سوال ۷ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۲ نوبت اول · سوال ۷ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۳ · فصل ۲: جریان اطلاعات در یاخته
برای تکمیل عبارت زیر، کدام مورد، مناسب نیست؟
«هر بسپاری که به‌طور کامل ساخته شده و محصول مستقیم یکی از رشته‌های دنا ()ی هستهٔ اوگلناست، ..................... است.»
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۱ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای حل سؤال باید ابتدا دامنهٔ عبارت «هر بسپار» را مشخص کنیم. محصول مستقیم یک رشتهٔ دنا الزاماً رنا نیست؛ یک رشتهٔ دنا می‌تواند در همانندسازی، الگوی ساخت رشتهٔ جدید دنا و در رونویسی، الگوی ساخت رنا باشد. پروتئین محصول مستقیم دنا نیست، زیرا در ترجمه از اطلاعات رنای پیک استفاده می‌شود.
۱. بررسی عبارت گزینهٔ اول: در رونویسی، با پیشروی رنابسپاراز، بخش ساخته‌شدهٔ رنا از دنای الگو جدا می‌شود و دو رشتهٔ دنا دوباره به یکدیگر می‌پیوندند؛ پس این توصیف دربارهٔ رنا درست است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۲۳). اما در همانندسازی، رشتهٔ جدید دنا در کنار رشتهٔ الگوی خود باقی می‌ماند و همراه آن یک مولکول دنای دورشته‌ای می‌سازد. بنابراین نمی‌توان جداشدن تدریجی از الگو را به «هر» بسپار موردنظر نسبت داد. همین مثال نقض برای نامناسب‌بودن این گزینه کافی است.
۲. بررسی عبارت گزینهٔ دوم: «حاصل فعالیت بیش از یک کاتالیزور زیستی» را نباید به معنای ساخته‌شدن یک رشته به‌وسیلهٔ چند نوع بسپاراز دانست. ساخت نوکلئوتیدهای موردنیاز نیز به فعالیت آنزیم‌ها وابسته است و سپس آنزیم بسپاراز آن‌ها را به رشته می‌افزاید. در همانندسازی نیز فعالیت آنزیم‌هایی مانند هلیکاز و دنابسپاراز لازم است. بنابراین این عبارت قابل قبول است.
۳. بررسی عبارت گزینهٔ سوم: هم همانندسازی و هم رونویسی با سه مرحلهٔ آغاز، طویل شدن و پایان توصیف می‌شوند. کتاب نیز این تقسیم‌بندی را برای رونویسی بیان کرده است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۲۳). پس این عبارت برای هر دو نوع محصول مناسب است.
۴. بررسی عبارت گزینهٔ چهارم: هر رشتهٔ دنا یا رنا دو انتهای متفاوت دارد؛ یک انتهای و یک انتهای . بنابراین رشتهٔ کامل‌شده، چه دنا باشد و چه رنا، این ویژگی را دارد.
نکتهٔ اصلی سؤال این است که محدودکردن محصولات مستقیم دنا به رنا، باعث نادیده‌گرفتن رشتهٔ دنای حاصل از همانندسازی می‌شود.
پاسخ: گزینهٔ ۱
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۲: ممکن است با توجه به نقش رنابسپاراز تصور کنید ساخت رنا فقط به یک کاتالیزور زیستی وابسته است؛ اما تولید نوکلئوتیدهای مصرفی نیز به فعالیت آنزیم‌ها نیاز دارد. در همانندسازی نیز آنزیم‌هایی مانند هلیکاز و دنابسپاراز فعالیت می‌کنند؛ بنابراین این عبارت نامناسب نیست.
- گزینهٔ ۳: ممکن است فرایند سه‌مرحله‌ای را فقط به رونویسی یا ترجمه نسبت دهید؛ درحالی‌که همانندسازی نیز دارای مراحل آغاز، طویل شدن و پایان است. پس این ویژگی هم برای دنای حاصل از همانندسازی و هم برای رنای حاصل از رونویسی قابل قبول است.
- گزینهٔ ۴: ممکن است دو انتهای یک رشتهٔ نوکلئیک‌اسید را یکسان تصور کنید؛ اما دو انتهای رشته از نظر ساختار شیمیایی متفاوت‌اند و با نام‌های و مشخص می‌شوند. این ویژگی در هر دو رشتهٔ دنا و رنا وجود دارد.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- به واژهٔ «هر» و تعبیر «محصول مستقیم یکی از رشته‌های دنا» دقت کنید؛ آیا فقط رونویسی می‌تواند بسپاری را با استفاده از رشتهٔ دنا بسازد؟
- دو فرایند همانندسازی و رونویسی را مقایسه کنید؛ به‌ویژه بررسی کنید رشتهٔ تازه‌ساخته‌شده در هرکدام چه ارتباطی با رشتهٔ الگو دارد.
- مدل نیمه‌حفاظتی همانندسازی را به یاد آورید: در هر مولکول دنای حاصل، یک رشتهٔ قدیمی در کنار یک رشتهٔ جدید قرار دارد. عبارت‌های سؤال باید دربارهٔ این رشتهٔ جدید هم درست باشند.