سوال ۱۷ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۳ نوبت اول · سوال ۱۷ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۱ · فصل ۴: گردش مواد در بدن
در ارتباط با بزرگ‌ترین اندام لنفی یک فرد بزرگسال (به غیر از مغز استخوان)، که فعالیت زیادی دارد، کدام مورد نادرست است؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۳ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
ابتدا باید اندام موردنظر را شناسایی کنیم: بزرگ‌ترین اندام لنفی فرد بالغ، با کنار گذاشتن مغز استخوان، طحال است. طحال در فهرست اندام‌های لنفی کتاب نیز آمده است (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۵۹–۶۰).
گام اول: تشخیص عبارت نادرست
بزرگ‌ترین گویچه‌های سفید تک‌هسته‌ای، مونوسیت‌ها هستند. مطابق نمودار خون‌سازی، مونوسیت‌ها از ردهٔ میلوئیدی منشأ می‌گیرند و در فرد بالغ در مغز قرمز استخوان تولید می‌شوند، نه در طحال. کتاب تأکید می‌کند که خون‌سازی در طحال و کبد مربوط به دوران جنینی است؛ بنابراین فعال بودن طحالِ فرد بالغ، به معنای تولید مونوسیت در آن نیست (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۶۱–۶۲). پس عبارت گزینهٔ ۳ نادرست است.
گام دوم: بررسی درستی سایر عبارت‌ها
ـ گزینهٔ ۱: لنف خروجی طحال از راه رگ‌های لنفی، در نهایت به مجرای لنفی چپ می‌رسد و از آنجا به گردش خون بازمی‌گردد. این مسیر با الگوی تخلیهٔ لنف اندام‌های شکمی سازگار است. کتاب نیز بازگشت لنف به خون را از راه مجاری لنفی و سیاهرگ‌های زیرترقوه‌ای توضیح می‌دهد (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۵۹–۶۰).
ـ گزینهٔ ۲: نقش طحال در ظرفیت حمل اکسیژن، غیرمستقیم است. با تخریب گویچه‌های قرمز فرسوده در طحال، آهن آن‌ها آزاد می‌شود؛ این آهن می‌تواند به مغز استخوان برسد و دوباره در ساخت گویچه‌های قرمز به کار رود. بنابراین طحال با کمک به بازیافت آهن موردنیاز هموگلوبین، در تأمین ظرفیت حمل اکسیژن خون نقش دارد، نه با تولید مستقیم گویچهٔ قرمز در فرد بالغ (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۶۲).
ـ گزینهٔ ۴: طحال در حذف یاخته‌های خونی معیوب نقش دارد؛ برای نمونه، کتاب تخریب گویچه‌های قرمز آسیب‌دیده و مرده را از کارهای طحال و کبد می‌داند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۶۲).
پاسخ: گزینهٔ ۳
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است با تصور اینکه لنف همهٔ اندام‌ها به نزدیک‌ترین مجرای لنفی تخلیه می‌شود، این عبارت نادرست به نظر برسد. اما لنف طحال، مانند دیگر اندام‌های شکمی، در نهایت به مجرای لنفی چپ می‌ریزد؛ منظور از «محتویات» در این عبارت، لنف خروجی است، نه خون طحال.
- گزینهٔ ۲: ممکن است دانش‌آموز تصور کند چون طحال بالغ گویچهٔ قرمز تولید نمی‌کند، در ظرفیت حمل اکسیژن هم نقشی ندارد. درحالی‌که بازیافت آهنِ گویچه‌های قرمز تخریب‌شده، به ساخت دوبارهٔ گویچه‌های قرمز و هموگلوبین کمک می‌کند؛ پس این نقش، غیرمستقیم است.
- گزینهٔ ۴: ممکن است تخریب یاخته‌های خونی فقط به کبد نسبت داده شود و این عبارت نادرست تلقی شود. کتاب، طحال را نیز از محل‌های تخریب گویچه‌های قرمز آسیب‌دیده و مرده معرفی می‌کند؛ بنابراین این عبارت درست است.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- ابتدا اندام موردنظر را شناسایی کن؛ سپس مطالب مربوط به اندام‌های لنفی، محل خون‌سازی در فرد بالغ و سرنوشت گویچه‌های قرمز را به هم ارتباط بده.
- میان «ساخت یاختهٔ خونی» و «تخریب یاخته و بازیافت مواد آن» تفاوت بگذار. نقش غیرمستقیم در خون‌سازی، الزاماً به معنای تولید یاخته در همان اندام نیست.
- بزرگ‌ترین گویچهٔ سفید تک‌هسته‌ای، مونوسیت است. اکنون منشأ آن را در نمودار خون‌سازی دنبال کن و محل تولیدش را با اندام موردنظر مقایسه کن.