سوال ۳۴ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۲ نوبت دوم · سوال ۳۴ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۳ · فصل ۴: تغییر در اطلاعات وراثتی
با توجه به ناهنجاری‌های فامتنی مطرح‌شده در کتاب درسی که بر روی فامتن‌های مضاعف‌نشده و طبیعی رخ می‌دهد، کدام مورد، برای تکمیل عبارت زیر، نامناسب است؟
«پیامد هر نوع ناهنجاری فامتنی (کروموزومی) که ................... ، ممکن است فامتنی باشد که .................... .»
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۱ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
گام اول ـ معیار بررسی عبارت را مشخص می‌کنیم.
در جمله، «هر نوع ناهنجاری» اهمیت دارد؛ یعنی پیامد گفته‌شده باید برای تک‌تک انواع ناهنجاریِ مشمول بخش اول امکان‌پذیر باشد. بنابراین اگر حتی یک نوع ناهنجاری پیدا کنیم که بخش اول دربارهٔ آن درست، اما پیامد بخش دوم برای آن ناممکن باشد، آن گزینه نامناسب است.
گام دوم ـ انواع ناهنجاری‌های ساختاری را مرور می‌کنیم.
کتاب، حذف را از دست رفتن قطعه، مضاعف‌شدگی را اضافه‌شدن نسخه‌ای از یک قطعه، جابه‌جایی را انتقال قطعه و واژگونی را معکوس‌شدن جهت یک قطعه در محل خود معرفی می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۰–۵۱، شکل ۴).
گام سوم ـ گزینه‌ها را بررسی می‌کنیم.
- گزینهٔ ۱: واژگونی می‌تواند با وقوع دو شکست در دو سوی یک قطعه و اتصال دوبارهٔ آن در جهت عکس ایجاد شود؛ پس مشمول بخش اول عبارت است. اما در واژگونیِ یک فامتن طبیعی، قطعه‌ای حذف نمی‌شود و طول فامتن کاهش نمی‌یابد. بنابراین نمی‌توان کوتاه‌شدن فامتن را پیامد احتمالی «هر نوع» ناهنجاریِ قابل ایجاد با دو شکست دانست. اینکه حذفِ یک قطعهٔ میانی نیز با دو شکست رخ می‌دهد و فامتن را کوتاه می‌کند، برای درست‌شدن حکمِ «هر نوع» کافی نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۰–۵۱).
- گزینهٔ ۲: یک شکست می‌تواند قطعه‌ای انتهایی و فاقد سانترومر را از فامتن جدا کند؛ در این حالت، فامتن باقی‌مانده یک سانترومر دارد. انتقال چنین قطعه‌ای به فامتن دیگر نیز می‌تواند بدون تغییر تعداد سانترومرهای آن انجام شود. بنابراین داشتن یک سانترومر با این ناهنجاری‌ها سازگار است.
- گزینهٔ ۳: ثابت‌ماندن مقدار مادهٔ ژنتیکی، به معنای ثابت‌ماندن آرایش قطعات نیست. برای نمونه، در واژگونیِ شامل سانترومر، اگر بخش‌های دو طرف سانترومر در قطعهٔ واژگون‌شونده طول یکسانی نداشته باشند، موقعیت نسبی سانترومر نسبت به دو انتهای فامتن تغییر می‌کند. جابه‌جایی قطعه میان بخش‌های همان فامتن نیز می‌تواند چنین اثری داشته باشد؛ بدون آنکه مقدار مادهٔ ژنتیکی آن تغییر کند.
- گزینهٔ ۴: حذف یا اضافه‌شدن قطعه‌ای فاقد سانترومر، مقدار مادهٔ ژنتیکی فامتن را تغییر می‌دهد، اما می‌تواند فامتنی با همان یک سانترومر ایجاد کند. پس تغییر مقدار مادهٔ ژنتیکی الزاماً به معنای تغییر تعداد سانترومرها نیست.
نتیجه: واژگونی، مثال نقضِ حکم گزینهٔ ۱ است؛ زیرا با دو شکست امکان‌پذیر است، اما به‌خودی‌خود فامتن را کوتاه نمی‌کند.
پاسخ: گزینهٔ ۱
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۲: ممکن است تصور کنید هر شکست، سانترومر را از فامتن جدا می‌کند؛ اما در حذف انتهایی، یک شکست می‌تواند قطعه‌ای بدون سانترومر را جدا کند و فامتن باقی‌مانده همچنان یک سانترومر داشته باشد. در انتقال قطعهٔ انتهایی نیز امکان باقی‌ماندن یک سانترومر وجود دارد؛ پس این عبارت نامناسب نیست.
- گزینهٔ ۳: ممکن است ثابت‌ماندن مقدار مادهٔ ژنتیکی را به معنای ثابت‌ماندن جایگاه سانترومر بدانید؛ درحالی‌که بازآرایی قطعات می‌تواند بدون کم‌وزیادشدن مادهٔ ژنتیکی، موقعیت نسبی سانترومر را تغییر دهد. برای مثال، چنین حالتی در برخی واژگونی‌های شامل سانترومر امکان‌پذیر است.
- گزینهٔ ۴: ممکن است تغییر مقدار مادهٔ ژنتیکی را الزاماً همراه با تغییر تعداد سانترومرها بدانید؛ اما حذف یا اضافه‌شدن قطعه‌ای فاقد سانترومر، مقدار مادهٔ ژنتیکی را تغییر می‌دهد، بیآنکه تعداد سانترومرهای فامتن تغییر کند. بنابراین این عبارت می‌تواند درست باشد.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- انواع ناهنجاری‌های ساختاری را در شکل ۴ کتاب مرور کن و اثر هرکدام را بر طول فامتن، مقدار مادهٔ ژنتیکی و سانترومر جداگانه بررسی کن.
- به تفاوت «هر نوع» و «ممکن است» توجه کن: برای رد یک عبارت، کافی است یکی از ناهنجاری‌های مشمول بخش اول را پیدا کنی که نتواند پیامد بخش دوم را داشته باشد.
- واژگونی را بررسی کن: برای معکوس‌شدن یک قطعه، دو سوی آن جدا و سپس دوباره متصل می‌شوند. آیا صرفاً برعکس‌شدن جهت قطعه، چیزی از طول فامتن کم می‌کند؟