سوال ۳۷ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۴ نوبت دوم · سوال ۳۷ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۳ · فصل ۴: تغییر در اطلاعات وراثتی
در صورت بروز کدام رخداد، یک یاختهٔ طبیعی می‌تواند دستخوش ناهنجاری ساختاری در فامتن شود؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۴ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای پاسخ، ابتدا باید مقیاس تغییر را تشخیص دهیم: تغییر یک یا چند نوکلئوتید در گروه جهش‌های کوچک قرار می‌گیرد؛ اما تغییر تعداد یا ساختار فام‌تن‌ها از جهش‌های بزرگ است. ناهنجاری ساختاری به تغییر در آرایش قطعات فامتن مربوط می‌شود، نه صرفاً تغییر تعداد فام‌تن‌ها (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۴۸–۵۱).
بررسی رخدادها:
۱. مبادلهٔ طبیعی قطعات متناظر بین فامینک‌های غیرخواهریِ فام‌تن‌های همتا، همان کراسینگ‌اور است و به نوترکیبی می‌انجامد؛ بنابراین صرفِ چنین مبادله‌ای ناهنجاری ساختاری محسوب نمی‌شود. افزون بر این، زمان طبیعی کراسینگ‌اور، پروفاز کاستمان اوّل است، نه کاستمان دوم.
۲. قرارگیری به‌جای ، نمونهٔ جهش جانشینی است. این رخداد در مقیاس نوکلئوتیدی است و حتی اگر نوع آمینواسید را تغییر دهد، ناهنجاری ساختاری فامتن به شمار نمی‌آید (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۴۸–۴۹).
۳. جدا نشدن فام‌تن‌های شمارهٔ ۲۱ در تخمک‌زایی می‌تواند به تولید تخمک‌هایی با تعداد غیرطبیعی این فامتن منجر شود. پس پیامد موردنظر، ناهنجاری عددی است؛ کتاب نیز وجود یک فامتن ۲۱ اضافی در نشانگان داون را نمونه‌ای از تغییر تعداد فام‌تن‌ها معرفی می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۵۰–۵۱).
۴. اگر قطعه‌ای از فامتن جدا شود و به محل دیگری روی همان فامتن متصل شود، جای قطعه و آرایش بخش‌های فامتن تغییر می‌کند. این رخداد مصداق جابه‌جایی و از انواع ناهنجاری ساختاری است. طبق تعریف کتاب، مقصد قطعه در جابه‌جایی می‌تواند فام‌تنی غیرهمتا یا بخش دیگری از همان فامتن باشد؛ بنابراین انتقال قطعه به فام‌تنی دیگر، شرط لازم نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۵۰–۵۱).
پاسخ: گزینهٔ ۴
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است هر نوع مبادلهٔ قطعه بین فام‌تن‌ها را ناهنجاری ساختاری تصور کنید؛ اما مبادلهٔ طبیعی قطعات متناظر میان فام‌تن‌های همتا، نوترکیبی ایجاد می‌کند و ناهنجاری ساختاری نیست. همچنین کراسینگ‌اور در پروفاز کاستمان اوّل رخ می‌دهد، نه کاستمان دوم.
- گزینهٔ ۲: ممکن است تغییر در رمز و احتمال تغییر آمینواسید را با تغییر ساختار فامتن یکی بدانید؛ اما جایگزینی یک نوکلئوتید با نوکلئوتید دیگر، جهش کوچکِ جانشینی است، نه ناهنجاری ساختاری فامتن.
- گزینهٔ ۳: اشاره به فامتن شمارهٔ ۲۱ ممکن است نشانگان داون را به یاد شما بیاورد؛ ولی جدا نشدن فام‌تن‌ها می‌تواند تعداد آن‌ها را در یاخته‌های حاصل تغییر دهد و ناهنجاری عددی ایجاد کند، نه ساختاری.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- تفاوت جهش کوچک، ناهنجاری عددی فامتن و ناهنجاری ساختاری فامتن را از گفتار اوّل فصل چهارم مرور کنید.
- در ناهنجاری ساختاری، آرایش قطعات فامتن تغییر می‌کند؛ صرفِ جانشینی یک نوکلئوتید یا تغییر تعداد فام‌تن‌ها کافی نیست.
- در تعریف «جابه‌جایی» دقت کنید: آیا قطعهٔ جداشده حتماً باید به فامتن دیگری منتقل شود، یا می‌تواند مقصدی در همان فامتن داشته باشد؟