سوال ۳۸ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۴ نوبت دوم · سوال ۳۸ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۲ · فصل ۶: تقسیم یاخته
در ارتباط با بخشی از پوست انسان که برای مدت طولانی تحت‌تأثیر اشعهٔ فرابنفش خورشید قرار گرفته، کدام مورد، به‌طور حتم رخ می‌دهد؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۲ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
۱. قید اصلی سؤال، «به‌طور حتم» است. بنابراین، گزینه‌ای درست است که به سرنوشت خاصی مانند سرطانی‌شدن یا مرگ یاخته وابسته نباشد.
۲. طبق کتاب، پرتوهای فرابنفش از عوامل محیطیِ آسیب‌رسان به ساختار دنا هستند. همچنین پروتئین‌ها در تنظیم چرخهٔ یاخته و مرگ آن نقش دارند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۰).
۳. یاخته در برابر آسیب ناشی از فرابنفش، پاسخ‌های مولکولی نشان می‌دهد. فعالیت پروتئین‌های دخیل در پاسخ به آسیب، ترمیم و تنظیم چرخه می‌تواند تغییر کند؛ در صورت آغاز مرگ برنامه‌ریزی‌شده نیز پروتئین‌های تخریب‌کننده فعال می‌شوند. کتاب شروع تجزیهٔ اجزای یاخته به‌وسیلهٔ این پروتئین‌ها را پس از دریافت پیام مرگ توضیح می‌دهد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۱–۹۲). پس برای نتیجه‌گیری دربارهٔ تغییر فعالیت نوعی پروتئین، لازم نیست مرگ یا سرطانی‌شدن یاخته را حتمی بدانیم. این تغییر فعالیت نیز الزاماً به معنای تغییر ساختار همان پروتئین نیست.
۴. در مقابل، ورود به مرحلهٔ پیامد الزامیِ این مواجهه نیست؛ مرگ برنامه‌ریزی‌شده فقط در شرایط مناسب و با دریافت پیام‌های لازم آغاز می‌شود؛ و افزایش سرعت تقسیم نیز مستلزم پیامدهایی است که صرف تابش طولانی فرابنفش، آن‌ها را قطعی نمی‌کند.
پاسخ: گزینهٔ ۲
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است توقف چرخه برای بررسی و ترمیم آسیب با ورود به مرحلهٔ اشتباه گرفته شود. اما توقف چرخه الزاماً به معنای ورود به این مرحله نیست و تابش فرابنفش نیز چنین سرنوشتی را برای یاخته‌ها قطعی نمی‌کند.
- گزینهٔ ۳: کتاب، حذف یاخته‌های آسیب‌دیده در آفتاب‌سوختگی را نمونه‌ای از مرگ برنامه‌ریزی‌شده معرفی می‌کند؛ به همین دلیل این گزینه وسوسه‌کننده است. بااین‌حال، این فرایند به شرایط یاخته و دریافت پیام‌های لازم وابسته است و صرف مواجههٔ طولانی با فرابنفش، وقوع آن را قطعی نمی‌کند.
- گزینهٔ ۴: ممکن است از سرطان‌زا بودن فرابنفش، افزایش حتمی تقسیم یاخته‌ها نتیجه گرفته شود. اما آسیب به دنا الزاماً به سرطانی‌شدن نمی‌انجامد و می‌تواند با پاسخ‌هایی مانند ترمیم آسیب یا حذف یاخته همراه شود.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- به واژهٔ «به‌طور حتم» توجه کن؛ باید پیامد عمومیِ مواجهه با فرابنفش را از سرنوشت‌های احتمالی یاخته، مانند سرطانی‌شدن یا مرگ، جدا کنی.
- دو نکته را کنار هم بگذار: فرابنفش به دنا آسیب می‌زند و تنظیم چرخهٔ یاخته و مرگ آن بر عهدهٔ پروتئین‌هاست.
- لازم نیست سرنوشت نهایی یاخته را قطعی بدانی؛ به تغییر در عملکرد عوامل مولکولیِ دخیل در پاسخ یاخته به آسیب فکر کن.