سوال ۶ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۴ نوبت دوم · سوال ۶ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۱ · فصل ۴: گردش مواد در بدن
چند مورد زیر می‌تواند باعث ایجاد ادم در انسان شود؟
الف ـ برداشتن گره‌ها و رگ‌های لنفاوی زیر بغل
ب ـ وقوع واکنش‌های التهابی شدید
ج ـ نارسایی دریچه‌های لانه کبوتری پا
د ـ ورود کرم‌های انگل به داخل رگ‌های لنفی
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۱ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
ادم یا خیز، حاصل تجمع بیش از حد مایع در فضای میان‌بافتی است. برای بررسی موارد، باید هم تبادل مایع میان خون و بافت و هم تخلیهٔ آن از راه دستگاه لنفی را در نظر بگیریم. کتاب، افزایش فشار خون در سیاهرگ‌ها را از عوامل کاهش بازگشت مایع به خون و ایجاد خیز می‌داند؛ همچنین دستگاه لنفی، مایع اضافیِ بازنگشته به مویرگ‌ها را به گردش خون برمی‌گرداند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۵۸ و صفحات ۵۹–۶۰).
الف ـ درست است. برداشتن گره‌ها و رگ‌های لنفاوی زیر بغل می‌تواند مسیر تخلیهٔ لنف اندام بالایی را مختل کند. در نتیجه، بخشی از مایع اضافی بافت به‌خوبی به خون بازنمی‌گردد و احتمال ادم افزایش می‌یابد. این نتیجه از نقش دستگاه لنفی در بازگرداندن مایع میان‌بافتی به خون به دست می‌آید (زیست‌شناسی ۱، صفحات ۵۹–۶۰).
ب ـ درست است. در واکنش التهابی شدید، نفوذپذیری مویرگ‌ها افزایش می‌یابد و خروج مایع و پروتئین‌های خون به بافت بیشتر می‌شود. اگر خروج مایع از توان بازجذب و تخلیهٔ لنفی فراتر رود، مایع در بافت تجمع می‌یابد و ادم ایجاد می‌شود. نقش دستگاه لنفی در جمع‌آوری مواد نشت‌یافته از مویرگ‌ها، مبنای توضیح این وضعیت است (زیست‌شناسی ۱، صفحات ۵۹–۶۰).
ج ـ درست است. دریچه‌های لانه‌کبوتری به یک‌طرفه ماندن جریان خون سیاهرگ‌های پا به سوی قلب کمک می‌کنند. نارسایی آن‌ها می‌تواند باعث پس‌زدن و تجمع خون و افزایش فشار سیاهرگی شود (زیست‌شناسی ۱، صفحات ۵۸–۵۹). افزایش این فشار، بازگشت مایع از بافت به خون را کاهش می‌دهد و زمینهٔ ادم را فراهم می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۵۸).
د ـ درست است. ورود کرم‌های انگل به رگ‌های لنفی می‌تواند موجب انسداد آن‌ها شود. در این حالت، تخلیهٔ مایع اضافی بافت مختل می‌شود و ادم ایجاد می‌شود؛ زیرا یکی از وظایف اصلی این رگ‌ها، بازگرداندن مایع میان‌بافتی به گردش خون است (زیست‌شناسی ۱، صفحات ۵۹–۶۰).
بنابراین هر چهار مورد می‌توانند باعث ایجاد ادم شوند.
پاسخ: گزینهٔ ۱
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۲: ممکن است اثر نارسایی دریچه‌های سیاهرگی را فقط به اختلال حرکت خون محدود بدانید و مورد «ج» را نشمارید؛ اما این نارسایی با افزایش فشار سیاهرگی، بازگشت مایع بافتی به خون را کاهش می‌دهد و می‌تواند ادم ایجاد کند.
- گزینهٔ ۳: ممکن است فقط دو مورد مرتبط با آسیب یا انسداد مسیر لنفی، یعنی «الف» و «د»، را بشمارید. درحالی‌که افزایش نشت مایع در التهاب شدید و افزایش فشار سیاهرگی نیز می‌توانند باعث تجمع مایع میان‌بافتی شوند.
- گزینهٔ ۴: ممکن است تنها یکی از عوامل مستقیم آسیب به مسیر لنفی را علت ادم بدانید. ادم فقط یک سازوکار ندارد؛ افزایش خروج مایع از مویرگ‌ها، کاهش بازگشت آن به خون و اختلال تخلیهٔ لنفی همگی می‌توانند آن را ایجاد کنند.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- بخش‌های «تبادل مواد در مویرگ‌ها» و «دستگاه لنفی» را مرور کنید: مایع میان‌بافتی از چه مسیرهایی به خون بازمی‌گردد؟
- برای هر مورد بررسی کنید که آیا خروج مایع از مویرگ‌ها را افزایش می‌دهد، بازگشت آن به خون را کاهش می‌دهد یا مسیر تخلیهٔ لنفی را مختل می‌کند.
- در مورد دریچه‌های پا، پیامد پس‌زدن و تجمع خون را بر فشار سیاهرگی بررسی کنید؛ در التهاب نیز به افزایش نفوذپذیری مویرگ‌ها توجه کنید. سپس این دو را کنار عوامل مؤثر بر مسیر لنفی بشمارید.