سوال ۵ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۴ نوبت دوم · سوال ۵ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۳ · فصل ۴: تغییر در اطلاعات وراثتی
با گذشت زمان و طی سالیان متمادی، دوگونه میگوی همنژاد هر یک به صورت جمعیتی کوچک، پس از ایجاد پدیدة کوه‌زایی به وجود آمدند. با توجه به تعریفی که ارنست مایر از گونه ارائه داد، کدام مورد زیر، می‌تواند درست باشد؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۳ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
۱. تشخیص نوع گونه‌زایی: جمعیت اولیه بر اثر پدیدهٔ کوه‌زایی به دو جمعیت جدا تقسیم شده است؛ بنابراین با گونه‌زایی دگرمیهنی روبه‌رو هستیم. سد جغرافیایی، شارش ژن میان دو بخش را قطع می‌کند و تفاوت‌های آن‌ها در گذر زمان افزایش می‌یابد. کوچک بودن جمعیت‌ها نیز اهمیت رانش ژن را بیشتر می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۶۰–۶۱).
۲. بررسی امکان باقی ماندن گوناگونی: در جمعیت‌های جداشده، جهش می‌تواند دگره‌های جدید ایجاد کند و نوترکیبی می‌تواند از دگره‌های موجود، ترکیب‌های ژنتیکی تازه‌ای بسازد. بنابراین، با وجود اثر احتمالی رانش ژن در کاهش گوناگونی، امکان ادامه یافتن گوناگونی ژنتیکی در این جمعیت‌ها وجود دارد. کتاب نیز جهش و نوترکیبی را از پدیده‌های مؤثر در تغییر جمعیت‌های جداشده معرفی می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۶۰–۶۱). چون سؤال می‌پرسد کدام مورد «می‌تواند» درست باشد، این امکان برای درستی گزینهٔ سوم کافی است؛ لازم نیست حفظ گوناگونی را در همهٔ شرایط قطعی بدانیم.
۳. رد تعمیم‌های نادرست: همهٔ عوامل برهم‌زنندهٔ تعادل فعال نمانده‌اند، زیرا شارش ژن میان دو جمعیت قطع شده است. همچنین، همهٔ عوامل مؤثر در گونه‌زایی دگره اضافه نمی‌کنند؛ برای مثال، نوترکیبی آرایش دگره‌های موجود را تغییر می‌دهد و رانش ژن فراوانی آن‌ها را به‌صورت تصادفی تغییر می‌دهد (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۶۰–۶۱).
۴. به‌کارگیری تعریف مایر: آمیزش موفقیت‌آمیز یعنی آمیزشی که زاده‌های زیستا و زایا به وجود آورد. چون در پایان فرایند، دو گونهٔ مجزا پدید آمده‌اند، آمیزش موفقیت‌آمیز میان آن‌ها در طبیعت با تعریف مایر سازگار نیست؛ هم‌نیایی آن‌ها این نتیجه را تغییر نمی‌دهد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۰).
پاسخ: گزینهٔ ۳
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است دانش‌آموز تصور کند برای گونه‌زایی باید تمام عوامل برهم‌زنندهٔ تعادل جمعیت فعال باشند؛ اما سد جغرافیایی در این فرایند، شارش ژن میان دو جمعیت را قطع کرده است، پس نمی‌توان فعال ماندن «همهٔ عوامل» را پذیرفت.
- گزینهٔ ۲: این گزینه از یکسان دانستن «تغییر در ساختار ژنتیکی جمعیت» با «افزوده شدن دگره» ناشی می‌شود. نوترکیبی، ترکیب‌های تازه‌ای از دگره‌های موجود ایجاد می‌کند و انتخاب طبیعی و رانش ژن نیز لزوماً دگره‌ای به جمعیت نمی‌افزایند.
- گزینهٔ ۴: هم‌نیایی دو گونه ممکن است این تصور را ایجاد کند که هنوز آمیزش موفق میان آن‌ها امکان‌پذیر است؛ اما طبق تعریف مایر، افراد دو گونهٔ مجزا در طبیعت با یکدیگر آمیزش منجر به تولید زاده‌های زیستا و زایا ندارند.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- تعریف گونه از دیدگاه مایر و مراحل گونه‌زایی دگرمیهنی را مرور کن؛ ایجاد سد جغرافیایی چه اثری بر ارتباط ژنتیکی جمعیت‌ها دارد؟
- بین ساختن دگرهٔ جدید، ایجاد ترکیب‌های جدید از دگره‌ها و تغییر فراوانی دگره‌ها تفاوت بگذار؛ همهٔ عوامل گونه‌زایی کار یکسانی انجام نمی‌دهند.
- کوچک بودن جمعیت، اثر رانش ژن را افزایش می‌دهد؛ اما آیا این موضوع مانع اثر جهش و نوترکیبی بر تفاوت‌های ژنتیکی افراد می‌شود؟ به عبارت «می‌تواند» در صورت سؤال توجه کن.