سوال ۱۰ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۵ · سوال ۱۰ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۳ · فصل ۴: تغییر در اطلاعات وراثتی
دربارة دگرهای (اللی) که بیماری کمخونی داسیشکل را ایجاد میکند، کدام مورد صحیح است؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۳ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای پاسخ، باید میان «بیماری‌زا بودن یک دگره» و «اثر آن بر سازگاری در محیط‌های متفاوت» تمایز بگذاریم.
گام اول: سازگاری به شرایط محیط بستگی دارد.
کتاب توضیح می‌دهد که با تغییر شرایط محیط، ممکن است دگرهٔ حاصل از جهش نسبت به دگره‌های قبلی مزیت پیدا کند؛ بنابراین نمی‌توان یک دگره را در همهٔ محیط‌ها و همهٔ ژن‌نمودها الزاماً نامطلوب دانست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۴).
گام دوم: این اصل را در مثال کمخونی داسیشکل بررسی می‌کنیم.
افراد ناخالص با ژن‌نمود ، یک دگرهٔ طبیعی و یک دگرهٔ داسیشکل دارند. مقاومت این افراد به مالاریا بیشتر است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۲). در نتیجه، در محیطی که مالاریا شیوع دارد، داشتن دگرهٔ داسیشکل در حالت ناخالص می‌تواند نسبت به داشتن دو دگرهٔ طبیعی، مزیت بقا ایجاد کند. انتخاب طبیعی نیز بر پایهٔ سازگاری افراد با محیط عمل میکند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۵).
پس عبارت «در شرایطی ممکن است» اهمیت دارد: گزینه ادعا نمی‌کند که این دگره همیشه مفید است یا فرد مبتلا به کمخونی داسیشکل در هر محیطی برتری دارد؛ بلکه به مزیت احتمالی آن در شرایط معین اشاره میکند. بنابراین گزینهٔ سوم درست است.
گام سوم: بررسی سایر گزینه‌ها.
- گزینهٔ اول: منظور از مولکول میانجی، رنای پیک است. در آن، رمز به تغییر میکند؛ پس باز پیریمیدینیِ یوراسیل جانشین باز پورینیِ آدنین شده است. جهت جانشینی در گزینه برعکس بیان شده است.
- گزینهٔ دوم: خونبهر سهم حجمی گویچه‌های قرمز از خون است. در این بیماری، تخریب بیشتر گویچه‌های قرمز به کمخونی و کاهش خونبهر می‌انجامد، نه افزایش آن.
- گزینهٔ چهارم: تفاوت دگرهٔ داسیشکل و دگرهٔ طبیعی در محل جهش، یک جفت‌باز است. چون دنا دورشته‌ای است، جفت‌باز با جایگزین میشود؛ بنابراین در مجموع دو باز، یکی در هر رشته، تفاوت دارند، نه فقط یک باز.
پاسخ: گزینهٔ ۳
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است دانش‌آموز جهت جانشینی بازها را برعکس در نظر بگیرد. در رنای پیکِ دگرهٔ بیماری‌زا، رمز مربوط از به تغییر میکند؛ یعنی یوراسیلِ پیریمیدینی جای آدنینِ پورینی را می‌گیرد، نه برعکس.
- گزینهٔ ۲: ممکن است دانش‌آموز تغییر شکل گویچه‌ها را با افزایش سهم حجمی آن‌ها در خون اشتباه بگیرد. در کمخونی داسیشکل، تخریب بیشتر گویچه‌های قرمز موجب کاهش خونبهر میشود، نه افزایش آن.
- گزینهٔ ۴: این گزینه از اشتباه گرفتن «یک جفت‌باز» با «یک باز» ناشی میشود. ژن بخشی از دنای دورشته‌ای است؛ در محل جهش، یک جفت‌باز تغییر کرده است و با مقایسهٔ هر دو رشته، دو باز متفاوت دیده میشود.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- مبحث اثر جهش و انتخاب طبیعی را مرور کن: آیا سودمند یا زیان‌بار بودن یک دگره، مستقل از شرایط محیط است؟
- مثال مالاریا را به یاد بیاور و وضعیت افراد ناخالص را با افراد دارای دو دگرهٔ طبیعی مقایسه کن.
- در محیط آلوده به انگل مالاریا، مقاومت بیشتر افراد ناخالص می‌تواند شانس بقای آن‌ها و انتقال دگره‌هایشان به نسل بعد را افزایش دهد؛ این نکته را به وابستگی سازگاری به محیط ارتباط بده.