سوال ۱۹ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۲ نوبت دوم · سوال ۱۹ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۳ · فصل ۲: جریان اطلاعات در یاخته
با توجه به فرایندهای تنظیم بیان ژن در مرحله رونویسی، که در کتاب درسی آمده است، چند مورد زیر درست است؟
الف: در تنظیم مثبت برخلاف تنظیم منفی، در پیِ پیوستن پروتئین به توالی نوکلئوتیدی و پیوستن پروتئین به پروتئین، پیوستن قند به پروتئین امکان‌پذیر می‌شود.
ب: در تنظیم منفی همانند تنظیم مثبت، هر پروتئینی که در تنظیم بیان ژن مؤثر است، جایگاهی برای اتصال به قند دارد.
ج: در نوعی تنظیم، درصورت اتصال بیش از دو پروتئین به توالی‌های نوکلئوتیدی، رونویسی تسریع می‌شود.
د: در نوعی تنظیم، تمایل پیوستن پروتئین‌ها به بخشی از مولکول دیگر، تحت‌تأثیر عواملی تغییر می‌کند.
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۲ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای شمارش موارد درست، باید مثال‌های باکتریایی را از تنظیم رونویسی در یوکاریوت‌ها جدا کنیم.
الف) نادرست است. در مثال تنظیم مثبت، اتصال مالتوز به فعال‌کننده زمینهٔ اتصال مؤثر آن به دنا و کمک به رنابسپاراز را فراهم می‌کند؛ بنابراین اتصال قند، پیامد اتصال فعال‌کننده به دنا و رنابسپاراز نیست. افزون بر این، در تنظیم منفی نیز لاکتوز می‌تواند به مهارکنندهٔ متصل به اپراتور بپیوندد و با تغییر شکل آن، موجب جدایی مهارکننده شود. پس تقابل «برخلاف تنظیم منفی» نیز درست نیست. (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۳۴ و ۳۵، شکل‌های ۱۶ و ۱۷)
ب) نادرست است. در مثال‌های کتاب، مهارکننده با لاکتوز و فعال‌کننده با مالتوز ارتباط دارد؛ اما نمی‌توان این ویژگی را به هر پروتئین مؤثر در تنظیم بیان ژن تعمیم داد. رنابسپاراز نیز در این سازوکارها نقش دارد، ولی کتاب برای آن جایگاه اتصال به این قندها معرفی نمی‌کند. (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۳۴ و ۳۵)
ج) درست است. در تنظیم رونویسی یوکاریوت‌ها، گروهی از عوامل رونویسی به راه‌انداز و عوامل دیگری به توالی افزاینده متصل می‌شوند. در الگوی نشان‌داده‌شده در کتاب، بیش از دو پروتئین به توالی‌های دنا متصل‌اند؛ خمیدگی دنا این عوامل را کنار هم قرار می‌دهد و همکاری آن‌ها سرعت رونویسی را افزایش می‌دهد. منظور عبارت، وجود چنین حالتی است، نه اینکه اتصال هر مجموعه‌ای از پروتئین‌ها الزاماً رونویسی را تسریع کند. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۵ و شکل ۱۹، صفحهٔ ۳۶)
د) درست است. در یوکاریوت‌ها، تمایل اتصال عوامل رونویسی به راه‌انداز می‌تواند تحت‌تأثیر عواملی تغییر کند و در نتیجه مقدار رونویسی تغییر یابد. در این عبارت، «پروتئین‌ها» همان عوامل رونویسی و «بخشی از مولکول دیگر» راه‌انداز، یعنی بخشی از دناست. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۵)
بنابراین، فقط عبارت‌های «ج» و «د» درست‌اند و تعداد موارد درست دو است.
پاسخ: گزینهٔ ۲
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است با نادیده‌گرفتن یکی از عبارت‌های «ج» یا «د»، فقط یک مورد را درست بدانید؛ درحالی‌که هم افزایش سرعت رونویسی با همکاری عوامل رونویسی و هم تغییر تمایل اتصال آن‌ها به راه‌انداز در کتاب مطرح شده است.
- گزینهٔ ۳: این انتخاب می‌تواند ناشی از درست دانستن یکی از عبارت‌های «الف» یا «ب» باشد. در «الف» ترتیب و تفاوت اتصال‌ها نادرست است و در «ب» ویژگی اتصال به قند، بی‌دلیل به همهٔ پروتئین‌های مؤثر تعمیم داده شده است.
- گزینهٔ ۴: این گزینه حاصل پذیرفتن همهٔ عبارت‌ها با تکیه بر نقش قندها در مثال‌های باکتریایی است؛ اما حضور قند، نه ترتیب ادعاشده در «الف» را تأیید می‌کند و نه به معنای داشتن جایگاه اتصال به قند در همهٔ پروتئین‌های مؤثر است.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- مثال‌های تنظیم مثبت و منفی در باکتری و نقش عوامل رونویسی در یوکاریوت‌ها را مرور کنید؛ به تفاوت «فعال‌کننده»، «مهارکننده» و «رنابسپاراز» توجه داشته باشید.
- در عبارت «الف»، ترتیب اتصال قند و پروتئین‌ها را بررسی کنید. در عبارت «ب» نیز واژهٔ «هر» مهم است: آیا ویژگی پروتئین تنظیم‌کننده را می‌توان به رنابسپاراز هم نسبت داد؟
- برای بررسی دو عبارت پایانی، اتصال هم‌زمان عوامل رونویسی به راه‌انداز و توالی افزاینده را در نظر بگیرید؛ سپس به جملهٔ کتاب دربارهٔ تغییر تمایل اتصال عوامل رونویسی به راه‌انداز توجه کنید.