۹).

گام سوم ـ ارتباط با عبارت درست: حساسیت زمانی رخ می‌دهد که دستگاه ایمنی به ماده‌ای بی‌خطر پاسخ دهد. در این پاسخ، بازوفیل‌ها و ماستوسیت‌ها هیستامین ترشح می‌کنند و این ترشح در ایجاد علائمی مانند قرمزی و آب‌ریزش بینی نقش دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۷۷–۷۸). بنابراین بازوفیل در واکنش ایمنی به بعضی مواد بی‌خطر مشارکت دارد و عبارت گزینهٔ سوم درست است. منظور این نیست که بازوفیل به‌تنهایی همهٔ مراحل حساسیت را آغاز و اجرا می‌کند، بلکه یکی از یاخته‌های مؤثر در این پاسخ است.

گام چهارم ـ کنارگذاشتن سایر عبارت‌ها: تکثیر پس از شناسایی اختصاصی آنتی‌ژن به لنفوسیت‌های دفاع اختصاصی مربوط است؛ تبدیل‌شدن به درشت‌خوار ویژگی مونوسیت است؛ و به‌تأخیرانداختن مرگ برنامه‌ریزی‌شده با یک بسپارِ خود یاخته، نقش بیان‌شده برای بازوفیل نیست.

پاسخ: گزینهٔ ۳

۱. دامنهٔ سؤال را مشخص می‌کنیم. جانداران فتوسنتزکننده فقط گیاهان نیستند؛ جلبک‌ها و پروکاریوت‌های فتوسنتزکننده مانند سیانوباکتری‌ها را نیز باید در نظر گرفت. بنابراین ویژگی مشترک باید هم در پروکاریوت‌ها و هم در یوکاریوت‌ها وجود داشته باشد.

۲. ویژگی مشترک در پروتئین‌سازی را بررسی می‌کنیم. چند رناتن می‌توانند روی یک رنای پیک قرار گیرند و هرکدام زنجیرهٔ پلی‌پپتیدی جداگانه‌ای بسازند. رناتن‌ها با فاصله از یکدیگر روی همان پیام حرکت می‌کنند؛ در نتیجه، چند نسخه از محصول یک پیام به‌طور هم‌زمان ساخته می‌شود و مقدار تولید پروتئین در واحد زمان افزایش می‌یابد. کتاب پس از توضیح این سازوکار، صریحاً بیان می‌کند که تجمع رناتن‌ها در یاخته‌های یوکاریوتی نیز دیده می‌شود؛ پس این توانایی به پروکاریوت‌ها محدود نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۲).

۳. سایر گزینه‌ها ویژگی مشترک موردنظر نیستند: رونویسی به سه مرحلهٔ آغاز، طویل‌شدن و پایان تقسیم می‌شود؛ پروکاریوت‌ها غشاهای درون‌یاخته‌ایِ مربوط به هسته و اندامک‌های غشادار ندارند؛ و در یوکاریوت‌ها شناسایی راه‌انداز به کمک عوامل رونویسی انجام می‌شود، نه توسط رنابسپاراز به‌تنهایی.

بنابراین، توانایی ساخت هم‌زمان چند نسخهٔ پروتئین با فعالیت مجموعه‌ای از رناتن‌ها، ویژگی مشترک این جانداران است.

پاسخ: گزینهٔ ۴

گام اول: قید «هر» را بررسی می‌کنیم. گزینۀ درست باید دربارۀ همۀ تارهای ماهیچۀ اسکلتی، چه تند و چه کند، صدق کند؛ بنابراین ویژگی اختصاصی یکی از این دو نوع، پاسخ سؤال نیست.

گام دوم: ویژگی مشترک ساختمانی را پیدا می‌کنیم. هر تار ماهیچۀ اسکلتی یک یاختۀ چند‌هسته‌ای است که در دورۀ جنینی از ادغام چند یاخته به وجود می‌آید. باقی‌ماندن هسته‌های این یاخته‌ها در یاختۀ حاصل، علت چند‌هسته‌ای بودن تار است. پس گزینۀ دوم، ویژگی عمومی تارهای اسکلتی را بیان می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۶–۴۷).

گام سوم: ویژگی‌های مربوط به نوع تار را کنار می‌گذاریم. تارهای کند میوگلوبین زیادی دارند و بیشتر انرژی خود را به روش هوازی تأمین می‌کنند؛ اما تارهای تند میوگلوبین کمتری دارند، بیشتر به تأمین بی‌هوازی انرژی متکی‌اند و سریع‌تر خسته می‌شوند. بنابراین، گزینۀ اول و گزینۀ چهارم برای همۀ تارها درست نیستند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۰–۵۱).

گام چهارم: ادعای مربوط به کراتین‌فسفات را بررسی می‌کنیم. انرژی مستقیم انقباض از $ATP$ تأمین می‌شود. کراتین‌فسفات می‌تواند برای بازسازی سریع $ATP$ به کار رود، اما این نقش کوتاه‌مدت به معنای تأمین بیشتر انرژی لازم برای انقباض در هر تار نیست؛ پس گزینۀ سوم نیز پذیرفته نمی‌شود.

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای پاسخ، باید به دو قید «همهٔ یاخته‌های تک‌لاد» و «در زمان تشکیل» توجه کنیم. یک ویژگی فقط هنگامی درست است که هم در مسیر تولیدمثل نر و هم در مسیر تولیدمثل ماده برقرار باشد.

۱. بررسی بخش نر: در کیسه‌های گردهٔ بساک، یاخته‌های دولاد با کاستمان، گرده‌های نارسِ تک‌لاد را ایجاد می‌کنند. هر گردهٔ نارس سپس با رشتمان و تغییرات دیواره به دانهٔ گردهٔ رسیده، دارای یاختهٔ رویشی و یاختهٔ زایشی، تبدیل می‌شود. این مراحل درون ساختارهای تولیدمثلیِ گیاه مادر و در احاطهٔ بافت‌های دولاد انجام می‌شوند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۲۵–۱۲۶).

۲. بررسی بخش ماده: در تخمک، یک یاختهٔ دولادِ بافت خورش با کاستمان چهار یاختهٔ تک‌لاد ایجاد می‌کند. فقط یکی از آن‌ها باقی می‌ماند و با رشتمان، کیسهٔ رویانی را پدید می‌آورد. بنابراین، یاخته‌های تک‌لاد این مسیر نیز هنگام تشکیل، درون تخمک و در احاطهٔ بافت‌های دولادِ گیاه مادر قرار دارند؛ بافت خورش و پوشش تخمک از این بافت‌ها هستند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۲۵–۱۲۶).

۳. نتیجه‌گیری: وجه مشترک مورد نظر، محیط تشکیل این یاخته‌هاست؛ آن‌ها در ساختارهای تولیدمثلی‌ای تشکیل می‌شوند که بافت‌های دولاد، پیرامونشان قرار دارند. منظور، احاطه‌شدن در سطح بافت و اندام است، نه لزوماً تماس مستقیمِ تک‌تک یاخته‌های تک‌لاد با یاخته‌های دولاد.

در مقابل، اتصال دائمی به یکدیگر، تغییر دیواره و انجام رشتمان در ابتدای تشکیل، ویژگی همگانی نیستند. برای نمونه، از چهار یاختهٔ تک‌لاد حاصل از کاستمان در تخمک، سه یاخته از بین می‌روند و فقط یکی مسیر تشکیل کیسهٔ رویانی را ادامه می‌دهد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۲۶).

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای یافتن عبارت نادرست، باید تفاوت رونویسی و ترجمه در یوکاریوت‌ها و پروکاریوت‌ها را در نظر بگیریم.

۱) بررسی گزینهٔ ۱: در یوکاریوت‌ها، رونویسی ژن‌های هسته‌ای در هسته انجام می‌شود، ولی ترجمهٔ رنای پیک در بیرون از هسته صورت می‌گیرد. بنابراین رناتن نمی‌تواند رنای پیکی را که هنوز در هسته در حال رونویسی است، ترجمه کند. کتاب آغاز ترجمه پیش از پایان رونویسی را برای پروکاریوت‌ها مطرح می‌کند؛ پس تعمیم آن به یوکاریوت‌ها نادرست است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۲).

نکتهٔ مهم: تجمع چند رناتن روی یک رنای پیک در یوکاریوت‌ها نیز وجود دارد، اما این موضوع به معنای ترجمهٔ رنای در حال رونویسی نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۲).

۲) بررسی گزینهٔ ۲: در مرحلهٔ آغاز ترجمه، رنای ناقلِ حامل متیونین در جایگاه آغازین رناتن قرار می‌گیرد. بنابراین متیونین نخستین آمینواسید زنجیره است و در انتهای آمینی پلی‌پپتید تازه‌ساخته‌شده قرار دارد؛ پس این عبارت درست است. تغییرات احتمالی بعدی پروتئین، موضوع این گزینه نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۰).

۳) بررسی گزینهٔ ۳: برای هر ژن، یکی از دو رشتهٔ دنا نقش الگو را دارد؛ اما لازم نیست رشتهٔ الگو برای همهٔ ژن‌های یک مولکول دنا یکسان باشد. بنابراین ممکن است یک ژن از یک رشته و ژن دیگر از رشتهٔ مقابل رونویسی شود؛ این عبارت درست است.

۴) بررسی گزینهٔ ۴: در یوکاریوت‌ها، رنای حاصل از رونویسی می‌تواند پردازش شود؛ برای مثال، در رناهای دارای اینترون، بخش‌های اینترونی حذف و بخش‌های اگزونی به هم متصل می‌شوند. این تغییرات می‌توانند هنگام رونویسی یا پس از آن رخ دهند؛ بنابراین این عبارت نیز درست است.

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای پاسخ، هر عبارت را جداگانه بررسی می‌کنیم.

الف ـ درست است. ملاک حقیقی‌بودن میوه، تشکیل آن از رشد و نمو تخمدان است؛ بنابراین این ویژگی دربارهٔ همهٔ میوه‌های حقیقی صدق می‌کند. هلو از مثال‌های کتاب برای این نوع میوه است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۳۲–۱۳۳).

ب ـ نادرست است. میوهٔ کاذب الزاماً از رشد نهنج ایجاد نمی‌شود؛ بلکه بخش‌هایی غیر از تخمدان در تشکیل آن نقش دارند. سیب نمونه‌ای با مشارکت نهنج است، اما نباید این مثال را به همهٔ میوه‌های کاذب تعمیم داد. برای نمونه، بخش آبدار آناناس از محورِ حامل گل‌ها تشکیل می‌شود، نه از نهنج (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۳۲–۱۳۳ و ۱۳۵–۱۳۶).

ج ـ درست است. کتاب برای میوه‌هایی که «بدون دانه» نامیده می‌شوند، دو حالت بیان می‌کند: در یک حالت لقاح انجام نمی‌شود و دانه‌ای شکل نمی‌گیرد؛ در حالت دیگر، لقاح تخم‌زا و زامه انجام می‌شود، اما رویان پیش از کامل‌شدن رشد و نمو از بین می‌رود. در حالت دوم، دانه‌های ریز و نارس با پوستهٔ نازک باقی می‌مانند و بااین‌حال میوه را بدون دانه می‌نامند. پس بعضی میوه‌های بدون دانه پس از انجام لقاح تشکیل شده‌اند؛ موزهای بدون دانه در متن کتاب نمونهٔ این حالت‌اند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۳۴).

د ـ درست است. در بعضی میوه‌های دانه‌دار، دیواره‌های برچه‌ها فضای تخمدان را به‌طور کامل به خانه‌های مجزا تقسیم می‌کنند؛ مانند آنچه در برش عرضی پرتقال دیده می‌شود. فعالیت بررسی برش عرضی میوه‌ها نیز به تشخیص همین تفاوت در آرایش برچه‌ها و تقسیم فضای تخمدان توجه دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۳۲–۱۳۳).

در نتیجه، عبارت‌های «الف»، «ج» و «د» درست‌اند و در مجموع سه مورد درست است.

پاسخ: گزینهٔ ۳

۱. سهم گیاه پدری را مشخص می‌کنیم. گیاه گرده‌دهنده سفید و دارای ژن‌نمود $\mathrm{WW}$ است؛ پس هر دو زامهٔ حاصل از دانهٔ گرده، دگرهٔ $\mathrm{W}$ دارند. دو زامه از تقسیم یاختهٔ زایشی به وجود می‌آیند و با لولهٔ گرده به کیسهٔ رویانی می‌رسند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۲۷).

۲. سهم گیاه مادری را بررسی می‌کنیم. گیاه پذیرندهٔ گرده دارای ژن‌نمود $\mathrm{RW}$ است؛ بنابراین تخم‌زا می‌تواند دارای دگرهٔ $\mathrm{R}$ یا $\mathrm{W}$ باشد. نکتهٔ مهم این است که تخم‌زا و دو هستهٔ یاختهٔ دوهسته‌ایِ یک کیسهٔ رویانی، حاصل تقسیم‌های رشتمانِ یک هاگ هستند؛ پس برای این ژن، دگرهٔ یکسان دارند. در نتیجه، اگر تخم‌زا $\mathrm{R}$ داشته باشد، هر دو هستهٔ مادری نیز $\mathrm{R}$ دارند و اگر تخم‌زا $\mathrm{W}$ داشته باشد، هر دو هستهٔ مادری نیز $\mathrm{W}$ دارند.

۳. دو لقاح را با هم دنبال می‌کنیم. یک زامه با تخم‌زا ترکیب می‌شود و تخم اصلی، منشأ رویان، را می‌سازد. زامهٔ دیگر با یاختهٔ دوهسته‌ای ترکیب می‌شود و تخم ضمیمه، منشأ درون‌دانه، را تشکیل می‌دهد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۲۸).

• اگر تخم‌زا دارای $\mathrm{R}$ باشد، ژن‌نمود رویان از ترکیب $\mathrm{R}+\mathrm{W}$ برابر $\mathrm{RW}$ و رخ‌نمود آن صورتی است. در همین حالت، ژن‌نمود درون‌دانه از ترکیب $\mathrm{R}+\mathrm{R}+\mathrm{W}$ برابر $\mathrm{RRW}$ خواهد بود.

• اگر تخم‌زا دارای $\mathrm{W}$ باشد، ژن‌نمود رویان از ترکیب $\mathrm{W}+\mathrm{W}$ برابر $\mathrm{WW}$ و رخ‌نمود آن سفید است. در همین حالت، ژن‌نمود درون‌دانه از ترکیب $\mathrm{W}+\mathrm{W}+\mathrm{W}$ برابر $\mathrm{WWW}$ خواهد بود.

بنابراین دو حالتِ سازگار، «رویان صورتی با درون‌دانهٔ $\mathrm{RRW}$» و «رویان سفید با درون‌دانهٔ $\mathrm{WWW}$» هستند. از میان گزینه‌ها، فقط حالت دوم به‌درستی آمده است.

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای حل سؤال، باید قیدهای کلی عبارت‌ها را با مطالب کتاب مقایسه کنیم.

۱. یاخته‌های دارینه‌ای فقط در خون فعالیت نمی‌کنند. این یاخته‌ها در بافت‌هایی مانند پوست و لولهٔ گوارش فراوان‌اند و پس از برداشتن بخش‌هایی از میکروب، به گره‌های لنفاوی نزدیک می‌روند تا آنها را به یاخته‌های ایمنی ارائه کنند. بنابراین عبارت «همواره در درون خون» نادرست است (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۶۶–۶۷).

۲. مقابله با یاخته‌های سرطانی به سومین خط دفاعی محدود نیست. یاخته‌های کشندهٔ طبیعی از عوامل دومین خط دفاعی‌اند و با ترشح پرفورین و آنزیم‌ها موجب مرگ یاختهٔ هدف می‌شوند. همچنین اینترفرون ترشح‌شده از این یاخته‌ها در مبارزه با یاخته‌های سرطانی نقش دارد؛ پس نمی‌توان نابودی همهٔ یاخته‌های سرطانی را به سومین خط دفاعی نسبت داد (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۶۹–۷۰).

۳. همهٔ عوامل بیماری‌زا با بیگانه‌خواری از بین نمی‌روند. برای نمونه، پروتئین‌های مکمل با ایجاد منافذ در غشای میکروب، تنظیم ورود و خروج مواد را مختل می‌کنند و می‌توانند موجب مرگ آن شوند. کتاب، آسان‌ترکردن بیگانه‌خواری را نیز به‌عنوان اثری جداگانه برای مکمل‌ها بیان می‌کند؛ بنابراین مرگ میکروب بر اثر مکمل را نباید با بیگانه‌خواری یکی دانست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۷۰).

۴. در چارچوب یاخته‌های ایمنی مورد نظر سؤال، یاخته‌های کشندهٔ طبیعی و لنفوسیت‌های T ترشح‌کنندهٔ اینترفرون نوع دو هستند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۷۰). هر دو از گویچه‌های سفیدند و کتاب، تراگذری یا عبور از دیوارهٔ مویرگ را ویژگی همهٔ گویچه‌های سفید معرفی می‌کند؛ بنابراین این یاخته‌ها توانایی خروج از خون را دارند (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۶۷–۶۸).

نکتهٔ دقت: عبارت گزینهٔ چهارم از نظر نگارش، بیش از حد کلی است. کتاب ترشح اینترفرون نوع یک را به یاختهٔ آلوده به ویروس نیز نسبت می‌دهد و همهٔ این یاخته‌ها لزوماً گویچهٔ سفید نیستند. پس پاسخ تأییدشدهٔ سؤال با برداشتِ «یاخته‌های ایمنی ترشح‌کنندهٔ اینترفرون» سازگار است، نه با تعمیم آن به تمام یاخته‌های پیکری آلوده به ویروس.

پاسخ: گزینهٔ ۴

۱. شناسایی گیاه موردنظر: بازبودن معمول روزنه‌ها در شب و بسته‌بودن آن‌ها در روز، ویژگی گیاهان CAM است. این الگو به کاهش هدررفت آب در شرایط گرم و خشک کمک می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۸۷–۸۸).

۲. بررسی زمان تثبیت کربن در CAM: در این گیاهان، تثبیت اولیهٔ کربن‌دی‌اکسید هنگام شب انجام می‌شود؛ اما چرخهٔ کالوین در روز و هنگام بسته‌بودن روزنه‌ها جریان دارد. بنابراین، شبانه‌بودن ورود کربن‌دی‌اکسید به برگ به معنای شبانه‌بودن چرخهٔ کالوین نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۸۷–۸۸).

۳. مقایسه با گیاهان $\mathrm{C_4}$: در این گیاهان نیز چرخهٔ کالوین در روز انجام می‌شود و محل آن یاخته‌های غلاف آوندی است. تفاوت اصلی این است که دو مرحلهٔ تثبیت کربن در گیاهان $\mathrm{C_4}$ در دو نوع یاخته، ولی در CAM در یک نوع یاخته و در دو زمان متفاوت انجام می‌شوند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۸۷ و صفحه‌های ۸۷–۸۸).

۴. نتیجه‌گیری: گیاهان CAM همانند گیاهان $\mathrm{C_4}$، واکنش‌های چرخهٔ کالوین را هنگام روز انجام می‌دهند. دقت کنید که «مستقل از نور» نامیده‌شدن این واکنش‌ها به معنای الزام به انجام آن‌ها در شب نیست؛ چرخهٔ کالوین به $\mathrm{ATP}$ و $\mathrm{NADPH}$ حاصل از واکنش‌های نوری وابسته است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۸۵).

پاسخ: گزینهٔ ۱

۱. شناسایی بخش‌ها: بخش ۱ زردپی و بخش‌های ۲ و ۳ پوشش‌های پیوندی ماهیچه و دسته‌تار هستند. کتاب توضیح می‌دهد که غلاف‌های پیوندی ماهیچه در انتها به زردپی ادامه می‌یابند؛ پس زردپی و این غلاف‌ها از نظر ماهیت پیوندی با یکدیگر مشترک‌اند (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۴۶–۴۷).

۲. بررسی عبارت درست: در بافت پیوندی رشته‌ای، رشته‌های پروتئینی کلاژن و رشته‌های کشسان وجود دارند. در زردپی، رشته‌های کلاژن فراوان‌اند، اما فراوانی کلاژن به معنی تک‌نوعی بودن رشته‌های پروتئینی نیست. بنابراین بخش ۱، مانند بخش ۲، بیش از یک نوع رشتهٔ پروتئینی دارد. این نتیجه بر شناخت اجزای بافت پیوندی در زیست‌شناسی ۱ و پیوند ساختاری غلاف‌ها با زردپی استوار است؛ فعالیت کتاب نیز یادآوری اجزای بافت پیوندی را از دانش‌آموز می‌خواهد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۰ و صفحات ۴۶–۴۷).

۳. رد عبارت‌های دیگر: ارتباط با رشته‌های عصبی فقط به پوشش بیرونی ماهیچه محدود نیست؛ شاخه‌های عصبی برای رسیدن به تارها درون ماهیچه پیش می‌روند، پس عبارت ۱ با قید «برخلاف» پذیرفتنی نیست. همچنین صفحات بینابینی ویژگی ماهیچهٔ قلبی‌اند، نه ماهیچهٔ اسکلتی یا غلاف‌های پیوندی آن؛ بنابراین عبارت ۳ نیز نادرست است.

۴. بررسی بخش ۴: اگر این شماره، مطابق معرفی پوشش‌ها در صورت سؤال، اندومیزیوم باشد، بافتی پیوندی است و مانند زردپی مادهٔ بین‌یاخته‌ای دارد؛ در نتیجه توصیف یاخته‌های نزدیک به هم با فضای بین‌یاخته‌ای اندک برای آن مناسب نیست و عبارت ۴ رد می‌شود. توجه کن که خودِ تار ماهیچه‌ای با پوشش پیوندی اطراف آن متفاوت است: تار ماهیچه‌ای یک یاختهٔ استوانه‌ای چند‌هسته‌ای است (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۴۶–۴۷). اگر شمارهٔ ۴ به‌جای پوشش، خود تار را نشان دهد، داوری دربارهٔ عبارت ۴ نیازمند دیدن شکل اصلی است؛ توضیح متنیِ ارائه‌شده در این نقطه ابهام دارد.

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای پاسخ، ابتدا باید منظور از «دو گروه مهم» را مشخص کنیم و سپس ویژگی مشترک آن‌ها را بیابیم.

گام اول ـ شناسایی دو گروه: کتاب، ریزوبیوم‌ها و سیانوباکتری‌ها را دو گروه مهم باکتری‌های همزیستِ تثبیت‌کنندهٔ نیتروژن معرفی می‌کند. ریزوبیوم‌ها در گرهک‌های ریشهٔ گیاهان تیرهٔ پروانه‌واران زندگی می‌کنند؛ سیانوباکتری‌های همزیست نیز در گیاهانی مانند آزولا و گونرا دیده می‌شوند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۰۳).

گام دوم ـ یافتن فعالیت مشترک: ریزوبیوم‌ها و سیانوباکتری‌های همزیستِ مورد بحث، نیتروژن را تثبیت می‌کنند. دقت کنید که این ویژگی به سیانوباکتری‌های همزیستِ مطرح‌شده مربوط است، نه به همهٔ سیانوباکتری‌ها (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۰۳).

گام سوم ـ ارتباط تثبیت نیتروژن با گزینه‌ها: گیاهان نمی‌توانند نیتروژن مولکولی جو، یعنی $\mathrm{N_2}$، را مستقیماً جذب کنند و بیشتر نیتروژن مورد نیازشان را به شکل یون آمونیوم $\mathrm{NH_4^+}$ یا نیترات $\mathrm{NO_3^-}$ می‌گیرند. تثبیت نیتروژن، تبدیل نیتروژن جو به شکل قابل استفاده برای گیاه است؛ بنابراین باکتری‌های تثبیت‌کننده در شکل مولکولی نیتروژن جو تغییر ایجاد می‌کنند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۹۹). پس عبارت گزینهٔ دوم دربارهٔ هر دو گروه درست است.

گام چهارم ـ بررسی تفاوت‌ها: زندگی در بخش‌های زیرزمینی، ویژگی مشترک نیست؛ زیرا سیانوباکتری‌های همزیست گونرا در ساقه و دمبرگ آن حضور دارند. همچنین سیانوباکتری‌ها فتوسنتزکننده‌اند، در حالی که ریزوبیوم‌ها مواد آلی مورد نیاز خود را از گیاه می‌گیرند؛ بنابراین نه تثبیت کربن و نه دریافت همهٔ مواد آلی از گیاه، ویژگی مشترک این دو گروه محسوب نمی‌شود (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۰۳).

پاسخ: گزینهٔ ۲

صورت سؤال عبارت «نادرست» را می‌خواهد. ماهیچهٔ ذوزنقه‌ای از ماهیچه‌های اسکلتی است؛ بنابراین باید چرخهٔ اتصال و جدایی اکتین و میوزین در ماهیچهٔ اسکلتی را بررسی کنیم (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۵–۴۶).

۱. اتصال $\mathrm{ATP}$ به سر میوزین، اتصال سر میوزین به اکتین را سست می‌کند. پس گزینهٔ ۲ درست است.

۲. پس از سست‌شدن این اتصال، $\mathrm{ATP}$ تجزیه می‌شود و $\mathrm{ADP}$ و فسفات ایجاد می‌شوند. انرژی حاصل، سر میوزین را برای ادامهٔ چرخه آماده می‌کند؛ بنابراین گزینهٔ ۱ نیز درست است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۸–۴۹، شکل چرخهٔ انقباض).

۳. سر میوزین دوباره به اکتین متصل می‌شود و با تغییر شکل خود، رشتهٔ اکتین را جابه‌جا می‌کند. در ترتیب مراحل نمایش‌داده‌شده در شکل کتاب، هنگام این حرکت، $\mathrm{ADP}$ رها شده است؛ پس گزینهٔ ۴ درست است. تکرار این حرکات، خطوط Z را به هم نزدیک می‌کند و موجب کوتاه‌شدن سارکومرها و در مجموع ماهیچه می‌شود (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۸–۴۹).

۴. اشکال گزینهٔ ۳ این است که اتصال فسفات به $\mathrm{ADP}$ را به‌عنوان مرحلهٔ منتهی به کوتاه‌شدن ماهیچه مطرح می‌کند. افزودن فسفات به $\mathrm{ADP}$، فرایند ساخت $\mathrm{ATP}$ است، نه تجزیهٔ آن در چرخهٔ حرکت سر میوزین. کتاب نیز در مبحث تأمین انرژی، انتقال فسفات از کرآتین‌فسفات به $\mathrm{ADP}$ را راهی برای بازتولید $\mathrm{ATP}$ معرفی می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۰). بنابراین نباید بازسازی $\mathrm{ATP}$ را با مصرف آن و حرکت سر میوزین اشتباه گرفت.

پاسخ: گزینهٔ ۳

۱. ابتدا جانور موردنظر را شناسایی می‌کنیم. کتاب برای بررسی سرعت و ترکیب شیرهٔ پرورده، استفاده از «شته» را معرفی می‌کند. در این روش، پس از بی‌حس‌کردن شته، خرطوم آن را می‌برند و شیرهٔ پرورده از خرطومِ متصل به آوند آبکش خارج می‌شود (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۱۱۰–۱۱۱، شکل ۱۸).

۲. شته از حشرات است؛ بنابراین ویژگی‌های دستگاه‌های بدن حشرات را دربارهٔ آن بررسی می‌کنیم. حشرات دستگاه گردش مواد باز دارند و مایع در گردش آن‌ها «همولنف» نامیده می‌شود.

۳. در گردش باز، همولنف از رگ‌ها بیرون می‌آید و در فضای میان اندام‌ها جریان پیدا می‌کند. سپس از راه منافذ دریچه‌دارِ دیوارهٔ قلب به قلب بازمی‌گردد. بنابراین ویژگی بیان‌شده در گزینهٔ دوم دربارهٔ شته درست است.

۴. سایر توصیف‌ها با شته سازگار نیستند: مغز حشرات حاصل به‌هم‌پیوستن چند گره است، نه چند گرهٔ مجزا؛ دستگاه دفعی آن‌ها لوله‌های مالپیگی دارد، نه قیف مژک‌دار؛ و تنفس آن‌ها نایدیسی است، نه از راه برجستگی‌های پراکندهٔ پوستی.

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای درست‌بودن هر عبارت، باید هم ارتباط بخش عصبی با حرکت ماهیچه‌ها و هم شرط «نداشتن نقش در تنظیم ترشح غدد» برقرار باشد.

گام اول: تفاوت دو بخش را مشخص می‌کنیم.
بخش پیکری پیام‌های حرکتی را به ماهیچه‌های اسکلتی می‌رساند. فعالیت این ماهیچه‌ها می‌تواند ارادی یا غیرارادی، مانند انعکاس عقب‌کشیدن دست، باشد. در مقابل، بخش خودمختار فعالیت ماهیچه‌های صاف، ماهیچهٔ قلب و غدد را به‌صورت ناآگاهانه تنظیم می‌کند؛ پس شرط پایانی جمله با بخش خودمختار سازگار نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۶–۱۷).

گام دوم: عبارت‌ها را جداگانه بررسی می‌کنیم.

الف) درست است. حرکات ارادی بدن با فعالیت ماهیچه‌های اسکلتی انجام می‌شوند و پیام حرکتی این ماهیچه‌ها را بخش پیکری می‌رساند. این بخش در تنظیم ترشح غدد نقشی ندارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۶–۱۷).

ب) نادرست است. همهٔ حرکات غیرارادی زیر نظر بخش خودمختار نیستند؛ برای مثال، انعکاس عقب‌کشیدن دست با فعالیت ماهیچه‌های اسکلتی و از مسیر بخش پیکری انجام می‌شود. افزون بر این، بخش خودمختار در تنظیم فعالیت غدد نقش دارد و شرط پایانی جمله را نقض می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۶–۱۷).

ج) نادرست است. تنظیم حرکت ارادی ماهیچه‌های اسکلتی بر عهدهٔ بخش پیکری است، نه خودمختار. همچنین نسبت‌دادنِ نداشتن نقش در تنظیم ترشح غدد به بخش خودمختار نادرست است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۶–۱۷).

د) درست است. بعضی از حرکات غیرارادی، مانند عقب‌کشیدن انعکاسی دست از جسم داغ، با ماهیچه‌های اسکلتی انجام می‌شوند و بخش پیکری در اجرای آن‌ها نقش دارد. اما حرکات غیرارادی ماهیچه‌های صاف و قلب به بخش خودمختار مربوط‌اند؛ بنابراین قید «فقط بعضی» مناسب است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۶–۱۷).

در نتیجه، دو عبارت «الف» و «د» جمله را به‌درستی کامل می‌کنند.

پاسخ: گزینهٔ ۲

۱. قید اصلی سؤال «هر نوع» است؛ بنابراین عبارت انتخابی باید هم در تنفس عادی و هم در تنفس عمیق درست باشد، نه فقط در یکی از آن‌ها.

۲. در دم، حجم قفسهٔ سینه افزایش می‌یابد. میان‌بند یا دیافراگم در حالت استراحت گنبدی است و هنگام انقباض، مسطح‌تر می‌شود. این تغییر شکل در دم عادی و عمیق رخ می‌دهد؛ بنابراین خارج‌شدن دیافراگم از حالت گنبدی، ویژگی مشترک انواع دم است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۴۱).

۳. افزایش حجم قفسهٔ سینه باعث بازشدن شش‌ها و کاهش فشار هوای درون آن‌ها می‌شود؛ در نتیجه، هوا به درون شش‌ها وارد می‌شود. پس تغییر شکل دیافراگم مستقیماً در سازوکار دم نقش دارد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۴۰).

۴. ماهیچه‌های گردن در دم عمیق به افزایش حجم قفسهٔ سینه کمک می‌کنند؛ ازاین‌رو نمی‌توان فعالیت آن‌ها را به هر نوع دم نسبت داد. همچنین انقباض ماهیچه‌های بین‌دنده‌ای داخلی و شکمی مربوط به بازدم عمیق است. بازدم عادی با استراحت دیافراگم و ماهیچه‌های بین‌دنده‌ای خارجی و به کمک ویژگی کشسانی شش‌ها انجام می‌شود؛ پس انقباض یا کوتاه‌شدن ماهیچه‌های بازدمی، شرط همهٔ بازدم‌ها نیست (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۴۱).

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای یافتن عبارت نادرست، باید تعریف دگرخواهی را در کنار پیامدهای آن بررسی کنیم.

گام اول ـ تعریف رفتار: در دگرخواهی، جانور با پذیرش هزینه‌ای برای احتمال بقا و تولیدمثل خود، به افزایش بقا و موفقیت تولیدمثلی جانور دیگری کمک می‌کند. بااین‌حال، این تعریف به معنای بی‌فایده‌بودن همیشگی رفتار برای فرد دگرخواه نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۲۲–۱۲۳).

گام دوم ـ بررسی گزینهٔ ۱: واژهٔ «فقط» این عبارت را نادرست می‌کند. برای مثال، پرندگان جوان یاریگر با کمک به پرورش زاده‌های دیگران، تجربه کسب می‌کنند و می‌توانند هنگام پرورش زاده‌های خود از آن استفاده کنند. همچنین ممکن است پس از مرگ جفت‌های زادآور، قلمرو آنها را در اختیار بگیرند و خود زادآوری کنند. بنابراین دگرخواهی گاهی برای خود فرد نیز سودمند است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۲۴).

گام سوم ـ بررسی سایر گزینه‌ها:

• گزینهٔ ۲ درست است؛ زنبورهای عسل کارگر نازا هستند، اما با نگهداری و پرورش زاده‌های ملکه دگرخواهی می‌کنند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۲۲–۱۲۳).
• گزینهٔ ۳ درست است؛ دگرخواهی می‌تواند میان خویشاوندان رخ دهد. کمک به زادآوری خویشاوندان، امکان انتقال ژن‌های مشترک با فرد دگرخواه را به نسل بعد فراهم می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۲۳).
• گزینهٔ ۴ درست است؛ کتاب برگزیده‌شدن دگرخواهی بر اثر انتخاب طبیعی را بیان می‌کند. در خویشاوندان، انتقال ژن‌های مشترک و در نمونهٔ خفاش‌های خون‌آشام، همکاری متقابل و کمک به بقا، این موضوع را توضیح می‌دهد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۲۳–۱۲۴).

پس داشتن هزینه برای فرد دگرخواه، به معنای نبود هرگونه منفعت برای او نیست.
پاسخ: گزینهٔ ۱

برای تشخیص فرزند غیرممکن، ابتدا ژن‌نمود والدین را در هر سه صفت مشخص می‌کنیم.

۱. گروه خونی $\mathrm{ABO}$
مادر با گروه خونی $\mathrm{AB}$، ژن‌نمود $\mathrm{I^AI^B}$ دارد. دختر فقط کربوهیدرات $\mathrm{A}$ را می‌سازد؛ پس گروه خونی او $\mathrm{A}$ است. پدر با گروه خونی $\mathrm{B}$ نمی‌تواند دگرهٔ $\mathrm{I^A}$ بدهد؛ بنابراین دختر دگرهٔ $\mathrm{I^A}$ را از مادر و دگرهٔ $\mathrm{i}$ را از پدر گرفته است. در نتیجه، ژن‌نمود پدر $\mathrm{I^Bi}$ و ژن‌نمود دختر $\mathrm{I^Ai}$ است. دگره‌های $\mathrm{I^A}$ و $\mathrm{I^B}$ نسبت به هم هم‌توان و نسبت به $\mathrm{i}$ بارزند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۱).

آمیزش والدین چنین است:
$\mathrm{I^AI^B\times I^Bi}$

ژن‌نمودهای ممکن فرزندان عبارت‌اند از:
$\mathrm{I^AI^B}$، $\mathrm{I^Ai}$، $\mathrm{I^BI^B}$ و $\mathrm{I^Bi}$.

پس فرزندان می‌توانند گروه خونی $\mathrm{AB}$، $\mathrm{A}$ یا $\mathrm{B}$ داشته باشند، اما گروه خونی $\mathrm{O}$ ممکن نیست؛ زیرا مادر دگرهٔ $\mathrm{i}$ ندارد. نداشتن هر دو کربوهیدرات گروه خونی، معادل گروه خونی $\mathrm{O}$ با ژن‌نمود $\mathrm{ii}$ است (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۴۰–۴۱).

۲. گروه خونی $\mathrm{Rh}$
دختر پروتئین $\mathrm{D}$ ندارد؛ بنابراین ژن‌نمود او $\mathrm{dd}$ است و از هر والد یک دگرهٔ $\mathrm{d}$ گرفته است. چون هر دو والد پروتئین $\mathrm{D}$ دارند، ژن‌نمود هر دو $\mathrm{Dd}$ خواهد بود. از آمیزش $\mathrm{Dd\times Dd}$، فرزند دارای پروتئین $\mathrm{D}$ یا فاقد آن، هر دو ممکن‌اند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۳۸–۴۰).

۳. هموفیلی
هموفیلیِ ناشی از فقدان عامل انعقادی شمارهٔ هشت، صفتی وابسته به $\mathrm{X}$ و نهفته است. پدر بیمار، ژن‌نمود $\mathrm{X^hY}$ دارد. دختر بیمار با ژن‌نمود $\mathrm{X^hX^h}$، یک دگرهٔ بیماری را از مادر گرفته است؛ بنابراین مادرِ سالم باید ناقل و دارای ژن‌نمود $\mathrm{X^HX^h}$ باشد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۳).

از آمیزش $\mathrm{X^HX^h\times X^hY}$، دختر سالمِ ناقل، دختر بیمار، پسر سالم و پسر بیمار همگی ممکن‌اند. پس هموفیلی به‌تنهایی هیچ‌یک از حالت‌های مطرح‌شده را ناممکن نمی‌کند.

۴. نتیجه‌گیری
صفات مربوط به گروه خونی $\mathrm{ABO}$، گروه خونی $\mathrm{Rh}$ و هموفیلی به‌ترتیب روی فام‌تن‌های شمارهٔ نه، شمارهٔ یک و $\mathrm{X}$ قرار دارند؛ بنابراین در چارچوب مسئله، ترکیب حالت‌های ممکن این صفات نیز امکان‌پذیر است (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۳۹، ۴۱ و ۴۳). تنها مانع قطعی در گزینه‌ها، تولد فرزندی با گروه خونی $\mathrm{O}$ است. دختر توصیف‌شده در گزینهٔ چهار، فاقد هر دو کربوهیدرات گروه خونی است و باید ژن‌نمود $\mathrm{ii}$ داشته باشد؛ اما مادر نمی‌تواند دگرهٔ $\mathrm{i}$ به او بدهد.

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای پاسخ، باید به واژهٔ «هر» توجه کنیم: عبارت درست باید دربارهٔ همهٔ پادتن‌ها صدق کند، نه فقط برخی از آن‌ها یا یکی از روش‌های عملکردشان.

گام اول ـ بررسی ساختار و اختصاصی بودن اتصال:
طبق کتاب، پادتن مولکولی پروتئینی و به‌شکل حرف Y است که دو جایگاه اتصال به پادگن دارد. در توضیح شکل نیز آمده است که هر پادتن توانایی اتصال به دو مولکول پادگن یکسان را دارد؛ بنابراین دو جایگاه اتصال، به معنی شناسایی دو نوع پادگن متفاوت نیست. این ویژگی ساختاری، درستی گزینهٔ دوم را نشان می‌دهد (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۷۲–۷۳، شکل ۱۲).

گام دوم ـ بررسی منشأ پادتن‌های موجود در بدن:
یاخته‌های پادتن‌ساز پادتن ترشح می‌کنند، اما نباید «وجود پادتن در بدن فرد» را الزاماً نتیجهٔ تولید مستقیم آن توسط یاخته‌های همان فرد بدانیم. کتاب از تجویز پادتن آماده به‌شکل سرم، مانند سرم ضد کزاز، نام می‌برد؛ پس پادتن می‌تواند از بیرون وارد بدن شود. ازاین‌رو، گزینهٔ اول با تعمیم تولید مستقیم به همهٔ پادتن‌های موجود در بدن فرد پذیرفتنی نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۷۳).

گام سوم ـ بررسی ترتیب عملکرد:
عملکرد اختصاصی پادتن با اتصال به پادگن آغاز می‌شود، نه با نابودی یاختهٔ بیگانه. در یکی از مسیرها، اتصال پادتن باعث فعال شدن پروتئین‌های مکمل می‌شود و این پروتئین‌ها با ایجاد منفذ به نابودی یاخته کمک می‌کنند. بنابراین گزینهٔ سوم، هم ترتیب رویدادها و هم نقش عوامل مؤثر در نابودی یاخته را نادرست بیان می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۷۳، شکل ۱۴).

گام چهارم ـ تفکیک روش خاص از ویژگی همگانی:
رسوب دادن پادگن‌های محلول فقط یکی از راه‌های غیرفعال‌سازی پادگن است. کتاب راه‌های دیگری مانند خنثی‌سازی، به‌هم‌چسباندن میکروب‌ها و فعال کردن مکمل را نیز نشان می‌دهد؛ پس نمی‌توان رسوب دادن پادگن محلول را به هر پادتن نسبت داد و گزینهٔ چهارم نادرست است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۷۳، شکل ۱۴).

پاسخ: گزینهٔ ۲

گام اول ـ شناسایی اندام: اندام موردنظر «کبد» است. آهن آزادشده از تخریب گویچه‌های قرمز می‌تواند در کبد ذخیره شود (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۶۲). همچنین خون خروجی از لولهٔ گوارش از مسیر سیاهرگ باب ابتدا به کبد می‌رسد.

گام دوم ـ بررسی عبارت‌ها:

الف ـ درست است. کبد از اندام‌های مؤثر در ساخت کلسترول است؛ بنابراین نقش آن فقط دریافت یا ذخیرهٔ مواد نیست و در تولید این ترکیب نیز مشارکت دارد.

ب ـ درست است. گروهی از یاخته‌های کبد، مانند گروهی از یاخته‌های کلیه، هورمون اریتروپویتین ترشح می‌کنند. این هورمون بر مغز استخوان اثر می‌گذارد و سرعت تولید گویچه‌های قرمز را افزایش می‌دهد؛ پس کبد می‌تواند بر سرعت تولید این یاخته‌ها اثر بگذارد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۶۳).

ج ـ نادرست است. در فرد بالغ، گویچه‌های قرمز از یاخته‌های بنیادی مغز قرمز استخوان تولید می‌شوند، نه از یاخته‌های بنیادی کبد. خون‌سازی در کبد و طحال مربوط به دوران جنینی است؛ بنابراین قید «بالغ» در صورت سؤال تعیین‌کننده است (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۶۱ و ۶۲).

د ـ درست است. مویرگ‌های کبد از نوع ناپیوسته‌اند. در این نوع مویرگ‌ها، فاصلهٔ میان یاخته‌های پوششی دیواره بسیار زیاد است و مبادلهٔ مواد به‌آسانی انجام می‌شود.

در نتیجه، عبارت‌های «الف»، «ب» و «د» درست و عبارت «ج» نادرست است؛ پس تعداد عبارت‌های درست برابر با $3$ است.

پاسخ: گزینهٔ ۳

۱. شناسایی پردهٔ موردنظر
پردهٔ موردنظر، زه‌شامه یا کوریون است که زوائد آن در دیوارهٔ رحم نفوذ می‌کنند و در تشکیل جفت نقش دارند. زه‌شامه از تروفوبلاست به وجود می‌آید؛ بنابراین نباید آن را با زه‌کیسه اشتباه گرفت (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۱۰، شکل ۱۴).

۲. بررسی عبارت مربوط به خون مادر و جنین
در جفت، گردش خون مادر و جنین به‌طور معمول از هم جدا می‌مانند. مواد مغذی و دیگر مواد قابل‌عبور میان این دو مبادله می‌شوند، اما این تبادل به معنای مخلوط‌شدن خون‌ها نیست. پس عبارت گزینهٔ ۱ نادرست است (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۱۱–۱۱۲).

۳. بررسی درستی سایر عبارت‌ها

• گزینهٔ ۲: پیک شیمیایی می‌تواند هورمون باشد. زه‌شامه با ترشح هورمون $\mathrm{HCG}$ باعث حفظ جسم زرد و ادامهٔ ترشح پروژسترون می‌شود. تداوم این محیط هورمونی، شرایط لازم برای حفظ بارداری و ادامهٔ رشد جنین و پرده‌های آن را فراهم می‌کند؛ پس رشد این پرده مستقل از اثر پیام‌های شیمیایی نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۱۰).
• گزینهٔ ۳: زه‌شامه در تشکیل جفت مشارکت می‌کند و جفت مسیر انتقال مواد مغذی از مادر به جنین است؛ بنابراین این پرده در تغذیهٔ جنین نقش مؤثری دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۱۰–۱۱۲).
• گزینهٔ ۴: تروفوبلاست بخشی از یاخته‌های بلاستوسیست است و زه‌شامه از رشد و تمایز همین یاخته‌ها پدید می‌آید؛ بنابراین این عبارت نیز درست است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۱۰).

نتیجه: نکتهٔ اصلی سؤال، تفاوت «تبادل مواد» با «اختلاط خون» است؛ اولی در جفت رخ می‌دهد، اما دومی به‌طور معمول رخ نمی‌دهد.

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای پاسخ، باید ویژگی مشترک «هر» ناقل عصبیِ تحریک‌کنندهٔ ماهیچه را پیدا کنیم، نه ویژگی‌ای که فقط دربارهٔ برخی ناقل‌ها درست است.

گام اول ـ مشخص کردن یاختهٔ هدف: کتاب بیان می‌کند که یاختهٔ پس‌همایه‌ای می‌تواند عصبی، ماهیچه‌ای یا غده‌ای باشد؛ بنابراین سازوکار اثر ناقل بر غشای پس‌همایه‌ای، در ارتباط عصب با ماهیچه نیز مطرح است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۷).

گام دوم ـ بررسی سازوکار اثر ناقل: ناقل به گیرنده‌ای در غشای یاختهٔ پس‌همایه‌ای متصل می‌شود. مطابق توضیح کتاب، این گیرنده خود یک پروتئین کانالی است که اتصال ناقل موجب باز شدن آن می‌شود. در نتیجه، نفوذپذیری غشا به یون‌ها و پتانسیل الکتریکی یاخته تغییر می‌کند؛ در حالت مورد سؤال، حاصل این اثر تحریک یاختهٔ ماهیچه‌ای است. پس عبارت گزینهٔ چهارم با سازوکار بیان‌شده در کتاب تطابق دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۸).

گام سوم ـ رد سایر عبارت‌ها:

• گزینهٔ اول: کتاب برای پاک‌سازی فضای همایه‌ای، هم بازجذب ناقل به یاختهٔ پیش‌همایه‌ای و هم تجزیهٔ آنزیمی را بیان می‌کند؛ بنابراین نمی‌توان گفت هر ناقل الزاماً پس از انتقال پیام با آنزیم تجزیه می‌شود (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۸).
• گزینهٔ دوم: طبق کتاب، ناقل در یاختهٔ عصبی ساخته و در ریزکیسه‌ها ذخیره می‌شود و سپس از پایانهٔ آسه آزاد می‌گردد. محل آزادسازی را نباید الزاماً محل ساخت دانست؛ ساخته شدن در پایانهٔ آسه ویژگی همگانی ناقل‌ها نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۷).
• گزینهٔ سوم: جایگاه اتصال موردنظر روی پروتئین گیرندهٔ غشای پس‌همایه‌ای است، نه درون یاختهٔ پس‌همایه‌ای (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۸).

پاسخ: گزینهٔ ۴

۱. ابتدا قید «فقط بعضی» را بررسی می‌کنیم. برای درست بودن عبارت، باید ویژگی موردنظر در بخشی از اعضای گروه وجود داشته باشد و در بخش دیگر وجود نداشته باشد.

۲. دیسه‌ها انواع متفاوتی دارند. سبزدیسه دارای سبزینهٔ فراوان است؛ رنگ‌دیسه محل ذخیرهٔ رنگیزه‌های کاروتنوئیدی است و نشادیسه، مانند نشادیسه‌های بخش خوراکی سیب‌زمینی، رنگیزه ندارد و نشاسته ذخیره می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۸۳).

۳. بنابراین نمی‌توان داشتن مقدار فراوان سبزینه را به همهٔ دیسه‌ها نسبت داد؛ این ویژگی مربوط به سبزدیسه‌هاست که فقط یکی از انواع دیسه‌اند. پس عبارت «فقط بعضی دیسه‌ها، مقدار فراوانی سبزینه دارند» درست است.

۴. برای رد سایر گزینه‌ها، باید محل رنگیزه‌ها و ترکیبات گیاهی را از هم جدا کنیم:

• گزانتوفیل از کاروتنوئیدهاست و به رنگیزه‌های دیسه‌ای تعلق دارد؛ وجود برخی مواد رنگی در واکوئل، دلیل واکوئلی بودن گزانتوفیل نیست.
• سبزدیسه‌ها نیز کاروتنوئید دارند؛ اما رنگ سبزینه، رنگ آن‌ها را می‌پوشاند. بنابراین نسبت دادن کاروتنوئید به «فقط بعضی» سبزدیسه‌ها نادرست است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۸۳).
• کتاب برای رنگ‌دیسه‌ها ذخیرهٔ کاروتنوئید را بیان می‌کند، اما آلکالوئیدها را به‌عنوان ترکیبات دفاعی معرفی می‌کند که در شیرابهٔ بعضی گیاهان فراوان‌اند؛ پس نسبت دادن آن‌ها به رنگ‌دیسه‌ها مبنای درستی ندارد (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۸۳ و ۸۴–۸۵).

پاسخ: گزینهٔ ۴