سوال ۱۳ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۴ نوبت دوم · سوال ۱۳ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۱ · فصل ۴: گردش مواد در بدن
درخصوص شبکهٔ هادی قلب یک انسان سالم، کدام مورد نادرست است؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۲ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای حل سؤال باید دو موضوع را جداگانه بررسی کنیم: مسیر هدایت پیام و فاصلهٔ زمانی میان تحریک الکتریکی و انقباض.
۱. شناسایی گره‌ها و مسیر پیام
گره اول، سینوسی‌ـ‌دهلیزی و بزرگ‌تر است؛ پیام الکتریکی از این گره آغاز می‌شود و تحریک دهلیزها را به دنبال دارد. پیام از راه رشته‌های هادی به گره دوم، یعنی گره دهلیزی‌ـ‌بطنیِ کوچکتر، می‌رسد. سپس از طریق رشته‌های دیوارهٔ بین دو بطن به سوی نوک قلب و بخش‌های دیگر بطن‌ها هدایت می‌شود. بنابراین گره دوم، مبدأ انتشار پیام در سراسر دهلیزها نیست؛ نقش آن در ادامهٔ مسیر، انتقال پیام به بطن‌هاست. (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۵۲)
۲. ارتباط تحریک الکتریکی با وضعیت دریچه‌ها
انقباض هر بخش قلب اندکی پس از شروع فعالیت الکتریکی آن رخ می‌دهد؛ پس رسیدن پیام به مسیرهای هادی بطنی را نباید با شروع فوری انقباض بطن‌ها یکی دانست. همچنین باز و بسته‌شدن دریچه‌ها تابع اختلاف فشار است، نه اثر مستقیم پیام الکتریکی بر دریچه‌ها. (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۵۴ و صفحهٔ ۴۹)
۳. بررسی گزینه‌ها
- گزینهٔ ۱ درست است: هنگام انتقال پیام از گره اول به گره دوم، بطن‌ها هنوز در حال استراحت‌اند و دریچه‌های دهلیزی‌ـ‌بطنی می‌توانند باز باشند؛ در همان زمان دو دریچهٔ سینی بسته‌اند. بنابراین ممکن است نیمی از چهار دریچه بسته باشند. (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۴۹ و ۵۲–۵۳)
- گزینهٔ ۲ نادرست است: گره کوچکتر همان گره دهلیزی‌ـ‌بطنی است، اما انتشار تحریک در دهلیزها از گره سینوسی‌ـ‌دهلیزی آغاز می‌شود، نه از این گره. بنابراین اشکال عبارت، نسبت‌دادن انتشار پیام در دهلیزها به گره کوچکتر است؛ بازبودن دریچهٔ سه‌لختی در مرحلهٔ تحریک و انقباض دهلیزی، این خطا را برطرف نمی‌کند. (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۵۲)
- گزینهٔ ۳ درست است: پیام ابتدا وارد رشته‌های هادی دیوارهٔ بین دو بطن می‌شود و انقباض بطنی کمی پس از آغاز فعالیت الکتریکی شروع می‌شود. با شروع انقباض و افزایش فشار بطن‌ها، دریچه‌های دهلیزی‌ـ‌بطنی بسته می‌شوند؛ پیش از بازشدن دریچه‌های سینی، فاصلهٔ کوتاهی وجود دارد که همهٔ دریچه‌ها بسته‌اند. پس هدایت پیام در دیوارهٔ بین دو بطن، پیش از این وضعیت آغاز شده است. (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۴۹، ۵۲ و ۵۴)
- گزینهٔ ۴ درست است: در مرحلهٔ هدایت اولیهٔ پیام به سوی نوک قلب، پاسخ انقباضی بطن‌ها هنوز آغاز نشده است؛ بنابراین دریچهٔ دولختی هنوز باز است. هدایت پیام به قسمت پایین بطن‌ها زمینه را برای شروع انقباض از پایین و ادامهٔ آن به سمت بالا فراهم می‌کند. (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۵۲ و ۵۴)
پاسخ: گزینهٔ ۲
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است دانش‌آموز تصور کند هنگام انتقال پیام میان دو گره، همهٔ دریچه‌ها بسته‌اند. درحالی‌که در این زمان، دریچه‌های دهلیزی‌ـ‌بطنی می‌توانند باز و دو دریچهٔ سینی بسته باشند؛ پس بسته‌بودن نیمی از دریچه‌ها ممکن است و عبارت درست است.
- گزینهٔ ۳: ممکن است دانش‌آموز شروع هدایت الکتریکی در بطن‌ها را با شروع انقباض آنها و بسته‌شدن دریچه‌های دهلیزی‌ـ‌بطنی هم‌زمان بداند. فعالیت الکتریکی زودتر آغاز می‌شود؛ بنابراین پیش از بسته‌شدن همهٔ دریچه‌ها در آغاز انقباض بطنی، پیام وارد دیوارهٔ بین دو بطن شده است.
- گزینهٔ ۴: ممکن است دانش‌آموز حرکت پیام به سوی نوک قلب را به معنای آغاز هم‌زمان انقباض بطن‌ها بداند و دریچهٔ دولختی را بسته فرض کند. هدایت اولیهٔ پیام به سوی نوک قلب پیش از پاسخ انقباضی بطن‌هاست و در این هنگام دریچهٔ دولختی هنوز باز است.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- در مبحث شبکهٔ هادی قلب، اندازه و نقش دو گره را مرور کنید؛ کدام گره آغازگر تحریک دهلیزهاست و پیام پس از گره دیگر به کجا می‌رود؟
- فعالیت الکتریکی هر بخش را با انقباض آن هم‌زمان نگیرید. انقباض کمی دیرتر رخ می‌دهد و وضعیت دریچه‌ها به اختلاف فشار دو سوی آنها وابسته است.
- در عبارتی که انتشار تحریک دهلیزی را به یکی از گره‌ها نسبت می‌دهد، ابتدا خودِ این نسبت را بررسی کنید؛ درست‌بودن وضعیت دریچه به‌تنهایی برای درست‌بودن کل عبارت کافی نیست.