سوالات زیست کنکور تجربی ۱۴۰۴ نوبت دوم با پاسخ تشریحی

برای حل سؤال، باید هم تفاوت دو لایهٔ جنب و هم موقعیت آن‌ها را نسبت به استخوان‌ها و اندام‌های اطراف بدانیم.

۱. شناسایی لایهٔ خارجی جنب: پردهٔ جنب دو لایه دارد؛ لایهٔ داخلی به سطح شش چسبیده است و لایهٔ خارجی به سطح درونی قفسهٔ سینه اتصال دارد. پس ویژگی‌های مربوط به سطح شش را نباید به لایهٔ خارجی نسبت دهیم (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۴۰).

۲. بررسی گزینهٔ درست: ترقوه در بالای قفسهٔ سینه قرار دارد و با استخوان کتف مفصل می‌شود. بخش بالایی لایهٔ خارجی جنب، در ناحیهٔ رأس شش، به ترقوه نزدیک است. بنابراین دست‌کم بخشی از این لایه در نزدیکی استخوانی قرار دارد که با کتف مفصل می‌شود؛ این همان نکته‌ای است که عبارت «تمام یا بخشی» در صورت سؤال اجازه می‌دهد.

۳. رد سایر گزینه‌ها:

• گزینهٔ ۱: قفسهٔ سینه، شامل دنده‌ها و جناغ، به اسکلت محوری تعلق دارد. «اسکلت جانبی» نام بخش مربوط به اندام‌ها و کمربندهای آن‌هاست و به معنای استخوان‌های واقع در طرفین بدن نیست.
• گزینهٔ ۲: بندارهٔ انتهای معده، پیلور، در محل خروج غذا از معده به دوازدهه قرار دارد و مجاور لایهٔ خارجی جنب نیست. شش‌ها در قفسهٔ سینه و بالای میان‌بند قرار گرفته‌اند؛ نباید نزدیکی آن‌ها به میان‌بند را با مجاورت با پیلور یکسان دانست (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۴۰).
• گزینهٔ ۳: شش ساختاری اسفنج‌گونه و دارای ویژگی کشسانی است، اما لایهٔ داخلی جنب به آن چسبیده است؛ لایهٔ خارجی به دیوارهٔ داخلی قفسهٔ سینه متصل می‌شود (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۴۰).

پاسخ: گزینهٔ ۴

۱. شناسایی گیرنده‌ها: طبق کتاب، گیرنده‌های استوانه‌ای در نور کم و گیرنده‌های مخروطی در نور زیاد تحریک می‌شوند. بنابراین سؤال، ویژگی گیرندهٔ استوانه‌ای را در مقایسه با گیرندهٔ مخروطی می‌خواهد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۴–۲۵).

۲. تعیین بخش مورد مقایسه: صورت سؤال، بخش حاوی مادهٔ حساس به نور را «قطعهٔ خارجی» و بخش میان آن و محل هسته را «قطعهٔ داخلی» نامیده است. پس برای مقایسهٔ قطعهٔ خارجی باید خودِ ناحیهٔ حاوی مادهٔ حساس به نور را بررسی کنیم، نه فاصلهٔ آن تا هسته.

۳. مقایسهٔ ساختار: در شکل گیرنده‌های نوری، ناحیهٔ حاوی مادهٔ حساس به نور در گیرندهٔ استوانه‌ای کشیده‌تر از ناحیهٔ متناظر در گیرندهٔ مخروطی نمایش داده شده است. بنابراین، با تعریف داده‌شده در سؤال، گیرندهٔ استوانه‌ای قطعهٔ خارجی بلندتری دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۴، شکل ۵ـ ب).

۴. بررسی سایر ویژگی‌ها: شکل کتاب، قطورتر بودن قطعهٔ داخلی یا بسیار بزرگ‌تر بودن هستهٔ گیرندهٔ استوانه‌ای را تأیید نمی‌کند. همچنین فراوانی بیشتر در لکهٔ زرد مربوط به گیرنده‌های مخروطی است؛ این ویژگی با نقش لکهٔ زرد در دقت و تیزبینی ارتباط دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۴–۲۵).

پاسخ: گزینهٔ ۳

چون سؤال «مورد نادرست» را می‌خواهد، باید نقش هر گروه از دانشمندان را دقیق بررسی کنیم.

۱) بررسی عبارت نخست: کتاب، بررسی تصاویر پرتو ایکس و به‌دست‌آوردن اطلاعات ساختاری از آن‌ها را در توضیح پژوهش‌های ویلکینز و فرانکلین مطرح می‌کند. سپس توضیح می‌دهد که واتسون و کریک با کنار هم گذاشتن نتایج چارگاف، داده‌های حاصل از تصاویر پرتو ایکس و یافته‌های خود، مدل نردبان مارپیچ دنا را ارائه کردند. بنابراین نسبت‌دادن ساخت مدل آنان به «بررسی نقاط تیره در مرکز تصویر» بیان درستی از فرایند ارائهٔ مدل در کتاب نیست؛ البته واتسون و کریک از داده‌های پرتو ایکس استفاده کرده بودند. عبارت نخست نادرست است. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶)

۲) بررسی عبارت دوم: مزلسون و استال با ردیابی دنا در نسل‌های متوالی یاخته‌ها، نحوهٔ همانندسازی آن و توزیع رشته‌های دنا در یاخته‌های حاصل را بررسی کردند. نتیجهٔ آزمایش آنان، تأیید همانندسازی نیمه‌حفاظتی بود؛ یعنی هر دنای حاصل، یک رشتهٔ قدیمی و یک رشتهٔ تازه‌ساخته‌شده دارد. پس عبارت دوم درست است. (زیست‌شناسی ۳، فصل ۱، گفتار همانندسازی دنا)

۳) بررسی عبارت سوم: چارگاف نشان داد مقدار آدنین با تیمین و مقدار گوانین با سیتوزین برابر است؛ یعنی $A=T$ و $G=C$، نه اینکه مقدار هر چهار نوع نوکلئوتید با هم برابر باشد. علت این برابری‌های دوتایی در پژوهش‌های بعدی و با مشخص‌شدن جفت‌شدن بازهای مکمل روشن شد؛ بنابراین عبارت سوم درست است. (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۵–۷)

۴) بررسی عبارت چهارم: روش تصویربرداری با پرتو ایکس، علاوه بر فراهم‌کردن شواهدی دربارهٔ مارپیچی و چندرشته‌ای‌بودن دنا، امکان تشخیص ابعاد مولکول را نیز فراهم می‌کرد. پس عبارت مربوط به ویلکینز و فرانکلین درست است. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶)

پاسخ: گزینهٔ ۱

۱. ابتدا مادهٔ موردنظر سؤال را شناسایی می‌کنیم. طبق بخش «حساسیت»، آزاد شدن هیستامین باعث بروز علائم شایع حساسیت، مانند قرمزی و آب‌ریزش بینی، می‌شود. دو نوع یاختهٔ ترشح‌کنندهٔ آن، ماستوسیت‌ها و بازوفیل‌ها هستند؛ بنابراین باید ویژگی‌های همین دو نوع یاخته را مقایسه کنیم (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۷۷–۷۸).

۲. ماستوسیت‌ها به‌طور طبیعی در بافت‌ها حضور دارند و در بخش‌هایی از بدن که با محیط بیرون ارتباط دارند، فراوان‌اند. پس حضور بافتی آن‌ها وابسته به ایجاد حساسیت یا ورود عامل بیماری‌زا نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۶۶–۶۷).

۳. در مقابل، بازوفیل‌ها از انواع گویچه‌های سفید خون‌اند و جایگاه معمول آن‌ها خون است. کتاب همچنین بیان می‌کند که دانه‌های بازوفیل حاوی هیستامین و هپارین‌اند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۶۸–۶۹).

۴. در نتیجه، از میان دو نوع یاختهٔ موردنظر، ماستوسیت‌ها به‌طور طبیعی در بافت‌ها مستقرند، اما بازوفیل‌ها گویچه‌های سفید خون محسوب می‌شوند. بنابراین عبارت «فقط بعضی از آن‌ها در شرایط طبیعی در بافت‌ها حضور دارند» درست است. نکتهٔ سؤال، توجه هم‌زمان به قیدهای «فقط بعضی» و «در شرایط طبیعی» است.

پاسخ: گزینهٔ ۴

۱. تشخیص نوع گونه‌زایی: جمعیت اولیه بر اثر پدیدهٔ کوه‌زایی به دو جمعیت جدا تقسیم شده است؛ بنابراین با گونه‌زایی دگرمیهنی روبه‌رو هستیم. سد جغرافیایی، شارش ژن میان دو بخش را قطع می‌کند و تفاوت‌های آن‌ها در گذر زمان افزایش می‌یابد. کوچک بودن جمعیت‌ها نیز اهمیت رانش ژن را بیشتر می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۶۰–۶۱).

۲. بررسی امکان باقی ماندن گوناگونی: در جمعیت‌های جداشده، جهش می‌تواند دگره‌های جدید ایجاد کند و نوترکیبی می‌تواند از دگره‌های موجود، ترکیب‌های ژنتیکی تازه‌ای بسازد. بنابراین، با وجود اثر احتمالی رانش ژن در کاهش گوناگونی، امکان ادامه یافتن گوناگونی ژنتیکی در این جمعیت‌ها وجود دارد. کتاب نیز جهش و نوترکیبی را از پدیده‌های مؤثر در تغییر جمعیت‌های جداشده معرفی می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۶۰–۶۱). چون سؤال می‌پرسد کدام مورد «می‌تواند» درست باشد، این امکان برای درستی گزینهٔ سوم کافی است؛ لازم نیست حفظ گوناگونی را در همهٔ شرایط قطعی بدانیم.

۳. رد تعمیم‌های نادرست: همهٔ عوامل برهم‌زنندهٔ تعادل فعال نمانده‌اند، زیرا شارش ژن میان دو جمعیت قطع شده است. همچنین، همهٔ عوامل مؤثر در گونه‌زایی دگره اضافه نمی‌کنند؛ برای مثال، نوترکیبی آرایش دگره‌های موجود را تغییر می‌دهد و رانش ژن فراوانی آن‌ها را به‌صورت تصادفی تغییر می‌دهد (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۶۰–۶۱).

۴. به‌کارگیری تعریف مایر: آمیزش موفقیت‌آمیز یعنی آمیزشی که زاده‌های زیستا و زایا به وجود آورد. چون در پایان فرایند، دو گونهٔ مجزا پدید آمده‌اند، آمیزش موفقیت‌آمیز میان آن‌ها در طبیعت با تعریف مایر سازگار نیست؛ هم‌نیایی آن‌ها این نتیجه را تغییر نمی‌دهد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۰).

پاسخ: گزینهٔ ۳

ادم یا خیز، حاصل تجمع بیش از حد مایع در فضای میان‌بافتی است. برای بررسی موارد، باید هم تبادل مایع میان خون و بافت و هم تخلیهٔ آن از راه دستگاه لنفی را در نظر بگیریم. کتاب، افزایش فشار خون در سیاهرگ‌ها را از عوامل کاهش بازگشت مایع به خون و ایجاد خیز می‌داند؛ همچنین دستگاه لنفی، مایع اضافیِ بازنگشته به مویرگ‌ها را به گردش خون برمی‌گرداند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۵۸ و صفحات ۵۹–۶۰).

الف ـ درست است. برداشتن گره‌ها و رگ‌های لنفاوی زیر بغل می‌تواند مسیر تخلیهٔ لنف اندام بالایی را مختل کند. در نتیجه، بخشی از مایع اضافی بافت به‌خوبی به خون بازنمی‌گردد و احتمال ادم افزایش می‌یابد. این نتیجه از نقش دستگاه لنفی در بازگرداندن مایع میان‌بافتی به خون به دست می‌آید (زیست‌شناسی ۱، صفحات ۵۹–۶۰).

ب ـ درست است. در واکنش التهابی شدید، نفوذپذیری مویرگ‌ها افزایش می‌یابد و خروج مایع و پروتئین‌های خون به بافت بیشتر می‌شود. اگر خروج مایع از توان بازجذب و تخلیهٔ لنفی فراتر رود، مایع در بافت تجمع می‌یابد و ادم ایجاد می‌شود. نقش دستگاه لنفی در جمع‌آوری مواد نشت‌یافته از مویرگ‌ها، مبنای توضیح این وضعیت است (زیست‌شناسی ۱، صفحات ۵۹–۶۰).

ج ـ درست است. دریچه‌های لانه‌کبوتری به یک‌طرفه ماندن جریان خون سیاهرگ‌های پا به سوی قلب کمک می‌کنند. نارسایی آن‌ها می‌تواند باعث پس‌زدن و تجمع خون و افزایش فشار سیاهرگی شود (زیست‌شناسی ۱، صفحات ۵۸–۵۹). افزایش این فشار، بازگشت مایع از بافت به خون را کاهش می‌دهد و زمینهٔ ادم را فراهم می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۵۸).

د ـ درست است. ورود کرم‌های انگل به رگ‌های لنفی می‌تواند موجب انسداد آن‌ها شود. در این حالت، تخلیهٔ مایع اضافی بافت مختل می‌شود و ادم ایجاد می‌شود؛ زیرا یکی از وظایف اصلی این رگ‌ها، بازگرداندن مایع میان‌بافتی به گردش خون است (زیست‌شناسی ۱، صفحات ۵۹–۶۰).

بنابراین هر چهار مورد می‌توانند باعث ایجاد ادم شوند.

پاسخ: گزینهٔ ۱

۱. شناسایی پردهٔ موردنظر
پرده‌ای که با دیوارهٔ رحم ارتباط برقرار می‌کند و در تشکیل جفت نقش دارد، «زه‌شامه یا کوریون» است؛ نه زه‌کیسه که پردهٔ درونی‌ترِ اطراف جنین است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۱۰، متن و شکل ۱۴).

۲. مشخص کردن یاخته‌های انجام‌دهندهٔ جایگزینی
بلاستوسیست دارای لایه‌ای بیرونی به نام «تروفوبلاست» و یک تودهٔ یاخته‌ای درونی است. یاخته‌های تروفوبلاست با ترشح آنزیم‌های هضم‌کننده، بخشی از لایهٔ داخلی دیوارهٔ رحم را تخریب می‌کنند و امکان استقرار بلاستوسیست در آن را فراهم می‌سازند؛ این فرایند «جایگزینی» نام دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۰۹–۱۱۰).

۳. ارتباط دادن منشأ زه‌شامه با جایگزینی
طبق کتاب، زه‌شامه از تروفوبلاست به وجود می‌آید. بنابراین، منشأ این پرده همان یاخته‌هایی است که در انجام جایگزینی نقش داشته‌اند؛ پس عبارت گزینهٔ دوم درست است. تودهٔ یاخته‌ای درونی، در مقابل، منشأ لایه‌های زاینده و سپس بافت‌ها و اندام‌های جنین است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۱۰).

۴. بررسی سایر عبارت‌ها
در محل جفت، خون جنین در رگ‌های زوائد انگشتی باقی می‌ماند و به حفره‌های اطراف آن‌ها تخلیه نمی‌شود؛ خون موجود در این حفره‌ها متعلق به مادر است. همچنین خون مادر درون رگ‌های جنینیِ زه‌شامه جریان ندارد. پس گزینه‌های اول و سوم، جایگاه خون مادر و جنین را نادرست توصیف کرده‌اند.
زه‌شامه هورمون $\mathrm{HCG}$ ترشح می‌کند که موجب حفظ جسم زرد و ادامهٔ ترشح پروژسترون از آن می‌شود (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۱۰)؛ اما این وابستگی تا پایان بارداری ادامه ندارد و در ادامه، جفت تولید هورمون‌های لازم برای حفظ بارداری را بر عهده می‌گیرد. بنابراین، قید «تا انتهای دورهٔ بارداری» گزینهٔ چهارم را نادرست می‌کند.

پاسخ: گزینهٔ ۲

صورت سؤال عبارت «نادرست» را می‌خواهد؛ بنابراین باید عبارتی را پیدا کنیم که با ویژگی‌های همانندسازی سازگار نیست.

گام اول: تعیین نوع جاندار
جلبک قهوه‌ای از آغازیان و در نتیجه یوکاریوت است. پس برای بررسی همانندسازی فام‌تن‌های هسته‌ای آن، باید ویژگی‌های همانندسازی در یوکاریوت‌ها را در نظر بگیریم (زیست‌شناسی ۳، صفحات ۱۲–۱۳).

گام دوم: بررسی عامل‌های دقت همانندسازی
دقت زیاد همانندسازی فقط نتیجهٔ ویرایش نیست، بلکه دو نکته در آن نقش دارند:

• رابطهٔ مکملی بازها: نوع بازِ رشتهٔ الگو تعیین می‌کند که کدام نوکلئوتید باید در رشتهٔ جدید قرار گیرد؛ این رابطه سهم مهمی در دقت همانندسازی دارد.
• ویرایش دنابسپاراز: اگر نوکلئوتید نادرستی قرار گیرد، دنابسپاراز با فعالیت نوکلئازی خود آن را حذف می‌کند و نوکلئوتید درست جایگزین می‌شود. در حذف نوکلئوتید نادرست، پیوند فسفودی‌استر شکسته می‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۲).

بنابراین، قید «منحصراً» در گزینهٔ ۲ نادرست است؛ زیرا این گزینه نقش رابطهٔ مکملی را در دقت همانندسازی نادیده می‌گیرد.

گام سوم: بررسی درستی سایر عبارت‌ها

• گزینهٔ ۱: در یوکاریوت‌ها، تعداد جایگاه‌های آغاز همانندسازیِ فعال می‌تواند متناسب با نیاز تنظیم شود؛ منظور، ایجاد دلخواه جایگاه‌های جدید نیست، بلکه تنظیم استفاده از جایگاه‌های آغاز است.
• گزینهٔ ۳: همانندسازی دنای هسته‌ای در مرحلهٔ ساختِ اینترفاز انجام می‌شود و هر بخش از دنا در این مرحله فقط یک‌بار همانندسازی می‌شود. دوجهتی‌بودن همانندسازی به معنی دوبار همانندسازی‌شدن یک بخش نیست.
• گزینهٔ ۴: وجود چند جایگاه آغاز در یک فام‌تن، مانع پیشرفت یکسان همانندسازی در بعضی بخش‌های بازشده نیست. واژهٔ «می‌تواند» امکان را بیان می‌کند، نه یکسان‌بودن همیشگی پیشرفت همهٔ بخش‌ها (زیست‌شناسی ۳، صفحات ۱۲–۱۳).

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای حل سؤال باید قیدهای «هر»، «هر یاخته» و «فقط بعضی» را دقیق بررسی کنیم.

۱. شناسایی ماهیچه‌های تنظیم‌کنندۀ عبور مواد
ماهیچۀ حلقوی اطراف یک دهانه که با انقباض، آن را تنگ یا بسته می‌کند، «بنداره» نام دارد؛ بنابراین منظور سؤال صرفاً وجود لایۀ ماهیچه‌ای حلقوی در دیوارۀ لولۀ گوارش نیست (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۹–۲۰).

۲. بررسی عبارت درست
معده در محل خروج خود بندارۀ پیلور دارد و آنزیم گوارشی نیز ترشح می‌کند؛ پپسین آغازکنندۀ گوارش پروتئین‌ها در معده است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۳). در مقابل، رودۀ بزرگ در انتهای مسیر خود با بنداره‌های مخرج ارتباط دارد، اما آنزیم گوارشی ترشح نمی‌کند. کتاب نیز وجود بندارۀ خارجی مخرج و ماهیچۀ مخطط آن را بیان می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۸–۱۹). پس از میان اندام‌های دارای بنداره، برخی آنزیم گوارشی ترشح می‌کنند و برخی چنین ترشحی ندارند؛ در نتیجه عبارت چهارم درست است.

۳. بررسی سایر عبارت‌ها

• عبارت اول: دو اندام گوارشی نزدیک میان‌بند، کبد و معده‌اند. کبد نمک‌های صفراوی تولید می‌کند و معده نیز در ترشحات محافظ مخاط خود بیکربنات دارد. بنابراین توانایی تولید ترکیبات یونی به «فقط بعضی» از این اندام‌ها محدود نیست.

• عبارت دوم: پلی‌ساکارید ذخیره‌ای انسان گلیکوژن است. کبد توانایی ساخت گلیکوژن دارد، ولی ترشح گوارشی آن، یعنی صفرا، فاقد آنزیم گوارشی است؛ پس کبد مثال نقض عبارت است.

• عبارت سوم: موسین همان گلیکوپروتئینی است که با جذب آب در تشکیل مادۀ مخاطی نقش دارد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۹–۲۰). لوزالمعده بیکربنات تولید و به دوازدهه وارد می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۳)، اما این ویژگی اندام به معنای تولید موسین در تک‌تک یاخته‌های آن نیست؛ برای مثال، یاخته‌های درون‌ریز آن وظیفۀ تولید هورمون دارند. بنابراین قید «هر یاخته» نادرست است.

پاسخ: گزینهٔ ۴

ابتدا باید «مجرای مرکزی استخوان» را از «مجرای مرکزی سامانۀ هاورس» تشخیص دهیم. استخوان بازو از استخوان‌های دراز است و مجرای مرکزی خود استخوان دراز با مغز زرد پر می‌شود؛ این فضا در صورت سؤال کنار گذاشته شده است (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۳۹ و ۴۰).

گام اول ـ شناسایی مجراهای مورد سؤال: در بافت فشردۀ تنۀ استخوان، مجراهای مرکزی سامانه‌های هاورس و مجراهای ارتباطی دیده می‌شوند. مجرای هاورس در امتداد طول سامانۀ هاورس قرار دارد و مجراهای ارتباطی، مسیر ارتباط رگ‌ها و اعصاب با بیرون استخوان را فراهم می‌کنند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۳۹ و شکل ۳، صفحهٔ ۴۰).

گام دوم ـ بررسی ارتباط با تیغه‌های استخوانی: هر سامانۀ هاورس از تیغه‌های استخوانی هم‌مرکز تشکیل شده که پیرامون مجرای هاورس قرار گرفته‌اند؛ پس این مجرا با تیغه‌های استخوانی مجاور است. مجراهای ارتباطی نیز از میان بافت استخوانی و تیغه‌های آن عبور می‌کنند و با آنها مجاورت دارند. نکتۀ مهم این است که «مجاورت با تیغه‌های استخوانی» الزاماً به معنی «قرارگرفتن در مرکز تیغه‌های هم‌مرکز» نیست؛ ویژگی دوم مخصوص مجرای هاورس است، اما ویژگی اول در هر دو نوع مجرا دیده می‌شود (زیست‌شناسی ۲، شکل ۳، صفحهٔ ۴۰).

گام سوم ـ کنارگذاشتن سایر عبارت‌ها: وجود اعصاب به بعضی از این مجراها محدود نیست؛ کتاب برای هر دو مسیر به عبور اعصاب اشاره کرده است. همچنین، این مجراهای عبور رگ و عصب را نباید با فضای حاوی مغز زرد یا حفره‌های دارای مغز قرمز اشتباه گرفت. از طرف دیگر، چون بافت استخوانی نوعی بافت پیوندی است، داشتن دیوارۀ پیوندی فقط ویژگی مجراهای طولی نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۳۹ و ۴۰).

بنابراین، ویژگی مشترک همۀ مجراهای مورد سؤال، مجاورت با تیغه‌های استخوانی است.

پاسخ: گزینهٔ ۱

ابتدا باید منظور از «توالی‌های تنظیمی» را مشخص کنیم: در تنظیم منفی، توالی موردنظر «اپراتور» و در تنظیم مثبت، «جایگاه اتصال فعال‌کننده» است. مهارکننده به اپراتور متصل می‌شود و مانع حرکت رنابسپاراز می‌شود؛ فعال‌کننده نیز با اتصال به جایگاه خود، پیوستن رنابسپاراز به راه‌انداز را تسهیل می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۴).

اکنون عبارت‌ها را بررسی می‌کنیم:

۱) درست است. مطابق آرایش شکل‌های کتاب، اپراتور در مجاورت نخستین ژن قرار دارد، اما جایگاه اتصال فعال‌کننده پیش از راه‌انداز واقع شده است؛ بنابراین فقط یکی از این دو توالی در مجاورت نخستین ژن است (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۳۴ و ۳۵، شکل‌های ۱۶ و ۱۷).

۲) درست است. ساختار اول پروتئین، همان ترتیب آمینواسیدهای آن است. این دو توالی، نقش تنظیمی دارند و جزو توالی رمزکنندهٔ محصول آخرین ژن نیستند؛ در نتیجه، عملکرد آن‌ها می‌تواند میزان ساخته‌شدن محصول را تغییر دهد، نه ترتیب آمینواسیدهای آن را. در مثال کتاب نیز حضور یا نبود قند، ساخت آنزیم‌های مصرف آن قند را تنظیم می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۳۳ و ۳۴).

۳) نادرست است. هیچ‌یک از این دو توالی وظیفهٔ تعیین نخستین نوکلئوتید رمزه را برای رنابسپاراز ندارد. اپراتور محل اتصال مهارکننده است و جایگاه اتصال فعال‌کننده نیز از طریق پروتئین فعال‌کننده، اتصال رنابسپاراز به راه‌انداز را تسهیل می‌کند. افزون بر این، آغاز رونویسی را نباید با آغاز بخش ترجمه‌شونده و رمزهٔ آغاز اشتباه گرفت؛ رنابسپاراز رشتهٔ الگو را رونویسی می‌کند، نه اینکه رمزهٔ آغاز ترجمه را شناسایی کند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۲۴ و ۳۴).

۴) درست است. مولکول متصل‌شونده به اپراتور، پروتئین مهارکننده و مولکول متصل‌شونده به جایگاه اتصال فعال‌کننده، پروتئین فعال‌کننده است. پروتئین‌ها از یک یا چند زنجیرهٔ پلی‌پپتیدی تشکیل می‌شوند و هر زنجیرهٔ پلی‌پپتیدی، بلند و بدون شاخه است؛ پس توصیف عبارت می‌تواند دربارهٔ مولکول متصل‌شونده به هر دو توالی صدق کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۴).

پاسخ: گزینهٔ ۳

۱. شناسایی جانور نمودار
در فعالیت شش، محور افقی نمودار «تعداد کبوترها در گروه» است؛ پس منظور از «این جانور»، کبوتر است، نه جانوران دیگری که در مبحث زندگی گروهی نام برده شده‌اند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۲۴).

۲. بررسی عبارت‌ها
الف ـ درست است. بال کبوتر و اندام جلویی شیرکوهی، اندام‌های همتا هستند؛ زیرا طرح ساختاری و منشأ مشترک دارند، هرچند کارکرد اصلی آنها متفاوت است. همتایی را نباید صرفاً از روی شباهت ظاهری یا یکسان‌بودن کارکرد تشخیص داد.

ب ـ درست است. بال کبوتر و بال پشه اندام‌های آنالوگ‌اند؛ هر دو در پرواز نقش دارند، اما منشأ و طرح ساختاری یکسانی ندارند. بال کبوتر اندام جلوییِ تغییریافتهٔ مهره‌دار است، درحالی‌که بال پشه چنین منشئی ندارد.

ج ـ درست است. کبوتر پرنده و خفاش پستاندار است. در هر دو گروه، قلب چهارحفره‌ای است و دیوارهٔ بین دو بطن کامل است؛ بنابراین خون دو بطن با یکدیگر مخلوط نمی‌شود.

د ـ درست است. کبوتر و ملخ هر دو چینه‌دان دارند. چینه‌دان بخش حجیم‌شدهٔ انتهای مری و محل ذخیرهٔ موقت غذاست؛ پس تفاوت کلی دستگاه گوارش این دو جانور، این ویژگی مشترک را رد نمی‌کند.

۳. جمع‌بندی
هر چهار عبارت «الف»، «ب»، «ج» و «د» درست‌اند؛ بنابراین چهار مورد برای تکمیل عبارت مناسب است.

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای حل سؤال باید دو موضوع را جداگانه بررسی کنیم: مسیر هدایت پیام و فاصلهٔ زمانی میان تحریک الکتریکی و انقباض.

۱. شناسایی گره‌ها و مسیر پیام
گره اول، سینوسی‌ـ‌دهلیزی و بزرگ‌تر است؛ پیام الکتریکی از این گره آغاز می‌شود و تحریک دهلیزها را به دنبال دارد. پیام از راه رشته‌های هادی به گره دوم، یعنی گره دهلیزی‌ـ‌بطنیِ کوچک‌تر، می‌رسد. سپس از طریق رشته‌های دیوارهٔ بین دو بطن به سوی نوک قلب و بخش‌های دیگر بطن‌ها هدایت می‌شود. بنابراین گره دوم، مبدأ انتشار پیام در سراسر دهلیزها نیست؛ نقش آن در ادامهٔ مسیر، انتقال پیام به بطن‌هاست. (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۵۲)

۲. ارتباط تحریک الکتریکی با وضعیت دریچه‌ها
انقباض هر بخش قلب اندکی پس از شروع فعالیت الکتریکی آن رخ می‌دهد؛ پس رسیدن پیام به مسیرهای هادی بطنی را نباید با شروع فوری انقباض بطن‌ها یکی دانست. همچنین باز و بسته‌شدن دریچه‌ها تابع اختلاف فشار است، نه اثر مستقیم پیام الکتریکی بر دریچه‌ها. (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۵۴ و صفحهٔ ۴۹)

۳. بررسی گزینه‌ها

• گزینهٔ ۱ درست است: هنگام انتقال پیام از گره اول به گره دوم، بطن‌ها هنوز در حال استراحت‌اند و دریچه‌های دهلیزی‌ـ‌بطنی می‌توانند باز باشند؛ در همان زمان دو دریچهٔ سینی بسته‌اند. بنابراین ممکن است نیمی از چهار دریچه بسته باشند. (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۴۹ و ۵۲–۵۳)

• گزینهٔ ۲ نادرست است: گره کوچک‌تر همان گره دهلیزی‌ـ‌بطنی است، اما انتشار تحریک در دهلیزها از گره سینوسی‌ـ‌دهلیزی آغاز می‌شود، نه از این گره. بنابراین اشکال عبارت، نسبت‌دادن انتشار پیام در دهلیزها به گره کوچک‌تر است؛ بازبودن دریچهٔ سه‌لختی در مرحلهٔ تحریک و انقباض دهلیزی، این خطا را برطرف نمی‌کند. (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۵۲)

• گزینهٔ ۳ درست است: پیام ابتدا وارد رشته‌های هادی دیوارهٔ بین دو بطن می‌شود و انقباض بطنی کمی پس از آغاز فعالیت الکتریکی شروع می‌شود. با شروع انقباض و افزایش فشار بطن‌ها، دریچه‌های دهلیزی‌ـ‌بطنی بسته می‌شوند؛ پیش از بازشدن دریچه‌های سینی، فاصلهٔ کوتاهی وجود دارد که همهٔ دریچه‌ها بسته‌اند. پس هدایت پیام در دیوارهٔ بین دو بطن، پیش از این وضعیت آغاز شده است. (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۴۹، ۵۲ و ۵۴)

• گزینهٔ ۴ درست است: در مرحلهٔ هدایت اولیهٔ پیام به سوی نوک قلب، پاسخ انقباضی بطن‌ها هنوز آغاز نشده است؛ بنابراین دریچهٔ دولختی هنوز باز است. هدایت پیام به قسمت پایین بطن‌ها زمینه را برای شروع انقباض از پایین و ادامهٔ آن به سمت بالا فراهم می‌کند. (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۵۲ و ۵۴)

پاسخ: گزینهٔ ۲

گام اول ـ ماهیت پادزهر را مشخص می‌کنیم.
طبق کتاب، پادزهر سم مار حاوی پادتن‌هایی است که سم را خنثی می‌کنند؛ بنابراین، با تزریق پادزهر، «پادتن آماده» وارد بدن می‌شود، نه یاختهٔ پادتن‌ساز. اثر سریع این روش نیز به همین آماده بودن پادتن‌ها مربوط است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۷۳).

گام دوم ـ سرنوشت پادتن‌های تزریق‌شده را بررسی می‌کنیم.
این پادتن‌ها در بدن خود فرد ساخته نشده‌اند و منشأ غیرخودی دارند. پادتن‌ها مولکول‌های پروتئینی‌اند و پس از ورود به بدن، همگی برای همیشه در مایعات بدن باقی نمی‌مانند؛ تعدادی از آن‌ها، از جمله در جریان برداشت و پاک‌سازی مجموعه‌های پادتن‌ـ‌پادگن، وارد یاخته‌های بیگانه‌خوار می‌شوند و درون این یاخته‌ها به کمک آنزیم‌های گوارشی تجزیه می‌شوند. کتاب نیز نقش بیگانه‌خوارها را در برداشت و نابودی مواد خارجی بیان می‌کند و افزایش بیگانه‌خواری را از پیامدهای اتصال پادتن به پادگن نشان می‌دهد (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۶۶ و ۷۳). پس تجزیهٔ تعدادی از پادتن‌های غیرخودی درون یاخته‌های فرد درست است.

گام سوم ـ سایر عبارت‌ها را کنار می‌گذاریم.
در کف دست گره لنفی وجود ندارد؛ پادزهر نیز یاختهٔ پادتن‌ساز غیرخودی وارد بدن نمی‌کند. همچنین خنثی‌سازی سریع سم با پادتن آماده را نباید منحصراً نتیجهٔ فعالیت سومین خط دفاعی خود فرد دانست.

پاسخ: گزینهٔ ۱

صورت سؤال عبارت «نادرست» را می‌خواهد؛ پس باید گزینه‌ای را پیدا کنیم که با سازوکار فناوری موردنظر سازگار نیست.

۱. نقش بیوانفورماتیک را مشخص می‌کنیم: این علم با کمک زیست‌شناسی، ریاضی، آمار و علوم رایانه‌ای، داده‌های زیستی را تحلیل می‌کند. در مثال ساخت واکسن کرونا نیز پژوهشگران با تحلیل داده‌های گردآوری‌شده، به فرضیه‌های آزمون‌پذیر رسیدند و مشخص کردند کدام فرضیه‌ها ارزش آزمایش کردن دارند. بنابراین انتخاب فرضیه‌ها بر پایهٔ بررسی داده‌هاست، نه بدون آن. بیوانفورماتیک نیاز به آزمایش همهٔ فرضیه‌ها را کاهش می‌دهد، نه اینکه بررسی داده‌ها را حذف کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۰۰). پس گزینهٔ ۲ نادرست است.

۲. برای اطمینان، سایر عبارت‌ها را بررسی می‌کنیم:

• گزینهٔ ۱ درست است: برای تولید پنبهٔ مقاوم به آفت، ژن مربوط به سم پیش از انتقال به یاختهٔ گیاهی، در خارج از گیاه تکثیر می‌شود. نباید این مرحله را با تکثیر ژن پس از ورود به گیاه اشتباه گرفت.

• گزینهٔ ۳ درست است: هرچند مادهٔ وراثتی ویروس ایدز رناست، در یاختهٔ آلوده از روی آن دنا ساخته می‌شود. با استخراج دنا از نمونهٔ خون و تکثیر توالی اختصاصی مربوط به ویروس، امکان تشخیص عفونت پیش از بروز علائم فراهم می‌شود؛ منظور، استخراج دنای آزاد از خود ویروس نیست.

• گزینهٔ ۴ درست است: در تولید واکسن به روش مهندسی ژنتیک، از اطلاعات ژنتیکی عامل بیماری‌زا برای تولید پادگن مناسب استفاده می‌شود؛ بنابراین استفاده از عامل بیماری‌زای کامل ضرورت ندارد.

پاسخ: گزینهٔ ۲

نکتهٔ اصلی، تعیین محدودهٔ پوست درخت است: پوست از آبکش پسین تا سطح بیرونی اندام امتداد دارد؛ بنابراین هم آبکش پسین و هم پیراپوست را در بر می‌گیرد و فقط به چوب‌پنبه محدود نیست. همچنین کامبیوم آوندساز در مرز داخلی پوست قرار دارد و با کندن پوست در معرض آسیب قرار می‌گیرد. (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۹۳–۹۴)

الف ـ درست است. کامبیوم آوندساز، آبکش پسین را به سمت بیرون می‌سازد که بخشی از پوست است. کامبیوم چوب‌پنبه‌ساز نیز با تولید یاخته‌های پارانشیمی به سمت درون و یاخته‌های چوب‌پنبه‌ای به سمت بیرون، در تشکیل پیراپوست نقش دارد. پس هر دو کامبیوم در ساخت بافت‌های پوست نقش دارند؛ البته خود کامبیوم آوندساز جزو پوست نیست. (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۹۲–۹۴)

ب ـ درست است. سیب گیاهی نهان‌دانه است و در بافت آبکش آن، یاخته‌های همراه در کنار عناصر آبکشی حضور دارند. چون آبکش پسین در محدودهٔ پوست قرار می‌گیرد، یاخته‌های همراه نیز در این منطقه یافت می‌شوند. (زیست‌شناسی ۱، گفتار سامانهٔ بافت آوندی؛ برای محدودهٔ پوست: صفحهٔ ۹۳–۹۴)

ج ـ درست است. یاخته‌هایی که کامبیوم چوب‌پنبه‌ساز به سمت بیرون تولید می‌کند، به‌تدریج دیوارهٔ چوب‌پنبه‌ای پیدا می‌کنند. این تغییر، نفوذ گازها را از این بخش محدود می‌کند؛ به همین علت تبادل گازهای بافت‌های زندهٔ زیرین از راه عدسک‌ها انجام می‌شود. پس نفوذناپذیر شدن بعضی یاخته‌های پوست به معنی بسته شدن همهٔ راه‌های تبادل گاز نیست. (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۹۲–۹۳)

د ـ درست است. در مجاورت بخش داخلی پوست، کامبیوم آوندساز قرار دارد. کامبیوم نوعی مریستم پسین است؛ یاخته‌های مریستمی به هم فشرده‌اند و با تقسیم‌های پی‌درپی، یاخته‌های تازه می‌سازند. فعالیت این کامبیوم، چوب پسین را در سمت داخل و آبکش پسین را در سمت بیرون ایجاد می‌کند. (زیست‌شناسی ۱، گفتار ساختار گیاهان و صفحهٔ ۹۲–۹۴)

بنابراین هر چهار عبارت صحیح‌اند.
پاسخ: گزینهٔ ۴

برای حل سؤال، ابتدا ژن‌نمود والدین و سپس رخ‌نمودهای ممکن فرزندان را تعیین می‌کنیم.

گام اول: تعیین ژن‌نمود والدین
پدران فقط دگرهٔ $I^A$ دارند؛ بنابراین ژن‌نمود همهٔ آن‌ها $I^A I^A$ است و هر فرزند حتماً یک دگرهٔ $I^A$ از پدر می‌گیرد.
مادران علاوه بر $I^A$، دگره‌ای از نوع دیگر دارند. چون برای این صفت سه دگرهٔ $I^A$، $I^B$ و $i$ وجود دارد، ژن‌نمود مادر می‌تواند $I^A I^B$ یا $I^A i$ باشد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۱).

گام دوم: بررسی فرزندان هر نوع خانواده
اگر مادر دارای ژن‌نمود $I^A I^B$ باشد:
$I^A I^A \times I^A I^B \longrightarrow I^A I^A\;\text{یا}\;I^A I^B$
فرزند دارای ژن‌نمود $I^A I^A$ فقط کربوهیدرات $A$ دارد. فرزند دارای ژن‌نمود $I^A I^B$ هر دو کربوهیدرات $A$ و $B$ را دارد، زیرا این دو دگره هم‌توان‌اند و اثر هر دو بروز می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۱).

اگر مادر دارای ژن‌نمود $I^A i$ باشد:
$I^A I^A \times I^A i \longrightarrow I^A I^A\;\text{یا}\;I^A i$
در این حالت، همهٔ فرزندان فقط کربوهیدرات $A$ دارند؛ زیرا دگرهٔ $I^A$ نسبت به $i$ بارز است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۱).

گام سوم: جمع‌بندی
مبنای گروه‌بندی خونی $ABO$، وجود یا نبود کربوهیدرات‌های $A$ و $B$ در غشای گویچهٔ قرمز است (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۴۰–۴۱). در جمع فرزندان این خانواده‌ها، داشتن فقط کربوهیدرات $A$ یا داشتن هر دو کربوهیدرات $A$ و $B$ ممکن است. فرزند فقط دارای کربوهیدرات $B$ یا فاقد هر دو کربوهیدرات به دنیا نمی‌آید؛ چون همهٔ فرزندان دگرهٔ $I^A$ را از پدر دریافت می‌کنند.

پاسخ: گزینهٔ ۱

در این سؤال باید عبارت نادرست را پیدا کنیم؛ نکتهٔ اصلی، قید «به‌طور کامل» است.

۱. بررسی ساختار پوشش تخمک: تخمک دارای پوششی دولایه‌ای است که بافت خورش را در بر می‌گیرد؛ اما این پوشش کاملاً بسته نیست و منفذی به نام «سفت» دارد. لولهٔ گرده از راه این منفذ وارد تخمک می‌شود. بنابراین، در بر گرفتن بافت خورش به معنای احاطهٔ کامل و بدون منفذ آن نیست و عبارت گزینهٔ ۳ نادرست است (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۱۲۵–۱۲۶، متن و شکل ۷).

۲. بررسی گزینهٔ ۱: گل‌های کدو تک‌جنسی‌اند. گل مادهٔ آن، که تخمک در تخمدانش قرار دارد، فاقد پرچم است؛ بنابراین گل ناکامل محسوب می‌شود. پس تعلق پوشش تخمک به یک گل ناکامل درست است.

۳. بررسی گزینهٔ ۲: پس از لقاح، پوشش تخمک از بین نمی‌رود، بلکه با تغییر به پوستهٔ دانه تبدیل می‌شود. پس «باقی می‌ماند» درست است، هرچند به معنای بدون تغییر ماندن نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۱۳۰–۱۳۱).

۴. بررسی گزینهٔ ۴: بخش حجیم برچه، تخمدان است. تخمک از طریق پایهٔ خود به دیوارهٔ تخمدان متصل می‌شود؛ بنابراین اتصال پوشش تخمک، به‌عنوان بخشی از تخمک، از طریق این پایه برقرار است و عبارت درست است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۲۶، شکل ۷).

پاسخ: گزینهٔ ۳

ابتدا باید توجه کنیم که «پیش‌ماده» در این سؤال، مولکولی است که پپسین بر آن اثر می‌گذارد؛ منظور، شکل غیرفعالِ سازندهٔ پپسین نیست. کتاب نیز پیش‌ماده را ترکیبی معرفی می‌کند که در جایگاه فعال آنزیم قرار می‌گیرد و تحت تأثیر آن قرار می‌گیرد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۹).

۱. بررسی گزینهٔ اول: پپسین از آنزیم‌های گوارش پروتئین‌هاست؛ بنابراین پیش‌ماده‌های آن می‌توانند پروتئین‌های گوناگون باشند. واحدهای سازندهٔ پروتئین‌ها آمینواسیدها هستند و پروتئین‌های مختلف می‌توانند از نظر نوع، ترتیب و تعداد آمینواسیدها تفاوت داشته باشند. اختصاصی بودن عملکرد آنزیم با این موضوع تعارضی ندارد؛ زیرا برای اثرگذاری آنزیم، مکمل بودن جایگاه فعال با پیش‌ماده یا بخشی از آن مطرح است، نه یکسان بودن تمام ساختار پیش‌ماده‌ها. کتاب نیز تصریح می‌کند که یک آنزیم ممکن است بر چند پیش‌مادهٔ خاص مؤثر باشد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۹–۲۰). پس گزینهٔ اول درست است.

۲. بررسی گزینهٔ دوم: خالص بودن و ثابت بودن مقدار پپسین، اثر شرایط محیطی را حذف نمی‌کند. دما و $pH$ می‌توانند شکل و فعالیت آنزیم را تغییر دهند؛ بنابراین حداکثر سرعت واکنش در همهٔ شرایط یکسان نیست. ثابت شدن سرعت در اثر اشغال همهٔ جایگاه‌های فعال نیز مربوط به شرایط معین آزمایش است، نه هر شرایطی (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۲۰).

۳. بررسی گزینهٔ سوم: آنزیم با کاهش انرژی فعال‌سازی، سرعت واکنش‌های انجام‌شدنی را افزایش می‌دهد. این ویژگی به معنای امکان‌پذیر کردن واکنش‌های انجام‌نشدنی نیست؛ پس واژهٔ «انجام‌نشدنی» این گزینه را نادرست می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۸).

۴. بررسی گزینهٔ چهارم: $pH$ بهینهٔ پپسین حدود $2$ است؛ یعنی این آنزیم در محیط اسیدی بیشترین فعالیت را دارد، نه در محیط قلیایی (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۲۰).

پاسخ: گزینهٔ ۱

۱. شناسایی جانور: توصیف صورت سؤال مربوط به «سامانهٔ گردش بسته» است؛ در این سامانه، خون درون رگ‌ها جریان دارد و تبادل مواد با یاخته‌ها به واسطهٔ آب میان‌بافتی انجام می‌شود. نمونهٔ بی‌مهره‌ای که کتاب برای این سامانه معرفی می‌کند، کرم خاکی از کرم‌های حلقوی است (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۶۵–۶۶). در مقابل، جانوران دارای گردش باز مویرگ ندارند؛ بنابراین توصیف سؤال به آن‌ها مربوط نیست (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۶۵).

۲. بررسی عبارت‌ها دربارهٔ کرم خاکی:

• گزینهٔ ۱ درست است: کرم خاکی تنفس پوستی دارد؛ گازهای تنفسی از پوست عبور می‌کنند و با خون مویرگ‌های زیرپوستی مبادله می‌شوند. قورباغه نیز، علاوه بر تنفس ششی، تنفس پوستی دارد.
• گزینهٔ ۲ درست است: کرم خاکی و کرم کبد هر دو دستگاه‌های تولیدمثلی نر و ماده را دارند.
• گزینهٔ ۳ درست است: کرم خاکی جانوری آزادزی است؛ پلاناریا نیز در کتاب نمونه‌ای از کرم‌های پهن آزادزی معرفی شده است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۶۵).
• گزینهٔ ۴ نادرست است: کرم خاکی دهان و لولهٔ گوارش دارد، اما کرم کدو فاقد دهان و دستگاه گوارش است و مواد غذایی آمادهٔ موجود در رودهٔ میزبان را از سطح بدن جذب می‌کند. بنابراین، اشکال عبارت در نسبت‌دادن دهان و لولهٔ گوارش به کرم کدو است، نه در وجود این ساختارها در کرم خاکی.

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای حل سؤال، اتصال‌های ماهیچهٔ دوسر بازو و راه‌های تأمین انرژی آن را جداگانه بررسی می‌کنیم.

الف ـ درست است. ماهیچهٔ دوسر بازو در سمت ساعد، به استخوان زند زبرین متصل می‌شود، نه زند زیرین. این اتصال از طریق زردپی انجام می‌شود؛ مطابق کتاب، غلاف‌های پیوندی ماهیچه در انتها زردپی‌ها را می‌سازند و زردپی‌ها ماهیچه را به استخوان متصل می‌کنند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۶–۴۷).

ب ـ درست است. ماهیچهٔ دوسر بازو در سمت شانه دو سر دارد که با دو زردپی به استخوان کتف متصل می‌شوند. بنابراین اتصال آن به ناحیهٔ شانه از طریق دو زردپی، درست است. توجه کن که «دوسر بودن» به این دو سر در سمت شانه اشاره دارد، نه صرفاً به داشتن دو انتهای ماهیچه.

ج ـ نادرست است. آنزیم کراتین‌کیناز انتقال گروه فسفات از کراتین‌فسفات به $ADP$ را کاتالیز می‌کند؛ در نتیجه، کراتین و $ATP$ تشکیل می‌شوند:

$\text{کراتین‌فسفات}+ADP\longrightarrow\text{کراتین}+ATP$

اکسیژن در این واکنش مصرف نمی‌شود. پس وجود آنزیم و تشکیل کراتین درست است، اما افزودن «با استفاده از اکسیژن» کل عبارت را نادرست می‌کند. انرژی حاصل در نهایت برای فعالیت ماهیچه به کار می‌رود؛ کتاب نیز نیاز چرخهٔ اتصال و جدایی سرهای میوزین به انرژی را بیان می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۸–۴۹).

د ـ نادرست است. منظور از «بسپار آمین‌دار»، پروتئین است. ماهیچه معمولاً انرژی خود را از مصرف موادی مانند گلوکز و اسیدهای چرب تأمین می‌کند، نه از اکسایش پروتئین‌ها به‌عنوان سوخت غالب. اگر گلیکوژن را در نظر بگیریم، آن نیز بسپاری از گلوکز است، نه بسپاری آمین‌دار.

بنابراین فقط عبارت‌های «الف» و «ب» درست‌اند.

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای پاسخ باید عبارت نادرست را پیدا کنیم؛ بنابراین درست‌بودن هر عبارت به معنای انتخاب‌نکردن آن است.

۱. شناسایی گیرنده‌ها: گیرنده‌های شنوایی، یاخته‌های مژک‌دار بخش حلزونی گوش درونی‌اند. لرزش مایع حلزون باعث خم‌شدن مژک‌ها، بازشدن کانال‌های یونی و تحریک این یاخته‌ها می‌شود؛ پس این گیرنده‌ها از نوع مکانیکی هستند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۹–۳۰).

۲. بررسی گزینهٔ ۱: مطابق آرایش نشان‌داده‌شده در شکل یاخته‌های مژک‌دار، گیرنده‌های شنوایی در جایگاه‌ها و ردیف‌های مشخصی در کنار یاخته‌های پوششی قرار دارند؛ نه اینکه با پراکندگی یکنواخت در لابه‌لای آنها پخش شده باشند. بنابراین، بخش نادرست این گزینه قید «به‌طور یکنواخت» است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۳۰، شکل ۱۰).

۳. بررسی گزینهٔ ۲: یاخته‌های گیرندهٔ شنوایی پس از تحریک، در محل ارتباط خود با رشته‌های عصبی ناقل عصبی آزاد می‌کنند. این محل ارتباط در مجرای میانی بخش حلزونی قرار دارد. دقت کنید که ناقل در شکاف سیناپسی آزاد می‌شود؛ عبارت گزینه به معنای رهاشدن آن در سراسر مایع مجرا نیست. بنابراین این گزینه درست است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۳۰، شکل ۱۰).

۴. بررسی گزینهٔ ۳: کتاب، ارتعاش را یکی از محرک‌های گیرنده‌های حس تماس معرفی می‌کند. گیرنده‌های شنوایی نیز بر اثر لرزش مایع حلزون تحریک می‌شوند؛ بنابراین اشتراک بیان‌شده میان این دو گروه درست است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۱ و صفحهٔ ۲۹–۳۰).

۵. بررسی گزینهٔ ۴: در شکل گیرنده‌های شنوایی، رشته‌های عصبی مرتبط با گیرنده‌ها از کنار یاخته‌های پوششی عبور می‌کنند و به بخش قاعده‌ای یاخته‌های گیرنده می‌رسند؛ پس این عبارت نیز درست است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۳۰، شکل ۱۰).

در نتیجه، قرارداشتن گیرنده‌ها میان یاخته‌های پوششی را نباید با توزیع یکنواخت آنها یکی دانست.

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای پاسخ، باید وظیفهٔ کارگرها را با جنسیت آن‌ها ارتباط دهیم و به قیدهای عبارت‌ها نیز توجه کنیم.

۱. شناسایی گردآورندگان غذا: طبق کتاب، زنبورهای کارگر شهد و گردهٔ گل‌ها را جمع‌آوری می‌کنند و به کندو می‌آورند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۲۱).

۲. تعیین جنسیت کارگرها: در مبحث بکرزاییِ زیست‌شناسی ۲ می‌آموزیم که در زنبور عسل، تخمک‌های بارورنشده به نر و تخمک‌های بارورشده به ماده تبدیل می‌شوند. کارگرها ماده‌اند؛ بنابراین زنبورهایی که شهد و گرده جمع‌آوری می‌کنند، ماده هستند و عبارت گزینهٔ ۲ درست است. نازا بودن کارگرها که کتاب نیز به آن اشاره می‌کند، به معنای نر بودن آن‌ها نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۲۲).

۳. بررسی سایر عبارت‌ها:

• گزینهٔ ۱ نادرست است؛ زیرا کارگرها از تخمک بارورشده پدید می‌آیند، نه از تخمک بارورنشده.
• گزینهٔ ۳ نادرست است؛ زیرا زنبور یابنده با حرکات خود جهت پرواز و فاصلهٔ تقریبی منبع غذا را منتقل می‌کند. زنبورهای دیگر پس از حرکت به آن سمت، با کمک بویایی محل دقیق غذا را پیدا می‌کنند؛ پس اطلاعات اولیه، نشانی دقیق غذا نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۲۱).
• گزینهٔ ۴ نادرست است؛ زیرا مطابق مبحث گیرنده‌های حسی در زیست‌شناسی ۲، توانایی دریافت فرابنفش در زنبور به معنای دریافت انحصاری آن نیست؛ زنبورها بخشی از نور مرئی را نیز می‌بینند.

پاسخ: گزینهٔ ۲

۱. ابتدا تنظیم‌کنندهٔ موردنظر را شناسایی می‌کنیم. طبق کتاب، افزایش نسبت اتیلن به اکسین در برگ، موجب تولید آنزیم‌های تجزیه‌کنندهٔ دیواره می‌شود. در محل اتصال دمبرگ به شاخه، یاخته‌های لایهٔ جداکننده از یکدیگر جدا می‌شوند و برگ می‌ریزد؛ بنابراین اکسین در مقابل این فرایند، به حفظ اتصال برگ و جلوگیری از ریزش آن کمک می‌کند. پس تنظیم‌کنندهٔ موردنظر سؤال «اکسین» است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۴۴–۱۴۵).

۲. اکنون باید دو کاربرد مربوط به اکسین را بیابیم. برخی اکسین‌های مصنوعی در کشاورزی برای کنترل علف‌های هرز به کار می‌روند. همچنین استفاده از اکسین‌ها در رشد و نمو میوه و بهبود کیفیت آن کاربرد دارد. بنابراین هر دو نقش مطرح‌شده در گزینهٔ اول با اکسین سازگارند.

۳. برای پرهیز از اشتباه، جلوگیری از ریزش برگ را با تحریک شاخه‌زایی یکسان ندانید. اکسینِ جوانهٔ رأسی، رشد جوانه‌های جانبی را مهار می‌کند؛ پس افزایش شاخه‌های جانبی، نشانهٔ اثر مستقیم اکسین نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۴۱–۱۴۲). همچنین آبسیزیک اسید، با وجود نامش، عامل ریزش برگ نیست و بیشتر در کاهش رشد و جلوگیری از رویش در شرایط نامساعد نقش دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۴۲–۱۴۳).

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای یافتن حالت غیرممکن، باید ترتیب رویدادهای ترجمه را بررسی کنیم، نه اینکه فقط نقش هر جایگاه را بدانیم.

۱. مرحلهٔ آغاز: رنای ناقل آغازگر در محل رمزهٔ آغاز قرار می‌گیرد و با پیوستن زیرواحد بزرگ، رناتن کامل می‌شود. در این وضعیت فقط جایگاه $\mathrm{P}$ پُر است و جایگاه‌های $\mathrm{A}$ و $\mathrm{E}$ خالی‌اند؛ بنابراین گزینهٔ ۴ حالتی ممکن را توصیف می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۰).

۲. انتقال زنجیره در مرحلهٔ طویل‌شدن: پس از استقرار رنای ناقل مناسب در جایگاه $\mathrm{A}$، زنجیرهٔ متصل به رنای ناقلِ جایگاه $\mathrm{P}$ از آن جدا می‌شود و با آمینواسید جایگاه $\mathrm{A}$ پیوند پپتیدی تشکیل می‌دهد. در نتیجه، پیش از جابه‌جایی رناتن، رنای ناقلِ حامل زنجیره در جایگاه $\mathrm{A}$ است. سپس رناتن به‌اندازهٔ یک رمزه پیش می‌رود؛ پس رویداد بیان‌شده در گزینهٔ ۲ ممکن است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۰).

۳. جابه‌جایی رناتن و خروج رنای ناقل: با پیش‌روی رناتن، رنای ناقلِ حامل زنجیره از جایگاه $\mathrm{A}$ به $\mathrm{P}$ منتقل می‌شود و رنای ناقلِ بدون آمینواسید از $\mathrm{P}$ به $\mathrm{E}$ می‌رود؛ سپس از رناتن خارج می‌شود. بنابراین، هنگام خالی‌شدن جایگاه $\mathrm{E}$، رنای ناقلِ حامل زنجیره در جایگاه $\mathrm{P}$ قرار دارد، نه $\mathrm{A}$. گزینهٔ ۳ با این ترتیب ناسازگار و غیرممکن است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۰).

۴. بررسی گزینهٔ ۱: بیرون‌آمدن بخش ساخته‌شدهٔ زنجیرهٔ پلی‌پپتیدی الزاماً به معنای پایان ترجمه نیست. در جریان طویل‌شدن، پس از خروج رنای ناقلِ بدون آمینواسید، جایگاه $\mathrm{E}$ خالی می‌شود، درحالی‌که زنجیرهٔ در حال ساخت می‌تواند از رناتن بیرون آمده باشد؛ پس این گزینه نیز ممکن است.

نکتهٔ اصلی، تفاوتِ «پیش از جابه‌جایی» و «پس از جابه‌جایی» است: رنای ناقلِ حامل زنجیره پیش از جابه‌جایی در $\mathrm{A}$ و پس از آن در $\mathrm{P}$ قرار دارد.

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای پاسخ، عبارت‌ها را جداگانه بررسی می‌کنیم.

۱) نادرست است. جذب مستقیم یون آمونیوم، با شیمیوسنتز یکسان نیست. گیاهان می‌توانند نیتروژن مورد نیاز خود را به صورت آمونیوم، $\mathrm{NH_4^+}$، از محیط دریافت کنند، اما شیمیوسنتزکننده نیستند. بنابراین وجود همین مثال نقض، قید «همه» را رد می‌کند.

۲) درست است. قارچ‌ریشه‌ای یا میکوریزا نوعی همزیستی قارچ با ریشهٔ گیاه است. قارچ با رشته‌های ظریف خود سطح گسترده‌تری از خاک را در دسترس قرار می‌دهد، مواد معدنی، به‌ویژه فسفات، را برای گیاه فراهم می‌کند و در مقابل از گیاه مواد آلی می‌گیرد. در نوع نشان‌داده‌شده در شکل کتاب، قارچ پیرامون ریشه غلاف تشکیل می‌دهد و بخشی از رشته‌های آن به فضای بین یاخته‌های پوست ریشه نفوذ می‌کند؛ پس نفوذ به ریشه لزوماً به معنای ورود به درون یاخته‌های آن نیست (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۰۲، متن و شکل ۴).

۳) نادرست است. گیاخاک بار منفی دارد و می‌تواند یون‌های مثبت را نگه دارد؛ اما نیترات، $\mathrm{NO_3^-}$، یونی منفی است و به این شیوه حفظ نمی‌شود. در نتیجه، بارندگی شدید می‌تواند نیترات را بشوید و از دسترس ریشه دور کند.

۴) نادرست است. مرگ و تجزیهٔ ریزجانداران یکی از راه‌های آزادشدن نیتروژن موجود در پیکر آنهاست، نه تنها راه دسترسی گیاه به نیتروژن تثبیت‌شده. برای مثال، باکتری‌های تثبیت‌کنندهٔ نیتروژن در همزیستی با ریشهٔ گیاهان، هنگام زنده‌بودن نیز نیتروژن تثبیت‌شده را در اختیار میزبان می‌گذارند؛ بنابراین قید «فقط پس از مرگ» نادرست است.

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای پاسخ، باید ساختمان یاختهٔ عصبی حسی را از شکل انواع یاخته‌های عصبی و ارتباط آن با مسیرهای حرکتی را از شکل انعکاس بررسی کنیم.

الف ـ درست است. در مدار نشان‌داده‌شدهٔ انعکاس عقب کشیدن دست، پیام یک یاختهٔ حسی از راه یاخته‌های رابط به مسیرهای حرکتی متفاوت می‌رسد: یک مسیر باعث انقباض ماهیچهٔ دوسر و مسیر دیگر باعث مهار فعالیت ماهیچهٔ سه‌سر می‌شود. بنابراین تعداد یاخته‌های حرکتیِ درگیر در این مدار از یاختهٔ حسیِ نشان‌داده‌شده بیشتر است. این مقایسه مربوط به مدار مورد سؤال است، نه تعداد کل یاخته‌های حسی و حرکتی بدن. (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۶–۱۷، شکل ۱۹)

ب ـ درست است. دارینه پیام را به‌سوی جسم یاخته‌ای و آسه پیام را از آن به‌سوی پایانه هدایت می‌کند. در یاختهٔ حسیِ نشان‌داده‌شده در کتاب، شاخهٔ بلندِ سمت گیرنده، دارینه و شاخهٔ کوتاه‌ترِ سمت دستگاه عصبی مرکزی، آسه است؛ پس دارینه از آسه بلندتر است. این نتیجه دربارهٔ همین نوع یاختهٔ حسی است و نباید به همهٔ یاخته‌های عصبی تعمیم داده شود. (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲ و صفحهٔ ۳، شکل ۳)

ج ـ نادرست است. عبارت «در تمام طول» درست نیست. رشتهٔ حسی از راه ریشهٔ پشتی وارد نخاع می‌شود، ولی آسهٔ یاختهٔ حرکتی از راه ریشهٔ شکمی خارج می‌شود. همچنین انتهای محیطی مسیر حسی به گیرندهٔ پوست و انتهای مسیر حرکتی به ماهیچه می‌رسد؛ بنابراین این دو رشته در سراسر طول خود مجاور یکدیگر نیستند. (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۶–۱۷، شکل ۱۹)

د ـ درست است. در شکل یاختهٔ عصبی حسی، یک زائده از جسم یاخته‌ای خارج می‌شود و سپس به دو شاخه تقسیم می‌شود؛ یک شاخه به‌سمت گیرنده و شاخهٔ دیگر به‌سمت دستگاه عصبی مرکزی امتداد دارد. پس دو شاخه مستقیماً از دو نقطهٔ جداگانهٔ جسم یاخته‌ای خارج نشده‌اند. (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۳، شکل ۳)

در نتیجه، عبارت‌های «الف»، «ب» و «د» درست‌اند؛ یعنی سه مورد.

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای پاسخ، باید ترتیب حرکت زامه‌ها و محل اضافه‌شدن ترشحات غدد ضمیمه را دنبال کنیم.

۱. زامه‌ها در لوله‌های زامه‌ساز بیضه تولید می‌شوند و سپس به برخاگ می‌روند. پس از آن، وارد مجرای زامه‌بر می‌شوند؛ بنابراین برخاگ پیش از مجرای زامه‌بر در مسیر حرکت زامه‌ها قرار دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۰).

۲. هر مجرای زامه‌بر، ترشحات کیسهٔ منی یا وزیکول سمینال را دریافت می‌کند. این ترشحات سرشار از فروکتوز است و فروکتوز، انرژی لازم برای فعالیت زامه‌ها را فراهم می‌کند. پس در ادامهٔ این مسیر، مجرا هم زامه دارد و هم مایع غنی از فروکتوز (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۰).

۳. مجراهای زامه‌بر در زیر مثانه وارد غدهٔ پروستات می‌شوند و درون آن به میزراه می‌پیوندند. بنابراین «اندام» مورد اشاره در گزینهٔ چهارم، پروستات است و توصیف این گزینه با مسیر بیان‌شده در کتاب مطابقت دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۰).

در بررسی سایر گزینه‌ها باید به قیدهای مکانی و تعداد مجراها دقت کرد: ورود زامه‌ها به برخاگ از طریق یک مجرای واحد نیست؛ کیسهٔ منی جلوی راست‌روده قرار دارد؛ و مجرای زامه‌بر از جلوی بخش انتهایی میزنای عبور می‌کند، نه پشت آن (زیست‌شناسی ۲، شکل‌های صفحات ۹۸ و ۹۹).

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای یافتن عبارت نادرست، باید موقعیت استخوان‌ها را در همان وضعیت توصیف‌شده بررسی کنیم، نه در حالتی که کف دست‌ها رو به عقب است.

۱. شناسایی استخوان‌ها و جهت‌ها: اسکلت محوری، محور بدن را می‌سازد و استخوان‌های اندام‌ها جزو اسکلت جانبی‌اند. در ساعد، زند زبرین در سمت شست و زند زیرین در سمت انگشت کوچک قرار دارد؛ در ساق نیز استخوان قطورتر، درشت‌نی و استخوان نازک‌تر، نازک‌نی است. نام و جایگاه این استخوان‌ها در معرفی اسکلت آمده است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۳۸).

۲. بررسی گزینهٔ ۱: درشت‌نی در سمت داخلی ساق، یعنی نزدیک‌تر به خط میانی بدن، قرار دارد؛ نازک‌نی در سمت خارجی است. پس وقتی پاها جفت باشند، دو درشت‌نی نسبت به دو نازک‌نی به یکدیگر نزدیک‌ترند. این عبارت درست است.

۳. بررسی گزینهٔ ۲: با آویزان‌بودن دست‌ها و رو به جلو بودن کف آنها، سمت انگشت کوچک به تنه نزدیک‌تر از سمت شست است. بنابراین زند زیرین نسبت به زند زبرین به بخش محوری اسکلت نزدیک‌تر است. این عبارت نیز درست است.

۴. بررسی گزینهٔ ۳: مطابق تعریف سؤال، منظور از «سر» هر استخوان، انتهای نزدیک به بازوی آن است. انتهای بالایی زند زیرین، برآمدگی آرنج را می‌سازد و بالاتر از سر زند زبرین امتداد دارد. بنابراین سر زند زبرین بالاتر از سر زند زیرین نیست و این عبارت نادرست است. نکتهٔ اصلی، مقایسهٔ انتهای نزدیک به بازوی استخوان‌هاست، نه برداشت از واژهٔ «زبرین».

۵. بررسی گزینهٔ ۴: استخوان قطورتر ساق، درشت‌نی است که به‌طور معمول از استخوان بازو طول بیشتری دارد؛ پس این عبارت درست است.

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای پاسخ، باید بررسی کنیم کدام توصیف به مرحله‌ای مربوط است که در آن یون مثبت تولید نمی‌شود. در این سؤال، به‌ویژه باید به آزادشدن پروتون، یعنی $\mathrm{H^+}$، هنگام تشکیل $\mathrm{NADH}$ توجه کنیم. کتاب تبدیل حامل الکترون را به صورت $\mathrm{NAD^+ + 2H^+ + 2e^- \rightleftharpoons NADH + H^+}$ نشان می‌دهد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۶).

۱. بررسی گزینهٔ اول: در آغاز قندکافت، فروکتوز دوفسفاته تشکیل می‌شود و سپس با شکسته‌شدن اسکلت شش‌کربنی آن، دو قند سه‌کربنی تک‌فسفاته به وجود می‌آید. این مرحله، مرحلهٔ شکافتن قند است؛ نه مرحلهٔ اکسایش آن و تشکیل حامل الکترون کاهش‌یافته. بنابراین در این واکنش، مطابق شکل قندکافت کتاب، یون مثبت تولید نمی‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۶).

۲. بررسی گزینهٔ دوم: در مرحلهٔ بعدی قندکافت، هر قند سه‌کربنی تک‌فسفاته با گرفتن یک گروه فسفات به اسید سه‌کربنی دوفسفاته تبدیل می‌شود. این تغییر با اکسایش ماده و تبدیل $\mathrm{NAD^+}$ به $\mathrm{NADH}$ همراه است و $\mathrm{H^+}$ نیز آزاد می‌شود. پس داشتن یک فسفات بیشتر در فراورده، مانع تولید یون مثبت نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۶).

۳. بررسی گزینهٔ سوم: در چرخهٔ کربس، تبدیل اسید شش‌کربنی به اسید پنج‌کربنی نمونه‌ای است که با خروج $\mathrm{CO_2}$، تعداد اتم‌های اکسیژن مادهٔ آلی کاهش می‌یابد؛ در همین تبدیل، $\mathrm{NADH}$ و $\mathrm{H^+}$ نیز تشکیل می‌شوند. پس کاهش تعداد اتم‌های اکسیژن فراورده، تولید یون مثبت را ناممکن نمی‌کند.

۴. بررسی گزینهٔ چهارم: همان مرحلهٔ اکسایش قند سه‌کربنی تک‌فسفاته در قندکافت، نمونهٔ نقض این گزینه است؛ پیش‌ماده و فراورده هر دو سه‌کربنی‌اند، ولی تشکیل $\mathrm{NADH}$ با آزادشدن $\mathrm{H^+}$ همراه است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۶).

بنابراین تنها مرحلهٔ شکافتن فروکتوز دوفسفاته به قندهای سه‌کربنی تک‌فسفاته، ویژگی خواسته‌شده را دارد.

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای پاسخ، باید زمان تشکیل یاخته‌های تخمک‌زایی و مرحلهٔ تقسیم آن‌ها را مشخص کنیم.

۱. در تخمدان جنین دختر، مامه‌زاها یا همان اووگونی‌ها وجود دارند که دولادند و با رشتمان تکثیر می‌شوند. بعضی از یاخته‌های حاصل، کاستمان را آغاز می‌کنند و به مام‌یاختهٔ اولیه تبدیل می‌شوند؛ اما در پروفاز نخست متوقف می‌مانند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۲).

۲. ورود به کاستمان و تشکیل مام‌یاختهٔ اولیه، به‌تنهایی تعداد مجموعه‌های فامتنی را کاهش نمی‌دهد. در پروفاز نخست، فامتن‌ها مضاعف‌اند، اما هنوز فامتن‌های همتا از یکدیگر جدا نشده‌اند؛ بنابراین مام‌یاختهٔ اولیه همچنان دولاد، یعنی دارای $2n$ فامتن است. مضاعف‌بودن فامتن را نباید با افزایش تعداد مجموعه‌های فامتنی اشتباه گرفت.

۳. کاهش تعداد مجموعه‌های فامتنی با پایان‌یافتن کاستمان نخست رخ می‌دهد. طبق کتاب، این تقسیم در دوره‌های جنسی پس از بلوغ کامل می‌شود و مام‌یاختهٔ ثانویه و نخستین جسم قطبی را پدید می‌آورد؛ پس این یاخته‌های تک‌لاد در تخمدان جنین دختر وجود ندارند (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۰۳ و ۱۰۴).

در نتیجه، یاخته‌های مراحل تخمک‌زایی که به‌طور معمول در تخمدان جنین دختر یافت می‌شوند، یعنی مامه‌زاها و مام‌یاخته‌های اولیه، همگی دو مجموعه فامتن دارند.

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای پاسخ، باید متن کتاب را همراه با شکل ارتباط هیپوتالاموس و هیپوفیز پسین بررسی کنیم. هورمون‌های بخش پسین در جسم یاخته‌های عصبی هیپوتالاموس ساخته می‌شوند و با عبور از آسه‌ها به بخش پسین می‌رسند؛ بنابراین محل ساخت آن‌ها با محل ذخیره و ترشحشان متفاوت است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۷–۵۸).

منظور سؤال، از میان دو گروه یاختهٔ عصبی نشان‌داده‌شده در شکل، گروهی است که جسم یاخته‌های آن در موقعیت پایین‌تری قرار دارد.

الف ـ نادرست: در شکل کتاب، آسه‌های مربوط به گروه پایین‌تر، در مقایسه با گروه بالاتر طول بسیار بیشتری ندارند. پس ادعای «بسیار بلندتر بودن» با شکل سازگار نیست (زیست‌شناسی ۲، شکل ۷، صفحهٔ ۵۷–۵۸).

ب ـ نادرست: ساقه، مسیر عبور این آسه‌ها به سوی هیپوفیز پسین است؛ پایانه‌های آن‌ها در بخش پسین قرار دارند، نه در ساقه. هورمون‌ها نیز در همین بخش ذخیره و ترشح می‌شوند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۷–۵۸).

ج ـ نادرست: جسم این یاخته‌های عصبی در هیپوتالاموس قرار دارد. ساختاری که کتاب جایگاه آن را در گودیِ استخوان کف جمجمه معرفی می‌کند، خودِ غدهٔ هیپوفیز است، نه جسم یاخته‌های عصبی سازندهٔ هورمون‌های بخش پسین (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۶ و ۵۷–۵۸).

د ـ درست: با دنبال کردن مسیر دو دستهٔ آسه در شکل، مشخص می‌شود آسه‌های مربوط به گروه پایین‌تر، در مقایسه با دستهٔ دیگر به هیپوفیز پیشین نزدیک‌ترند. این نزدیکی مکانی به معنی پایان یافتن آن‌ها در هیپوفیز پیشین نیست؛ مقصد آن‌ها همچنان بخش پسین است (زیست‌شناسی ۲، شکل ۷، صفحهٔ ۵۷–۵۸).

بنابراین فقط یک مورد، یعنی گزارهٔ «د»، درست است.

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای پاسخ، ابتدا باید مقیاس تغییر را تشخیص دهیم: تغییر یک یا چند نوکلئوتید در گروه جهش‌های کوچک قرار می‌گیرد؛ اما تغییر تعداد یا ساختار فام‌تن‌ها از جهش‌های بزرگ است. ناهنجاری ساختاری به تغییر در آرایش قطعات فام‌تن مربوط می‌شود، نه صرفاً تغییر تعداد فام‌تن‌ها (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۴۸–۵۱).

بررسی رخدادها:

۱. مبادلهٔ طبیعی قطعات متناظر بین فامینک‌های غیرخواهریِ فام‌تن‌های همتا، همان کراسینگ‌اور است و به نوترکیبی می‌انجامد؛ بنابراین صرفِ چنین مبادله‌ای ناهنجاری ساختاری محسوب نمی‌شود. افزون بر این، زمان طبیعی کراسینگ‌اور، پروفاز کاستمان اوّل است، نه کاستمان دوم.

۲. قرارگیری $A$ به‌جای $T$، نمونهٔ جهش جانشینی است. این رخداد در مقیاس نوکلئوتیدی است و حتی اگر نوع آمینواسید را تغییر دهد، ناهنجاری ساختاری فام‌تن به شمار نمی‌آید (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۴۸–۴۹).

۳. جدا نشدن فام‌تن‌های شمارهٔ ۲۱ در تخمک‌زایی می‌تواند به تولید تخمک‌هایی با تعداد غیرطبیعی این فام‌تن منجر شود. پس پیامد موردنظر، ناهنجاری عددی است؛ کتاب نیز وجود یک فام‌تن ۲۱ اضافی در نشانگان داون را نمونه‌ای از تغییر تعداد فام‌تن‌ها معرفی می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۵۰–۵۱).

۴. اگر قطعه‌ای از فام‌تن جدا شود و به محل دیگری روی همان فام‌تن متصل شود، جای قطعه و آرایش بخش‌های فام‌تن تغییر می‌کند. این رخداد مصداق جابه‌جایی و از انواع ناهنجاری ساختاری است. طبق تعریف کتاب، مقصد قطعه در جابه‌جایی می‌تواند فام‌تنی غیرهمتا یا بخش دیگری از همان فام‌تن باشد؛ بنابراین انتقال قطعه به فام‌تنی دیگر، شرط لازم نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۵۰–۵۱).

پاسخ: گزینهٔ ۴

۱. قید اصلی سؤال، «به‌طور حتم» است. بنابراین، گزینه‌ای درست است که به سرنوشت خاصی مانند سرطانی‌شدن یا مرگ یاخته وابسته نباشد.

۲. طبق کتاب، پرتوهای فرابنفش از عوامل محیطیِ آسیب‌رسان به ساختار دنا هستند. همچنین پروتئین‌ها در تنظیم چرخهٔ یاخته و مرگ آن نقش دارند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۰).

۳. یاخته در برابر آسیب ناشی از فرابنفش، پاسخ‌های مولکولی نشان می‌دهد. فعالیت پروتئین‌های دخیل در پاسخ به آسیب، ترمیم و تنظیم چرخه می‌تواند تغییر کند؛ در صورت آغاز مرگ برنامه‌ریزی‌شده نیز پروتئین‌های تخریب‌کننده فعال می‌شوند. کتاب شروع تجزیهٔ اجزای یاخته به‌وسیلهٔ این پروتئین‌ها را پس از دریافت پیام مرگ توضیح می‌دهد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۱–۹۲). پس برای نتیجه‌گیری دربارهٔ تغییر فعالیت نوعی پروتئین، لازم نیست مرگ یا سرطانی‌شدن یاخته را حتمی بدانیم. این تغییر فعالیت نیز الزاماً به معنای تغییر ساختار همان پروتئین نیست.

۴. در مقابل، ورود به مرحلهٔ $G_0$ پیامد الزامیِ این مواجهه نیست؛ مرگ برنامه‌ریزی‌شده فقط در شرایط مناسب و با دریافت پیام‌های لازم آغاز می‌شود؛ و افزایش سرعت تقسیم نیز مستلزم پیامدهایی است که صرف تابش طولانی فرابنفش، آن‌ها را قطعی نمی‌کند.

پاسخ: گزینهٔ ۲

۱. معیار تهیهٔ کاریوتیپ را مشخص می‌کنیم: کاریوتیپ، تصویر فام‌تن‌ها در حالت بیشترین فشردگی است که در آن، فام‌تن‌ها بر پایهٔ ویژگی‌هایی مانند اندازه، شکل و جایگاه سانترومر مرتب می‌شوند. بنابراین باید مرحله‌ای را انتخاب کنیم که فام‌تن‌ها بیشترین فشردگی را دارند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۸۱–۸۲).

۲. مرحلهٔ مناسب را پیدا می‌کنیم: در متافاز، فام‌تن‌ها به بیشترین فشردگی می‌رسند و در سطح استوایی یاخته قرار می‌گیرند؛ پس فام‌تن‌های این مرحله برای تهیهٔ کاریوتیپ مناسب‌اند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۸۵).

۳. نقش نشانگان داون را بررسی می‌کنیم: مطابق کتاب، فرد مبتلا به داون در یاخته‌های پیکری خود $47$ فام‌تن دارد که سه عدد از آن‌ها فام‌تن شمارهٔ $21$ هستند. این تفاوت در تعداد فام‌تن‌ها با کاریوتیپ بررسی می‌شود، اما مرحلهٔ مناسب تهیهٔ کاریوتیپ را تغییر نمی‌دهد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۴–۹۵).

۴. سایر مراحل را کنار می‌گذاریم: در آنافاز، فامینک‌های خواهری جدا و به دو قطب کشیده می‌شوند؛ در تلوفاز، فام‌تن‌ها شروع به باز شدن می‌کنند؛ و در پرومتافاز نیز هنوز به بیشترین فشردگی نرسیده‌اند. بنابراین هیچ‌یک جایگزین مرحلهٔ متافاز برای تهیهٔ کاریوتیپ مورد نظر نیستند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۸۵).

پاسخ: گزینهٔ ۳

گام اول ـ شناسایی رفتار: منظور سؤال «نقش‌پذیری» است. جوجه‌غاز در چند ساعت آغازین پس از خروج از تخم، نخستین جسم متحرکی را که می‌بیند دنبال می‌کند. این یادگیری در دورهٔ حساسی رخ می‌دهد و معمولاً موجب پیوند جوجه با مادر می‌شود؛ بنابراین، محدودیت زمانیِ مطرح‌شده مربوط به شکل‌گیری نقش‌پذیری است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۱۳).

گام دوم ـ بررسی پیامد رفتار: جوجه با شناسایی و دنبال‌کردن مادر، از مراقبت او بهره‌مند می‌شود و رفتارهایی مانند جست‌وجوی غذا را نیز از او یاد می‌گیرد. کتاب تأکید می‌کند که نبود این شناسایی می‌تواند جوجه را از مراقبت مادر محروم کند و به مرگ آن بینجامد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۱۳).

گام سوم ـ ارتباط با موفقیت تولیدمثلی: موفقیت تولیدمثلی فقط به تولید زاده وابسته نیست؛ زنده‌ماندن زاده‌ها و امکان مشارکت آن‌ها در نسل‌های بعد نیز اهمیت دارد. پس نقش‌پذیری، با کمک به بقای جوجه‌ها، می‌تواند موفقیت تولیدمثلی مادر را افزایش دهد. واژهٔ «می‌تواند» نیز درست است، زیرا این رفتار بقای همهٔ جوجه‌ها را تضمین نمی‌کند.

پاسخ: گزینهٔ ۱

نکتهٔ اصلی سؤال، عبارت «می‌تواند درست باشد» است؛ یعنی کافی است هر پیامد در نوعی از اختلال فعالیت غده امکان‌پذیر باشد، نه اینکه در هر نوع پرکاری یا کم‌کاری حتماً رخ دهد.

گام اول: تفکیک دو بخش غده
بخش قشری فوق کلیه، کورتیزول، آلدوسترون و هورمون‌های جنسی ترشح می‌کند؛ بخش مرکزی نیز با ترشح اپی‌نفرین و نوراپی‌نفرین در پاسخ کوتاه‌مدت به تنش نقش دارد. این دو بخش مستقل از یکدیگرند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۹).

الف ـ درست است. بخش قشری در زنان نیز هورمون جنسی مردانه ترشح می‌کند. بنابراین اگر پرکاری این بخش با افزایش ترشح هورمون‌های مردانه همراه باشد، ممکن است صفات مردانه، مانند بم‌شدن صدا و افزایش موهای صورت، ظاهر شوند. پس زن‌بودن فرد، این پیامد را ناممکن نمی‌کند. مبنای این استدلال، ترشح هورمون‌های جنسی زنانه و مردانه از قشر فوق کلیه در هر دو جنس است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۹).

ب ـ درست است. آلدوسترون بازجذب سدیم و به‌دنبال آن بازجذب آب را افزایش می‌دهد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۹). در کم‌کاری قشر، کاهش آلدوسترون می‌تواند باعث دفع بیشتر سدیم و آب و کاهش حجم خوناب شود. با کم‌شدن خوناب، غلظت گویچه‌های قرمز می‌تواند بالا برود، بی‌آنکه تعداد کل آن‌ها افزایش یافته باشد. از سوی دیگر، کاهش حجم خون، بازگشت خون به قلب و حجم ضربه‌ای را کاهش می‌دهد و در نتیجه می‌تواند برون‌ده قلبی را کم کند.

ج ـ درست است. کورتیزول از بخش قشری ترشح می‌شود و در پاسخ دیرپای بدن به تنش نقش دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۹). افزایش طولانی‌مدت این هورمون می‌تواند با افزایش تجزیهٔ پروتئین‌های عضلانی و کاهش ساخته‌شدن و حفظ بافت استخوانی همراه شود؛ بنابراین ضعف عضلات و استخوان‌ها از پیامدهای ممکن پرکاری قشر است. نباید این مورد را به افزایش آلدوسترون نسبت داد.

د ـ درست است. هورمون‌های بخش مرکزی، ضربان قلب، فشار خون و گلوکز خوناب را افزایش می‌دهند و نایژک‌ها را گشاد می‌کنند؛ این تغییرات بدن را برای پاسخ کوتاه‌مدت به تنش آماده می‌کند. بنابراین کاهش ترشح آن‌ها می‌تواند توان پاسخ‌گویی فرد به شرایط تنش‌زا را کم کند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۹).

در نتیجه، هر چهار مورد می‌توانند درست باشند.

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای پاسخ، باید پنج ساختار شکل را از کمترین به بیشترین فشردگی دنبال کنیم: مولکول دِنا، رشتهٔ دارای هسته‌تن، رشتهٔ پیچ‌خورده‌تر، ساختار فشرده‌تر و سرانجام فام‌تن مضاعف‌شده. کتاب توضیح می‌دهد که هسته‌تن‌ها واحدهای تکراری فامینه‌اند و در هر هسته‌تن، دِنا به دور مجموعه‌ای از پروتئین‌های هیستون پیچیده است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۸۰–۸۱).

۱. در ساختار نخست، خودِ مولکول دِنا نمایش داده شده است. تشکیل و حفظ مارپیچ دورشته‌ای دِنا به میان‌کنش پروتئین‌های ساختاری وابسته نیست. در ساختار دوم، هیستون‌ها حضور دارند و پیچیدن دِنا به دور آن‌ها در تشکیل هسته‌تن نقش دارد. بنابراین نمی‌توان ضرورت حضور و میان‌کنش پروتئین‌های ساختاری را به هر دو ساختار نسبت داد؛ پس عبارت گزینهٔ ۳ نادرست است.

۲. عبارت گزینهٔ ۱ درست است: دِنا در ساختار دوم و پنجم همچنان دورشته‌ای است. پیچیدن به دور هیستون‌ها و فشردگی‌های بعدی، به معنای از بین رفتن مارپیچ دورشته‌ای دِنا نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۸۰–۸۱، شکل ۱).

۳. عبارت گزینهٔ ۲ درست است: در ساختارهای سوم و چهارم، پیچ‌خوردگی رشته در سطوح بالاتر، آرایش‌های فنری‌شکل ایجاد کرده است. این پیچ‌خوردگی‌ها را نباید با مارپیچ دورشته‌ای خودِ دِنا یکی دانست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۸۰–۸۱، شکل ۱).

۴. عبارت گزینهٔ ۴ نیز درست است: با افزایش پیچ‌خوردگی و فشردگی در ساختارهای چهارم و پنجم، هسته‌تن‌هایی که در امتداد رشته مجاور یکدیگر نیستند، در فضای سه‌بعدی به هم نزدیک می‌شوند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۸۰–۸۱، شکل ۱).

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای حل سؤال باید دو شرط را هم‌زمان بررسی کنیم: «فقط یک ژن‌نمود برای دختر ممکن باشد» و «رخ‌نمود دختر با مادر یکسان، اما با پدر متفاوت باشد». ژن‌نمود ترکیب دگره‌هاست، درحالی‌که رخ‌نمود حالت بروز صفت است؛ بنابراین یکسان‌بودن رخ‌نمود الزاماً به معنی یکسان‌بودن ژن‌نمود نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۰).

۱. بررسی هموفیلی
هموفیلی صفتی وابسته به فام‌تن جنسی و نهفته است. زن با ژن‌نمود $X^H X^h$ سالم و ناقل است و زن بیمار ژن‌نمود $X^h X^h$ دارد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۳).

اگر مادر سالم و غیرناقل و پدر بیمار باشد، آمیزش چنین است:
$X^H X^H \times X^h Y$
هر دختر از مادر دگرهٔ سالم و از پدر دگرهٔ بیماری را دریافت می‌کند؛ پس تنها ژن‌نمود ممکن برای دختر $X^H X^h$ است. این دختر سالم است؛ بنابراین رخ‌نمود مادر را دارد، نه پدر را. همین آمیزش و نتیجهٔ آن در کتاب نیز بررسی شده است (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۴۳–۴۴).

دقت کنید که اگر مادر سالم ولی ناقل باشد، برای دختر دو ژن‌نمود $X^H X^h$ و $X^h X^h$ ممکن می‌شود. پس واژهٔ «می‌تواند» مهم است: کافی است مادر سالمِ غیرناقل باشد تا شرایط سؤال برقرار شود.

۲. بررسی داسی‌شدن گویچه‌های قرمز
دگرهٔ هموگلوبین طبیعی را با $A$ و دگرهٔ مربوط به داسی‌شدن را با $S$ نشان می‌دهیم. اگر مادر سالمِ خالص و پدر بیمار باشد:
$AA \times SS \longrightarrow AS$
تمام فرزندان، از جمله دختران، فقط ژن‌نمود $AS$ خواهند داشت. در اکسیژن طبیعی، گویچه‌های این افراد شکل طبیعی دارند؛ بنابراین از نظر صفت مورد سؤال، شبیه مادر و متفاوت از پدرند. البته در فرد $AS$ هر دو نوع هموگلوبین ساخته می‌شود؛ نباید شکل طبیعی گویچه‌ها را با ساخته‌نشدن هموگلوبین غیرطبیعی اشتباه گرفت.

۳. جمع‌بندی برای هر دو صفت
حتی اگر هر دو صفت را هم‌زمان در نظر بگیریم، مادر با ژن‌نمود $X^H X^H\,AA$ و پدر با ژن‌نمود $X^h Y\,SS$ فقط دخترانی با ژن‌نمود $X^H X^h\,AS$ خواهند داشت. این دختران هم از نظر هموفیلی سالم‌اند و هم در اکسیژن طبیعی گویچه‌های طبیعی دارند؛ پس رخ‌نمود مادر سالم را نشان می‌دهند، نه پدر بیمار را.

پاسخ: گزینهٔ ۲

۱. دام اصلی سؤال، تفاوت «مغز» و «مخ» است. مغز شامل مخ، مخچه و ساقهٔ مغز است؛ بنابراین عبارت «هر نیمکرهٔ موجود در مغز» فقط نیمکره‌های مخ را دربر نمی‌گیرد و باید نیمکره‌های مخچه را نیز بررسی کنیم. در شکل فعالیت تشریح مغز نیز نیمکره‌های مخ و نیمکرهٔ مخچه مشخص شده‌اند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰ و صفحات ۱۴–۱۵).

۲. بخش خارجی نیمکره‌های مخ، قشر مخ است که از مادهٔ خاکستری تشکیل شده است. در مخچه نیز مادهٔ خاکستری در بخش قشری قرار دارد. طبق تعریف کتاب، مادهٔ خاکستری شامل جسم یاخته‌های عصبی و رشته‌های عصبی بدون میلین است؛ پس وجود این اجزا در بخش خارجی، ویژگی مشترک نیمکره‌های مخ و مخچه است (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۹–۱۰؛ شکل تشریح مغز، صفحات ۱۴–۱۵). بنابراین گزینهٔ ۱ درست است.

۳. گزینهٔ ۲ ویژگی مشترک نیست: بطن‌های جانبی در نیمکره‌های مخ قرار دارند، اما درون هر نیمکرهٔ مخچه بطن مستقلی وجود ندارد. بطن چهارم نیز در فاصلهٔ مخچه و ساقهٔ مغز واقع است؛ نباید آن را حفره‌ای درون هر نیمکرهٔ مخچه دانست (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۱۴–۱۵).

۴. گزینهٔ ۳ به مخ مربوط است: پردازش نهایی اطلاعات در قشر مخ زمینه‌ساز یادگیری، تفکر و عملکرد هوشمندانه است؛ این ویژگی را نمی‌توان به نیمکره‌های مخچه تعمیم داد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰).

۵. گزینهٔ ۴ نیز همگانی نیست: پیازهای بویایی با بخش جلویی مخ مجاورند، نه با نیمکره‌های مخچه؛ این تفاوت در شکل تشریح مغز دیده می‌شود (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۱۴–۱۵).

پاسخ: گزینهٔ ۱

ابتدا باید بخش توصیف‌شده را شناسایی کنیم و سپس به واژهٔ «نمی‌توان» توجه کنیم؛ پرسش، عبارت نادرست را می‌خواهد.

گام اول: شناسایی بخش موردنظر
دیوارهٔ نای حلقه‌های غضروفی نعل‌اسبی یا $C$شکل دارد. دو انتهای باز هر حلقه به‌وسیلهٔ ماهیچهٔ صاف به هم متصل می‌شوند؛ بنابراین بخش حجیم موردنظر، غضروف نای در لایهٔ غضروفی‌ـ‌ماهیچه‌ای است. دهانهٔ این غضروف به سوی مری قرار دارد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳۶، شکل‌های ۴ و ۵).

گام دوم: بررسی عبارت‌ها

ـ گزینهٔ ۱ درست است: در شکل ساختار بافتی دیوارهٔ نای، غده‌های ترشحی در زیرمخاط دیده می‌شوند. زیرمخاط در مجاورت لایهٔ غضروفی‌ـ‌ماهیچه‌ای قرار دارد؛ پس غضروف با تعدادی غدهٔ ترشحی مجاور است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳۶، شکل ۵).

ـ گزینهٔ ۲ نادرست است: غضروف، حاصل چین‌خوردگی مخاط نیست؛ بلکه بافتی نگهدارنده در لایه‌ای جداگانه است و به باز ماندن مجرای نای کمک می‌کند. در شکل کتاب نیز مخاط و لایهٔ غضروفی‌ـ‌ماهیچه‌ای دو لایهٔ متمایزند و زیرمخاط میان آن‌ها قرار دارد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳۶، شکل ۵).

ـ گزینهٔ ۳ درست است: غضروف از انواع بافت پیوندی است. بافت غضروفی اجزای یاخته‌ای و مادهٔ بین‌یاخته‌ای دارد و رشته‌های کلاژن و مادهٔ زمینه‌ای از اجزای آن‌اند؛ پس توصیف ارائه‌شده با ماهیت این بافت سازگار است.

ـ گزینهٔ ۴ درست است: منظور از یاخته‌های سنگفرشی چندلایه‌ای، یاخته‌های پوشش داخلی مری است، نه پوشش داخلی نای. پوشش نای یاخته‌های استوانه‌ای مژک‌دار دارد. مری پشت نای قرار گرفته و غضروف نای با فاصله از پوشش داخلی مری واقع شده است؛ بنابراین این عبارت نیز پذیرفتنی است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳۶، شکل‌های ۲ و ۵).

پس تنها ادعایی که نمی‌توان دربارهٔ غضروف نای بیان کرد، تشکیل آن از چین‌خوردگی مخاط است.

پاسخ: گزینهٔ ۲