سوال ۱۶ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۳ نوبت اول · سوال ۱۶ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۳ · فصل ۲: جریان اطلاعات در یاخته
درخصوصِ یاخته‌های یوکاریوتی، کدام مورد یا موارد زیر صحیح است؟
الف: طول هر بیانه (اگزون) آن‌ها، از طول میانهٔ (اینترون) مجاورش بیشتر است.
ب: در میان نوکلئوتیدهای دو انتهای آن‌ها، پیوند هیدروژنی وجود دارد.
ج: نوکلئوتیدهای آدنین‌دار با جرم‌ها و نقش‌های متفاوت در سیتوپلاسم آن‌ها یافت می‌شود.
د: آمینواسید خارج‌شده از جایگاه رناتن آن‌ها، از سمت گروه کربوکسیل خود با آمینو اسید جایگاه پیوند برقرار می‌کند.
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۱ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
عبارت‌ها را جداگانه بررسی می‌کنیم:
الف) نادرست است. بیانه و میانه را بر اساس سرنوشت رونوشت آن‌ها در پیرایش تعریف می‌کنند: رونوشت میانه حذف می‌شود، اما رونوشت بیانه باقی می‌ماند؛ این تعریف به طول آن‌ها وابسته نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۲۵–۲۶). هیچ قاعده‌ای وجود ندارد که طول «هر» بیانه از میانهٔ مجاورش بیشتر باشد. کتاب نیز اشاره می‌کند که میانه‌ها ممکن است بخش عمده‌ای از رنای اولیه را تشکیل دهند؛ بنابراین نباید نسبت طول‌ها را از یک شکل شماتیک تعمیم داد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۲۶–۲۷).
ب) نادرست است. در رنای ناقل، بعضی نوکلئوتیدهای مکملِ همان رشته با یکدیگر پیوند هیدروژنی برقرار می‌کنند و باعث تاخوردگی آن می‌شوند. بااین‌حال، وجود این پیوندها در بخش‌های نزدیک دو انتها به معنی جفت‌شدن خودِ نوکلئوتیدهای انتهایی نیست. انتهای ، که محل اتصال آمینواسید است، بخش جفت‌نشده دارد؛ پس میان نوکلئوتیدهای دو انتهای مولکول، پیوند هیدروژنی برقرار نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۲۸–۲۹، شکل ساختار رنای ناقل).
ج) درست است. نوکلئوتیدهای آدنین‌دار فقط یک نوع نیستند. برای نمونه، و در سیتوپلاسم وجود دارند و چون تعداد گروه‌های فسفاتشان متفاوت است، جرم یکسانی ندارند. نقش آن‌ها نیز در تبادل انرژی یکسان نیست: با ازدست‌دادن گروه فسفات می‌تواند انرژی فرایندهای یاخته‌ای را تأمین کند و با دریافت فسفات دوباره به تبدیل می‌شود. اتصال آمینواسید به رنای ناقل نیز نمونه‌ای از فرایندهای نیازمند انرژی است که کتاب به آن اشاره می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۲۸–۲۹).
د) درست است. در مرحلهٔ طویل‌شدن ترجمه، آمینواسید یا زنجیرهٔ پپتیدیِ متصل به رنای ناقلِ جایگاه به آمینواسیدِ جایگاه منتقل می‌شود. در این فرایند، گروه کربوکسیلِ آمینواسید انتهاییِ سمت جایگاه با گروه آمینِ آمینواسید جایگاه پیوند پپتیدی تشکیل می‌دهد. بنابراین جهت بیان‌شده در عبارت درست است. دقت کنید که خروج رنای ناقلِ بدون آمینواسید، بعداً از جایگاه رخ می‌دهد و با انتقال آمینواسید یا زنجیره از جایگاه تفاوت دارد.
در نتیجه، فقط عبارت‌های «ج» و «د» صحیح‌اند.
پاسخ: گزینهٔ ۱
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۲: ممکن است از شکل شماتیک پیرایش، قاعده‌ای همیشگی دربارهٔ طول بیانه و میانه برداشت کنید و جفت‌شدن بخش‌های نزدیک دو انتهای رنای ناقل را به خودِ نوکلئوتیدهای انتهایی نسبت دهید. هیچ‌یک از این دو برداشت درست نیست؛ بنابراین هر دو عبارت این گزینه نادرست‌اند.
- گزینهٔ ۳: درست‌بودن عبارت «د» ممکن است شما را به انتخاب این گزینه ترغیب کند؛ اما اضافه‌شدن آن، نادرستی عبارت‌های «الف» و «ب» را برطرف نمی‌کند. طول بیانه الزاماً بیشتر از میانهٔ مجاور نیست و دو نوکلئوتید انتهایی رنای ناقل نیز با یکدیگر جفت نمی‌شوند.
- گزینهٔ ۴: اگر جهت تشکیل پیوند پپتیدی را برعکس در نظر بگیرید، ممکن است فقط عبارت «ج» را درست بدانید. در واقع، گروه کربوکسیل آمینواسیدِ متصل به رنای ناقل جایگاه با گروه آمین آمینواسید جایگاه پیوند پپتیدی تشکیل می‌دهد؛ پس «د» نیز درست است.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- برای بررسی عبارت‌ها، تعریف بیانه و میانه، شکل رنای ناقل، انواع نوکلئوتیدهای آدنین‌دار و جهت تشکیل پیوند پپتیدی را مرور کن.
- از شکل شماتیک پیرایش نمی‌توان یک حکم همیشگی دربارهٔ طول بیانه‌ها و میانه‌ها استخراج کرد. در شکل رنای ناقل نیز بین «بخش‌های نزدیک دو انتها» و «خود نوکلئوتیدهای انتهایی» تفاوت بگذار.
- برای دو عبارت دیگر، نوکلئوتیدهای آدنین‌دارِ دارای تعداد متفاوت گروه فسفات را مقایسه کن؛ سپس مشخص کن هنگام تشکیل پیوند پپتیدی، کدام گروه از آمینواسید جایگاه با گروه آمینِ آمینواسید جایگاه واکنش می‌دهد.