سوال ۳۱ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۳ نوبت اول · سوال ۳۱ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۳ · فصل ۴: تغییر در اطلاعات وراثتی
با توجه به نمونه‌های مطرح‌شده در کتاب درسی، چند مورد برای تکمیل عبارت زیر مناسب است؟
«هر تغییر ساختاری در مادة ژنتیکی که .................... را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد، در تشکیل فامتنی (کروموزومی) نقش دارد که نسبت به حالت اولیة خود .................... است.»
الف: فقط یک فامتن (کروموزوم) ـ فاقد بعضی از ژن‌ها
ب: فامتن (کروموزوم)های غیرهمتا ـ دارای طولِ متفاوتی
ج: فامتن (کروموزوم)های همتا ـ دارای دو نسخه از بعضی ژن‌ها
د: فقط یک فامتن (کروموزوم) ـ از نظر موقعیت سانترومر متفاوت
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۳ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
نکتهٔ اصلی سؤال، قید «هر» است؛ یعنی پیامد ذکرشده باید در تمام تغییرات ساختاریِ دارای شرط اول برقرار باشد، نه فقط در یکی از آن‌ها. کتاب، حذف، جابه‌جایی، مضاعف‌شدگی و واژگونی را از انواع ناهنجاری‌های ساختاری معرفی می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۵۰–۵۱).
الف) نادرست است. تغییر ساختاریِ محدود به یک فامتن، الزاماً باعث از دست رفتن ژن نمی‌شود. برای مثال، در واژگونی، جهت بخشی از فامتن معکوس می‌شود، اما این تغییر به‌خودی‌خود با حذف ژن‌ها همراه نیست. پس نمی‌توان پیامد حذف را به همهٔ تغییراتِ یک فامتن تعمیم داد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۱).
ب) نادرست است. در جابه‌جایی، قطعه‌ای می‌تواند به فامتن غیرهمتا منتقل شود؛ اما صرفِ غیرهمتا بودن فامتن‌های درگیر، متفاوت شدن طول را تضمین نمی‌کند. اگر بین دو فامتن غیرهمتا قطعات هم‌اندازه مبادله شوند، ترکیب ژنی آن‌ها تغییر می‌کند، ولی طولشان نسبت به حالت اولیه تغییر نمی‌کند. بنابراین این پیامد برای «هر» تغییر ساختاریِ درگیرکنندهٔ غیرهمتاها صدق نمی‌کند؛ باید اندازهٔ قطعات جابه‌جاشده را نیز در نظر گرفت (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۱، مبحث جابه‌جایی).
ج) درست است. در نمونهٔ کتاب، انتقال بخشی از یک فامتن به فامتن همتای آن، موجب می‌شود فامتن دریافت‌کننده علاوه بر نسخهٔ قبلیِ آن بخش، نسخهٔ دیگری نیز داشته باشد. این همان مضاعف‌شدگی است؛ بنابراین فامتنی دارای دو نسخه از ژن‌های بخش منتقل‌شده تشکیل می‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۱).
د) نادرست است. هر تغییر ساختاری در یک فامتن، موقعیت سانترومر را تغییر نمی‌دهد. برای مثال، اگر واژگونی در بخشی از یکی از بازوها و بدون دربرگرفتن سانترومر رخ دهد، ترتیب ژن‌های آن بخش تغییر می‌کند، اما موقعیت سانترومر ثابت می‌ماند. پس این پیامد نیز همیشگی نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۱، مبحث واژگونی).
در نتیجه، فقط مورد «ج» مناسب است و تنها یک مورد عبارت را به‌درستی کامل می‌کند.
پاسخ: گزینهٔ ۳
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است با درست دانستن «ب» و «د» در کنار «ج»، سه مورد شمرده شود. اما درگیری فامتن‌های غیرهمتا الزاماً طول را تغییر نمی‌دهد و تغییر ساختاریِ محدود به یک فامتن نیز الزاماً موقعیت سانترومر را عوض نمی‌کند.
- گزینهٔ ۲: این انتخاب از نادیده‌گرفتن قید «هر» و درست دانستن همهٔ موارد ناشی می‌شود. برای رد «الف»، واژگونی کافی است؛ برای «ب» و «د» نیز پیامد بیان‌شده همیشگی نیست.
- گزینهٔ ۴: ممکن است علاوه بر «ج»، مورد «الف» نیز با توجه به جهش حذف درست شمرده شود. اما «فقط یک فامتن» منحصر به حذف نیست؛ واژگونی هم می‌تواند در یک فامتن رخ دهد، بدون آنکه ژنی از دست برود.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- انواع ناهنجاری‌های ساختاری فامتن را در شکل ۴ کتاب مرور کن و به تفاوت حذف، واژگونی، جابه‌جایی و مضاعف‌شدگی توجه کن.
- قید «هر» تعیین‌کننده است: برای رد هر مورد، کافی است تغییری پیدا کنی که بخش اول عبارت را داشته باشد، اما پیامد بخش دوم را نداشته باشد.
- برای موارد مربوط به یک فامتن، واژگونی را به‌عنوان نمونهٔ نقض بررسی کن؛ در جابه‌جایی بین غیرهمتاها نیز اندازهٔ قطعات مهم است. سپس پیامد انتقال قطعه به همتای خود را با تعریف کتاب تطبیق بده.