سوال ۳۵ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۲ نوبت دوم · سوال ۳۵ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۱ · فصل ۴: گردش مواد در بدن
مطابق با اطلاعات کتاب درسی، در یک فرد بالغ، اندام‌هایی وجود دارد که فقط در دوران جنینی می‌توانند یاخته‌های خونی و گرده (پلاکت)ها را بسازند. چند مورد، ویژگی مشترک این اندام‌ها را نشان می‌دهد؟
الف: در زیر ماهیچهٔ میان‌بند (دیافراگم) واقع شده‌اند.
ب: خون خارج‌شده از آن‌ها، وارد سیاهرگ فوقِ‌کبدی می‌شود.
ج: در بازگرداندن لنف به دستگاه گردش خون، نقش اصلی را دارند.
د: می‌توانند در مواردی، حاوی مقادیر زیادی از نوعی یاخته‌های تغییرشکل‌یافتهٔ بافت پیوندی باشند.
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۳ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
ابتدا باید اندام‌های موردنظر را مشخص کنیم. مطابق کتاب، در فرد بالغ یاخته‌های خونی و گرده‌ها در مغز قرمز استخوان ساخته می‌شوند؛ اما در دوران جنینی، کبد و طحال نیز در ساخت آن‌ها نقش دارند. پس باید ویژگی‌های مشترک «کبد و طحال» را بررسی کنیم (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۶۱–۶۲).
الف ـ درست است. کبد و طحال هر دو در حفرهٔ شکمی و زیر ماهیچهٔ میان‌بند قرار دارند؛ کبد عمدتاً در سمت راست و طحال در سمت چپ است.
ب ـ درست است. خون کبد از راه سیاهرگ‌های فوق‌کبدی خارج می‌شود. خون خارج‌شده از طحال نیز ابتدا از راه سیاهرگ باب وارد کبد می‌شود و پس از عبور از رگ‌های کبد، به سیاهرگ‌های فوق‌کبدی می‌رسد. بنابراین خون هر دو اندام وارد این سیاهرگ‌ها می‌شود؛ توجه کنید که عبارت سؤال، ورود «مستقیم» را شرط نکرده است.
ج ـ نادرست است. بازگرداندن لنف به دستگاه گردش خون بر عهدهٔ رگ‌ها و مجاری لنفی است. نقش دفاعی طحال را نباید با این کارکرد اشتباه گرفت؛ کبد و طحال نقش اصلی مشترکی در بازگرداندن لنف ندارند.
د ـ درست است. خون نوعی بافت پیوندی است و گویچه‌های قرمز از یاخته‌های آن هستند. گویچه‌های قرمزِ تغییرشکل‌یافته، مانند گویچه‌های داسی‌شکل، می‌توانند هنگام عبور از رگ‌های باریک گرفتار و در اندام‌هایی مانند کبد و طحال انباشته شوند. بنابراین این دو اندام در مواردی می‌توانند حاوی تعداد زیادی از این یاخته‌ها باشند.
در نتیجه، موارد «الف»، «ب» و «د» درست‌اند و سه مورد، ویژگی مشترک این دو اندام را نشان می‌دهند.
پاسخ: گزینهٔ ۳
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است با توجه‌نکردن به مسیر غیرمستقیم خون طحال و تجمع گویچه‌های قرمز تغییرشکل‌یافته، فقط مورد «الف» را درست بدانید؛ درحالی‌که موارد «ب» و «د» نیز درست‌اند.
- گزینهٔ ۲: ممکن است مورد «ب» را نادرست بدانید، چون خون طحال مستقیماً وارد سیاهرگ فوق‌کبدی نمی‌شود؛ اما این خون ابتدا از راه سیاهرگ باب به کبد می‌رود و سپس از سیاهرگ فوق‌کبدی خارج می‌شود.
- گزینهٔ ۴: این انتخاب می‌تواند ناشی از یکی‌دانستن نقش دفاعی طحال با نقش اصلی در بازگرداندن لنف باشد؛ بازگرداندن لنف به خون وظیفهٔ رگ‌های لنفی است، نه ویژگی مشترک کبد و طحال.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- ابتدا اندام‌هایی را شناسایی کن که کتاب در بخش خون، آن‌ها را از محل‌های خون‌سازی دوران جنینی معرفی کرده است؛ آن‌ها را با محل اصلی خون‌سازی فرد بالغ اشتباه نگیر.
- برای بررسی مسیر خون، بین «ورود مستقیم» و «رسیدن پس از عبور از اندامی دیگر» تفاوت بگذار. همچنین نقش دفاعی یک اندام الزاماً به معنای بازگرداندن لنف به خون نیست.
- برای بررسی مورد «د»، به یاد بیاور که خون نوعی بافت پیوندی است؛ سپس سرنوشت گویچه‌های قرمز تغییرشکل‌یافته را هنگام عبور از رگ‌های باریک در نظر بگیر.