سوالات زیست کنکور تجربی ۱۴۰۲ نوبت دوم با پاسخ تشریحی

۱. شناسایی اندام‌ها: منظور سؤال، «مری» و «نای» است. مری مسیر عبور غذا از حلق به معده است و نای از راه حنجره و حلق با حفرهٔ دهانی ارتباط دارد. جایگاه مری در مسیر لولهٔ گوارش، در شکل دستگاه گوارش مشخص شده است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۷–۱۸).

۲. بررسی مادهٔ عبوری از هر اندام: مری غذا را جابه‌جا می‌کند. مواد مغذیِ موجود در غذا، پس از گوارش و جذب، می‌توانند در اختیار یاخته‌ها قرار گیرند و در تأمین انرژی آن‌ها نقش داشته باشند. کتاب نیز نقش غذا در فراهم‌کردن مواد و انرژی موردنیاز بدن را بیان می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۷–۱۸). نای نیز هوا و در نتیجه مولکول‌های اکسیژن را عبور می‌دهد؛ اکسیژن در تنفس یاخته‌ای هوازی و آزادسازی انرژی از مواد مغذی نقش دارد.

۳. نتیجه‌گیری: هر دو لوله، مولکول‌هایی را انتقال می‌دهند که در فرایند تأمین انرژی بدن نقش دارند. دقت کنید که «نقش داشتن در تولید انرژی» با «انرژی‌زا بودن» یکسان نیست؛ اکسیژن خودش مادهٔ غذاییِ انرژی‌زا نیست، اما در تنفس یاخته‌ای هوازی نقش دارد.

ویژگی‌های ساختاریِ گزینه‌های دیگر مشترک نیستند: صفاق مربوط به ناحیهٔ شکمی است و در دیوارهٔ مری نیز زیرمخاط میان مخاط و لایهٔ ماهیچه‌ای قرار دارد، نه یک لایهٔ غضروفی‌ماهیچه‌ای (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۸–۱۹). همچنین یاخته‌های مژک‌دار نای، مخاط را حرکت می‌دهند و مسئول ترشح آن نیستند.

پاسخ: گزینهٔ ۳

نکتهٔ اصلی سؤال، توجه به قید «به‌طور حتم» است؛ برای رد چنین عبارتی، وجود یک مثال نقض کافی است.

الف ـ درست است. اتصال زنجیرهٔ آمینواسیدی به رنای ناقل، هنگام انتقال زنجیره در مرحلهٔ طویل‌شدن و هنگام آزادشدن آن در پایان ترجمه قطع می‌شود. در الگوی مراحل ترجمهٔ کتاب، هنگام انتقال زنجیره از رنای ناقلِ جایگاه $P$ به آمینواسیدِ جایگاه $A$، جایگاه $E$ خالی است؛ رنای ناقلِ تازه بی‌بارشده، پس از جابه‌جایی رناتن وارد $E$ می‌شود. در مرحلهٔ پایانِ نشان‌داده‌شده در کتاب نیز هنگام آزادشدن زنجیره، جایگاه $E$ خالی است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۰، شکل مرحلهٔ طویل‌شدن؛ صفحهٔ ۳۱، شکل مرحلهٔ پایان).

ب ـ نادرست است. در نخستین ورود رنای ناقلِ حامل آمینواسید به جایگاه $A$، رنای ناقلِ جایگاه $P$ فقط حامل متیونین آغازگر است، نه یک توالی آمینواسیدی. بنابراین، وضعیت چرخه‌های بعدی را نمی‌توان به نخستین ورود تعمیم داد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۰).

ج ـ نادرست است. پس از آخرین جابه‌جایی رناتن، رنای ناقلِ حامل زنجیره در جایگاه $P$ قرار می‌گیرد، اما رمزهٔ پایان در جایگاه $A$ واقع می‌شود. برای رمزهٔ پایان، رنای ناقل وجود ندارد؛ در نتیجه، آمینواسید دیگری افزوده نمی‌شود و ترجمه پایان می‌یابد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۲۹ و صفحهٔ ۳۰).

د ـ نادرست است. در پایان مرحلهٔ آغاز، فقط جایگاه $P$ اشغال شده و جایگاه‌های $A$ و $E$ خالی‌اند. بنابراین، پیش از ورود نخستین رنای ناقلِ حامل آمینواسید به $A$، هیچ رنای ناقلِ بدون آمینواسیدی از $E$ خارج نشده است. همین حالت، ادعای قطعی عبارت را رد می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۰).

پس فقط عبارت «الف» درست است.

پاسخ: گزینهٔ ۱

۱. تعیین ملاک سؤال
سؤال به دنبال ویژگی «فقط بعضی» از گویچه‌های سفید است، نه ویژگی مشترک همهٔ آن‌ها. طبق کتاب، گویچه‌های سفید همگی هسته دارند، هرچند شکل هسته و ویژگی‌های سیتوپلاسم آن‌ها متفاوت است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۶۳–۶۴).

۲. بررسی همانندسازی دنای هسته‌ای
داشتن هسته و دنا، الزاماً به معنای انجام همانندسازی نیست. برخی گویچه‌های سفید، مانند لنفوسیت‌هایی که در پاسخ ایمنی فعال می‌شوند، توانایی تکثیر دارند؛ اما بسیاری از گویچه‌های سفیدِ تمایزیافته تقسیم نمی‌شوند. پس همانندسازی دنای هسته‌ای در همهٔ آن‌ها رخ نمی‌دهد.
دنای هسته‌ای با پیچیدن به دور پروتئین‌های هیستونی، هسته‌تن‌ها را می‌سازد. برای همانندسازی، ساختار فشردهٔ فامینه باید بازتر شود و آرایش هسته‌تن‌ها تغییر کند تا عوامل همانندسازی به دنا دسترسی پیدا کنند. بنابراین ویژگی گزینهٔ ۱ فقط دربارهٔ بخشی از گویچه‌های سفید صادق است. این نتیجه از ارتباط مباحث ساختار دنا و همانندسازی با تکثیر لنفوسیت‌ها به دست می‌آید (زیست‌شناسی ۳، فصل ۱؛ زیست‌شناسی ۲، فصل ۵).

۳. بررسی سایر ویژگی‌ها

• گزینهٔ ۲: ایجاد فرورفتگی یا برآمدگی غشا در فرایندهای درون‌بری و برون‌رانی با مصرف انرژی همراه است. نباید این عبارت را فقط معادل بیگانه‌خواری دانست؛ این فرایندهای غشایی به گروه خاصی از گویچه‌های سفید محدود نیستند.
• گزینهٔ ۳: منظور، عبور مواد از منافذ پوشش هسته است. چون همهٔ گویچه‌های سفید هسته دارند، این ویژگی اختصاصی بعضی از آن‌ها نیست (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۶۳–۶۴).
• گزینهٔ ۴: راکیزه دارای دنای مستقل است و گویچه‌های سفید نیز راکیزه دارند؛ پس این ویژگی بین آن‌ها مشترک است. از دست دادن هسته و بیشتر اندامک‌ها هنگام بلوغ، مربوط به گویچه‌های قرمز انسان است و نباید به گویچه‌های سفید تعمیم داده شود (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۶۲).

پاسخ: گزینهٔ ۱

نکتهٔ اصلی سؤال، عبارت «برای همهٔ حالات، محتمل است» است؛ یعنی پیامد موردنظر باید برای هر دو صفت و با هر ژن‌نمود ممکن پدر، امکان وقوع داشته باشد؛ نه اینکه حتماً در همهٔ تولدها رخ دهد.

۱. تعیین ژن‌نمودها
فرد خالص، دو دگرهٔ یکسان و فرد ناخالص، دو دگرهٔ متفاوت دارد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۹–۴۰).

در صفت داسی‌شدن، دگرهٔ هموگلوبین طبیعی را با $A$ و دگرهٔ هموگلوبین داسی را با $S$ نشان می‌دهیم. در شرایط طبیعی، فرد $AA$ سالم، فرد $AS$ سالم و ناخالص، و فرد $SS$ بیمار است. این صفت اتوزومی است؛ بنابراین الگوی انتقال دگره‌های آن به دختر و پسر تفاوتی ندارد.

هموفیلی، صفتی نهفته و وابسته به فام‌تن $X$ است. زن $X^H X^H$ سالم و خالص، زن $X^H X^h$ سالم و ناقل، و زن $X^h X^h$ بیمار است. مرد نیز می‌تواند سالم با ژن‌نمود $X^H Y$ یا بیمار با ژن‌نمود $X^h Y$ باشد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۳–۴۴).

۲. بررسی صفت داسی‌شدن
مادر ناخالص، ژن‌نمود $AS$ دارد. همهٔ حالت‌های پدر را بررسی می‌کنیم:

• پدر $AA$: آمیزش $AS\times AA$ می‌تواند فرزند $AS$ ایجاد کند.
• پدر $AS$: آمیزش $AS\times AS$ می‌تواند فرزند $AS$ ایجاد کند.
• پدر $SS$: آمیزش $AS\times SS$ نیز می‌تواند فرزند $AS$ ایجاد کند.

پس با هر ژن‌نمود پدر، تولد دختر $AS$ امکان‌پذیر است؛ چنین دختری در شرایط طبیعی سالم و ناخالص است.

۳. بررسی هموفیلی
مادر ناخالص، ژن‌نمود $X^H X^h$ دارد. دختر، یک فام‌تن $X$ از مادر و یک فام‌تن $X$ از پدر دریافت می‌کند:

• اگر پدر سالم، یعنی $X^H Y$ باشد، دختر با دریافت $X^h$ از مادر می‌تواند ژن‌نمود $X^H X^h$ داشته باشد.
• اگر پدر بیمار، یعنی $X^h Y$ باشد، دختر با دریافت $X^H$ از مادر می‌تواند ژن‌نمود $X^H X^h$ داشته باشد.

در هر دو حالت، تولد دختر سالم و ناقل امکان‌پذیر است. سالم بودن دختر ناقل نیز با الگوی مطرح‌شده در جدول وراثت هموفیلی کتاب سازگار است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۳–۴۴).

بنابراین، برای هر دو صفت و مستقل از ژن‌نمود پدر، مادر ناخالص می‌تواند دختری سالم و ناخالص به دنیا آورد.

پاسخ: گزینهٔ ۳

۱. ابتدا باید به واژهٔ «مشترک» توجه کنیم. استفاده از فرومون در جفت‌یابی، به این معنا نیست که همهٔ جانوران استفاده‌کننده، گیرنده‌های حسی ویژه یا روش تولیدمثل یکسانی دارند. گزینهٔ درست باید ویژگی عمومی و قابل‌تعمیمی را بیان کند.

۲. در مبحث استخوان‌بندی و حرکت می‌آموزیم که ساختار استخوان در سایر مهره‌داران به ساختار استخوان انسان بسیار شبیه است. بنابراین مهره‌داران موردنظر سؤال نیز این ویژگی را دارند؛ این شباهت به نوع پیام شیمیایی مورد استفادهٔ آن‌ها در جفت‌یابی وابسته نیست (زیست‌شناسی ۲، فصل ۳، گفتار استخوان‌بندی و حرکت).

۳. گزینهٔ ۲ ویژگی عمومی نیست. کتاب، دریافت پرتوهای فروسرخ را به برخی مارها نسبت می‌دهد و محل گیرنده‌های مار زنگی را در سوراخی در جلو و زیر هر چشم نشان می‌دهد. پس نمی‌توان این ساختار را به همهٔ مهره‌داران موردنظر تعمیم داد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۳۵).

۴. گزینهٔ ۳ نیز همگانی نیست. تشکیل فرد جدید از یاختهٔ جنسی لقاح‌نیافته به بکرزایی مربوط است؛ وقوع این روش در برخی جانوران، دلیلی بر وجود آن در همهٔ مهره‌داران استفاده‌کننده از فرومون نیست.

۵. گزینهٔ ۴ میان شباهت طرح کلی و شباهت کامل تفاوت نمی‌گذارد. اندام‌های حرکتی مهره‌داران متناسب با شیوهٔ زندگی آن‌ها تفاوت دارند؛ افزون بر این، مارها اندام حرکتی جلویی ندارند. بنابراین این عبارت نیز ویژگی مشترک گروه نیست.

پاسخ: گزینهٔ ۱

ابتدا باید منظور از «بخش حجیم برچه» را مشخص کنیم. این بخش، تخمدان است. در مادگی تک‌برچه‌ای، تخمک‌ها درون تخمدان قرار دارند؛ تخمدان به خامه متصل است و کلاله در انتهای خامه قرار می‌گیرد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۲۴–۱۲۵، شکل ۵).

اکنون عبارت‌ها را بررسی می‌کنیم:

گزینهٔ ۱ درست است. ساختاری که تخمدان دربر می‌گیرد، تخمک است. تخمک نهان‌دانگان به‌طور معمول دو پوشش دارد؛ بنابراین توصیف «ساختاری با پوشش دولایه‌ای» دربارهٔ آن درست است. دقت کنید که منظور، پوشش‌های تخمک است، نه دیوارهٔ تخمدان.

گزینهٔ ۲ درست است. ساختار دراز و باریک متصل به تخمدان، خامه است. خامه بخشی از پیکر گیاه مادر محسوب می‌شود و یاخته‌های آن به‌طور معمول دو مجموعه فامتن، یعنی $2n$، دارند. جایگاه اتصال خامه و تخمدان در شکل مادگی دیده می‌شود (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۲۴–۱۲۵، شکل ۵).

گزینهٔ ۳ درست است. تخمدان، تخمک را احاطه می‌کند و درون تخمک، کیسهٔ رویانی تشکیل می‌شود. کیسهٔ رویانی دارای یاخته‌های تک‌مجموعه‌ای، مانند یاختهٔ تخم‌زا، است. پس وجود یاخته‌های $n$ در ساختاری که تخمدان دربر گرفته، با دومجموعه‌ای بودن بافت‌های خود تخمک تناقضی ندارد.

گزینهٔ ۴ نادرست است. محیط مناسب برای آغاز رشد یاختهٔ رویشی دانهٔ گرده را کلاله فراهم می‌کند؛ یاختهٔ رویشی در این محل رشد می‌کند و لولهٔ گرده را به وجود می‌آورد. اما کلاله مستقیماً به تخمدان متصل نیست؛ خامه میان تخمدان و کلاله قرار دارد. بنابراین ساختار متصل به تخمدان، خامه است، نه محل آغاز رشد یاختهٔ رویشی. این تمایز در شکل ساختمان مادگی نیز مشخص است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۲۴–۱۲۵، شکل ۵).

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای پاسخ، هر عبارت را جداگانه بررسی می‌کنیم. پلاسمودسم‌ها کانال‌هایی هستند که سیتوپلاسم یاخته‌های گیاهی مجاور را به یکدیگر مرتبط می‌کنند؛ بنابراین دیواره، ارتباط یاخته‌ها را به‌طور کامل قطع نمی‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۸۰–۸۱).

الف ـ درست است. لان بخشی از دیواره است که نازک باقی مانده و پلاسمودسم‌ها در آن فراوان‌اند. دقت کنید که «فراوان بودن در لان» به معنای منحصر بودن پلاسمودسم‌ها به لان نیست (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۸۰–۸۱).

ب ـ درست است. تیغهٔ میانی، لایه‌ای پکتینی میان یاخته‌های مجاور است و در اتصال آنها نقش دارد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۸۰). اما در محل خودِ مجرای پلاسمودسم، دیواره و تیغهٔ میانی قطع شده‌اند تا ارتباط سیتوپلاسمی دو یاخته برقرار شود. پس منظور عبارت، نبود تیغهٔ میانی در محل عبور کانال است، نه نبود آن در سراسر لان یا تمام سطح تماس دو یاخته (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۸۰–۸۱، شکل پلاسمودسم و لان).

ج ـ درست است. مطابق توضیح مسیر سیمپلاستی در فصل «جذب و انتقال مواد در گیاهان» زیست‌شناسی ۱، مجراهای پلاسمودسم امکان عبور مولکول‌های درشتی مانند پروتئین‌ها و رنا را نیز فراهم می‌کنند؛ بنابراین عبور از آنها فقط به آب و مواد محلول کوچک محدود نیست.

د ـ درست است. در مسیر سیمپلاستی، آب و مواد محلول معدنی پس از ورود به سیتوپلاسم، از راه پلاسمودسم‌ها به سیتوپلاسم یاخته‌های مجاور می‌روند. پس این کانال‌ها در انتقال عرضی آب و مواد محلول در بخش موردنظرِ پوست ریشه نقش دارند. این مسیر را نباید با مسیر آپوپلاستی، یعنی حرکت در دیواره‌ها و فضاهای بین‌یاخته‌ای، اشتباه گرفت (زیست‌شناسی ۱، فصل «جذب و انتقال مواد در گیاهان»، مبحث انتقال عرضی مواد در ریشه).

بنابراین هر چهار عبارت درست‌اند.

پاسخ: گزینهٔ ۱

۱. شناسایی ساختار: ساختار توصیف‌شده «هیپوتالاموس» است. هیپوتالاموس با سامانهٔ کناره‌ای ارتباط نزدیک دارد و از مراکز تنظیم دمای بدن است؛ افزایش دمای بدن در پاسخ به بعضی ترشحات میکروبی نیز با تغییر تنظیم دما در این مرکز ارتباط دارد.

۲. یادآوری ارتباط هیپوتالاموس و هیپوفیز: مطابق مبحث ارتباط این دو ساختار در گفتار «غده‌های درون‌ریز» زیست‌شناسی ۲، هورمون ضدادراری و اکسی‌توسین در یاخته‌های عصبی هیپوتالاموس ساخته می‌شوند. سپس در طول آکسون‌های این یاخته‌ها به بخش پسین هیپوفیز می‌رسند و در آنجا ذخیره و از همان‌جا به خون آزاد می‌شوند. بنابراین محل ساخت این هورمون‌ها با محل ذخیرهٔ آن‌ها متفاوت است.

۳. تعیین نوع پیک: هورمون‌ها پیک‌های دوربردند؛ ورود پیک ساخته‌شده در یاختهٔ عصبی به خون نیز باعث می‌شود آن را هورمون بدانیم، نه ناقل عصبی (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۴–۵۵). پس هیپوتالاموس پیک‌های دوربردی می‌سازد که در بخش پسین هیپوفیز ذخیره می‌شوند؛ این همان ویژگی درستِ مطرح‌شده در سؤال است.

۴. تفکیک سایر موارد: ساخت هورمون‌های محرک و هورمون رشد به بخش پیشین هیپوفیز مربوط است، درحالی‌که نقش ذکرشده در حافظه به هیپوکامپ تعلق دارد. هیچ‌یک از این موارد ویژگی موردنظر هیپوتالاموس نیست.

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای حل سؤال باید میان «تغییر فراوانی دگره‌ها»، «پیدایش دگرهٔ جدید» و «ایجاد ترکیب‌های ژنی جدید» تفاوت بگذاریم.

۱. شناسایی عوامل مورد نظر
در گونه‌زایی دگرمیهنی، سد جغرافیایی ارتباط دو بخش جمعیت را قطع می‌کند. پس از آن، جهش، نوترکیبی و انتخاب طبیعی در متفاوت‌شدن جمعیت‌ها نقش دارند؛ اگر جمعیت جداشده کوچک باشد، اثر رانش دگره‌ای نیز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۶۰ و ۶۱).

۲. تفاوت جهش و نوترکیبی
جهش با ایجاد دگره‌های جدید، گوناگونی خزانهٔ ژنی را افزایش می‌دهد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۴). در مقابل، نوترکیبی می‌تواند از دگره‌های ازپیش‌موجود، ترکیب‌های ژنی تازه‌ای ایجاد کند؛ برای مثال، در پی نوترکیبی، آرایش‌های متفاوتی از دگره‌های موجود در گامت‌ها پدید می‌آید. پس افزایش تنوع ژنتیکی همیشه به پیدایش دگرهٔ جدید وابسته نیست. نقش نوترکیبی در تفاوت‌یافتن جمعیت‌های جداشده نیز در توضیح گونه‌زایی دگرمیهنی آمده است (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۶۰ و ۶۱).

۳. چرا این ویژگی به همهٔ عوامل مربوط نیست؟
رانش دگره‌ای تغییر تصادفی فراوانی دگره‌هاست و ممکن است برخی دگره‌ها را از جمعیت حذف کند؛ بنابراین الزاماً تنوع یا فراوانی افراد ناخالص را افزایش نمی‌دهد. انتخاب طبیعی نیز افراد سازگارتر را برمی‌گزیند، نه اینکه همواره گوناگونی یا ناخالص‌بودن را بیشتر کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۵).

۴. جایگاه شارش ژن
ورود دگره‌ها از جمعیت مبدأ به مقصد، شارش ژن نام دارد؛ اما در الگوی گونه‌زایی دگرمیهنی کتاب، این ارتباط پس از جدایی جغرافیایی قطع می‌شود. افزون بر این، شارش ژن پیوسته و دوسویه، خزانه‌های ژنی را شبیه‌تر می‌کند، نه متفاوت‌تر (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۵۵ و ۶۰).

بنابراین، فقط بعضی از عوامل مورد نظر، مانند نوترکیبی، می‌توانند بدون ایجاد دگرهٔ جدید، تنوع ژنتیکی را افزایش دهند.

پاسخ: گزینهٔ ۴

صورت سؤال عبارت «نادرست» را می‌خواهد؛ بنابراین باید هم تنظیم تولید انرژی و هم فراورده‌های مسیرها را بررسی کنیم.

۱. بررسی تنظیم چرخهٔ کربس: با مصرف $\mathrm{ATP}$ در ماهیچهٔ فعال، $\mathrm{ADP}$ افزایش می‌یابد. افزایش نسبت $\dfrac{\mathrm{ADP}}{\mathrm{ATP}}$ نشانهٔ افزایش نیاز یاخته به تولید $\mathrm{ATP}$ است. مطابق کتاب، در شرایط کمبود $\mathrm{ATP}$ و فراوانی $\mathrm{ADP}$، آنزیم‌های قندکافت و چرخهٔ کربس فعال‌تر می‌شوند تا تولید انرژی افزایش یابد؛ نه اینکه فعالیتشان کاهش پیدا کند. پس عبارت گزینهٔ ۱ نادرست است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۷۲).

۲. بررسی سرنوشت فراوردهٔ کاهش پیرووات: در تخمیر لاکتیکی، پیرووات با دریافت الکترون کاهش می‌یابد و لاکتات تشکیل می‌شود. لاکتات اضافیِ حاصل از فعالیت ماهیچه به‌تدریج تجزیه می‌شود؛ بنابراین گزینهٔ ۲ درست است. نکتهٔ اصلی، تشخیص لاکتات به‌عنوان فراوردهٔ کاهش پیرووات است؛ گرفتن الکترون به معنای کاهش است (زیست‌شناسی ۳، صفحات ۶۴–۶۵؛ فصل پنجم، گفتار «زیستن مستقل از اکسیژن»).

۳. بررسی تولید آب: نخستین مرحلهٔ تنفس یاخته‌ای، قندکافت است و در جریان آن آب تولید می‌شود. قندکافت در مسیر تخمیر لاکتیکی هم انجام می‌شود؛ بنابراین در مجموع این مسیر نیز آب به وجود می‌آید. نباید کل فرایند تخمیر لاکتیکی را فقط با واکنش نهاییِ تبدیل پیرووات به لاکتات یکسان گرفت. پس گزینهٔ ۳ درست است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۶، شکل مراحل قندکافت؛ فصل پنجم، گفتار «زیستن مستقل از اکسیژن»).

۴. بررسی تجزیهٔ ترکیب پنج‌کربنی: در چرخهٔ کربس، با تبدیل ترکیب پنج‌کربنی به ترکیب چهارکربنی، یک مولکول $\mathrm{CO_2}$ آزاد می‌شود. کربن‌دی‌اکسید فراوردهٔ اکسایش کربنِ ترکیب آلی است؛ بنابراین تولید حامل الکترونِ کاهش‌یافته در این مرحله، با تشکیل یک فراوردهٔ اکسایش‌یافته منافاتی ندارد. پس گزینهٔ ۴ نیز درست است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۹، شکل چرخهٔ کربس).

پاسخ: گزینهٔ ۱

گام اول ـ شناسایی نایژه: نایژهٔ اصلی چپ نسبت به نایژهٔ اصلی راست، بلندتر و باریک‌تر است؛ بنابراین سؤال دربارهٔ نایژهٔ اصلی چپ است.

گام دوم ـ بررسی عبارت‌ها:

الف) درست است. دیوارهٔ نایژه غضروف دارد. در ابتدای نایژه، غضروف‌ها حلقهٔ کامل تشکیل می‌دهند و در ادامه به‌صورت قطعه‌قطعه دیده می‌شوند؛ پس وجود قطعات غضروفی در دیوارهٔ آن درست است. در فعالیت تشریح شش نیز به همین تغییر شکل غضروف اشاره شده است (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۴۱–۴۲).

ب) درست است. هر نایژهٔ اصلی وارد شش همان سمت می‌شود و در آن به نایژه‌های باریک‌تر انشعاب می‌یابد؛ بنابراین نایژهٔ اصلی چپ در شش چپ منشعب می‌شود. شش چپ دو لوب دارد (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۳۶–۳۷ و ۴۱–۴۲).

ج) نادرست است. نایژهٔ اصلی ابتدا به نایژه‌های باریک‌تر تقسیم می‌شود، نه مستقیماً به نایژک‌های مبادله‌ای. همچنین نخستین نایژک‌ها جزو بخش هادی‌اند و آخرین انشعاب نایژکی این بخش، نایژک انتهایی است. بخش مبادله‌ای از نایژک‌های دارای حبابک آغاز می‌شود (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۳۶–۳۷).

د) درست است. در دم عمیق، فعالیت ماهیچه‌های کمکی ناحیهٔ گردن می‌تواند با بالا بردن بخش بالایی قفسهٔ سینه، به افزایش حجم آن کمک کند. در پی افزایش حجم شش‌ها و کاهش فشار هوای درون آن‌ها، هوا از مسیر بخش هادی، از جمله نایژهٔ اصلی چپ، وارد شش می‌شود. بنابراین نایژه با فراهم‌کردن مسیر عبور هوا در این فرایند نقش دارد؛ نه اینکه خودش نیروی دم را تولید کند.

در نتیجه، عبارت‌های «الف»، «ب» و «د» درست‌اند و تعداد عبارت‌های درست برابر با $3$ است.

پاسخ: گزینهٔ ۳

۱. ابتدا یاخته را شناسایی می‌کنیم. زام‌یاختهٔ ثانویه تک‌لاد است، اما فام‌تن‌های مضاعف‌شده دارد. پس از کاستمان دوم، زام‌یاختک تشکیل می‌شود که تک‌لاد است و فام‌تن‌هایش دیگر مضاعف‌شده نیستند. بنابراین یاختهٔ موردنظر سؤال، «زام‌یاختک» است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۹).

۲. زام‌یاختک هنگام حرکت به سوی مجرای لولهٔ زامه‌ساز، بدون تقسیم مجدد، تمایز می‌یابد و به زامه تبدیل می‌شود. تاژک‌دارشدن، کاهش مقدار سیتوپلاسم و فشرده‌شدن هسته از تغییرات این مرحله‌اند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۹).

۳. برای تشخیص تقدم این تغییرات باید به روند تصویری «تمایز و تغییر شکل» توجه کنیم، نه صرفاً ترتیب نام‌بردن تغییرات در متن. در شکل، ابتدا زام‌یاختکِ دارای زائدهٔ تاژکی دیده می‌شود؛ در حالی که هنوز شکل کاملاً کشیدهٔ زامه را پیدا نکرده و مقدار زیادی از سیتوپلاسم خود را از دست نداده است. بنابراین در میان رویدادهای گزینه‌ها، بیرون‌آمدن تاژک زودتر رخ می‌دهد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۹، شکل ۲).

پاسخ: گزینهٔ ۴

۱. ابتدا به خواستهٔ سؤال توجه می‌کنیم: باید عبارت «نادرست» را پیدا کنیم. طبق کتاب، پیوندهای هیدروژنی میان بخش‌هایی از زنجیرهٔ پلی‌پپتیدی، الگوهای ساختار دوم از جمله مارپیچ و صفحه‌ای را ایجاد می‌کنند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۷).

۲. نکتهٔ اصلی، تفاوت «مجاورت در توالی» با «نزدیکی در فضا» است. آمینواسیدهای متوالیِ زنجیره با پیوند پپتیدی به یکدیگر متصل‌اند؛ این اتصال مبنای ساختار اول است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۶). اما پیوندهای هیدروژنیِ سازندهٔ ساختار دوم الزاماً میان آمینواسیدهای متوالی برقرار نمی‌شوند. در مارپیچ، این پیوندها میان بخش‌هایی از دورهای نزدیک مارپیچ و در ساختار صفحه‌ای میان بخش‌های کنارهم‌قرارگرفتهٔ زنجیره تشکیل می‌شوند. بنابراین نزدیک شدن در فضا را نباید با پشت‌سرهم‌بودن در توالی اشتباه گرفت. همین نکته، گزینهٔ ۳ را نادرست می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۷، شکل ۱۷ـ ب).

۳. برای اطمینان، سایر عبارت‌ها را بررسی می‌کنیم:

• گزینهٔ ۱ درست است: در ساختار مارپیچی، گروه‌های جانبی $\mathrm{R}$ به سمت بیرون مارپیچ قرار دارند.
• گزینهٔ ۲ درست است: ساختار صفحه‌ای، صفحه‌ای کاملاً صاف نیست، بلکه چین‌خورده است؛ کربن‌های مرکزی آمینواسیدها تقریباً در محل این چین‌ها قرار می‌گیرند.
• گزینهٔ ۴ درست است: در هر دو الگو، پیوندهای هیدروژنی موردنظر بین اکسیژن گروه کربونیلِ $\mathrm{C=O}$ و هیدروژن متصل به نیتروژنِ $\mathrm{N-H}$ در اسکلت زنجیره برقرار می‌شوند، نه میان گروه‌های جانبی $\mathrm{R}$ (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۷، شکل ۱۷ـ ب).

پس اشکال عبارت سوم، نسبت دادن پیوندهای هیدروژنی ساختار دوم به آمینواسیدهای مجاور در توالی زنجیره است.

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای شمارش موارد درست، باید مثال‌های باکتریایی را از تنظیم رونویسی در یوکاریوت‌ها جدا کنیم.

الف) نادرست است. در مثال تنظیم مثبت، اتصال مالتوز به فعال‌کننده زمینهٔ اتصال مؤثر آن به دنا و کمک به رنابسپاراز را فراهم می‌کند؛ بنابراین اتصال قند، پیامد اتصال فعال‌کننده به دنا و رنابسپاراز نیست. افزون بر این، در تنظیم منفی نیز لاکتوز می‌تواند به مهارکنندهٔ متصل به اپراتور بپیوندد و با تغییر شکل آن، موجب جدایی مهارکننده شود. پس تقابل «برخلاف تنظیم منفی» نیز درست نیست. (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۳۴ و ۳۵، شکل‌های ۱۶ و ۱۷)

ب) نادرست است. در مثال‌های کتاب، مهارکننده با لاکتوز و فعال‌کننده با مالتوز ارتباط دارد؛ اما نمی‌توان این ویژگی را به هر پروتئین مؤثر در تنظیم بیان ژن تعمیم داد. رنابسپاراز نیز در این سازوکارها نقش دارد، ولی کتاب برای آن جایگاه اتصال به این قندها معرفی نمی‌کند. (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۳۴ و ۳۵)

ج) درست است. در تنظیم رونویسی یوکاریوت‌ها، گروهی از عوامل رونویسی به راه‌انداز و عوامل دیگری به توالی افزاینده متصل می‌شوند. در الگوی نشان‌داده‌شده در کتاب، بیش از دو پروتئین به توالی‌های دنا متصل‌اند؛ خمیدگی دنا این عوامل را کنار هم قرار می‌دهد و همکاری آن‌ها سرعت رونویسی را افزایش می‌دهد. منظور عبارت، وجود چنین حالتی است، نه اینکه اتصال هر مجموعه‌ای از پروتئین‌ها الزاماً رونویسی را تسریع کند. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۵ و شکل ۱۹، صفحهٔ ۳۶)

د) درست است. در یوکاریوت‌ها، تمایل اتصال عوامل رونویسی به راه‌انداز می‌تواند تحت‌تأثیر عواملی تغییر کند و در نتیجه مقدار رونویسی تغییر یابد. در این عبارت، «پروتئین‌ها» همان عوامل رونویسی و «بخشی از مولکول دیگر» راه‌انداز، یعنی بخشی از دناست. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۵)

بنابراین، فقط عبارت‌های «ج» و «د» درست‌اند و تعداد موارد درست دو است.

پاسخ: گزینهٔ ۲

صورت سؤال، عبارت «نادرست» را می‌خواهد؛ پس باید محل تشکیل ادرار را از محل جمع‌آوری و هدایت آن جدا کنیم.

گام اول: شناسایی بخش‌های کلیه
در برش طولی کلیه، از بیرون به درون، بخش قشری، بخش مرکزی و لگنچه دیده می‌شوند. لگنچه ساختاری قیفی‌شکل است که ادرار تولیدشده را دریافت و به میزنای هدایت می‌کند؛ بنابراین محل تشکیل ادرار نیست (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۰–۷۱).

گام دوم: تعیین محل فرایندهای تشکیل ادرار
تشکیل ادرار شامل تراوش، بازجذب و ترشح است. تراوش در محل کلافک و کپسول بومن انجام می‌شود و بازجذب و ترشح، ترکیب مایع را در مسیر گردیزه و مجرای جمع‌کننده تغییر می‌دهند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۳ و صفحهٔ ۷۴–۷۵). این ساختارها در بخش‌های قشری و مرکزی کلیه قرار دارند، نه در فضای لگنچه. مایعی که به لگنچه می‌ریزد، از قبل ادرار است؛ پس نسبت‌دادن مراحل تشکیل ادرار به هر سه بخش اصلی کلیه، نادرست است.

گام سوم: بررسی درستی سایر عبارت‌ها

• گزینهٔ ۱: لولهٔ پیچ‌خوردهٔ نزدیک نقش مهمی در بازجذب دارد. انتقال فعال مواد در این بخش به انرژی نیاز دارد و تنفس یاخته‌ای این انرژی را تأمین می‌کند؛ بنابراین شدیدبودن تنفس یاخته‌ای در یاخته‌های آن امکان‌پذیر است و عبارت درست است.
• گزینهٔ ۲: سرخرگ وابران پس از خروج از کلافک، شبکهٔ مویرگی دورِ لوله‌ای را ایجاد می‌کند. این شبکه اطراف قسمت‌های لوله‌ای گردیزه، از جمله دو انتهای نسبتاً قطور قوس هنله، قرار دارد؛ پس عبارت درست است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۳، شکل فرایند تشکیل ادرار).
• گزینهٔ ۴: شاخه‌های سرخرگ کلیه به بخش قشری نیز می‌رسند؛ از جمله خون مورد نیاز کلافک‌ها از همین مسیر تأمین می‌شود. بنابراین وجود انشعابات سرخرگ کلیه در قشر درست است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۱–۷۳، شکل‌های برش طولی کلیه و خون‌رسانی گردیزه).

در نتیجه، خطای اصلی گزینهٔ نادرست، یکی‌گرفتن «تشکیل ادرار» با «دریافت و هدایت ادرار در لگنچه» است.

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای پاسخ، باید هر دو ویژگیِ یک گزینه به یک هورمون هیپوفیزی مربوط باشند.

۱. تفکیک نقش دو هورمون: هورمون $\mathrm{FSH}$ رشد انبانک‌ها و ترشح استروژن از یاخته‌های انبانکی را تحریک می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۴). در مقابل، افزایش ناگهانی $\mathrm{LH}$ محرک تخمک‌گذاری است و پس از آن نیز یاخته‌های جسم زرد تحت تأثیر همین هورمون به ترشح استروژن و پروژسترون ادامه می‌دهند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۵–۱۰۶).

۲. بررسی گزینهٔ ۱: ویژگی نخست به $\mathrm{LH}$ اشاره دارد؛ زیرا این هورمون در فعالیت ترشحی جسم زرد نقش اساسی دارد. ویژگی دوم نیز درست است: مقدار $\mathrm{LH}$ پس از اوج زمان تخمک‌گذاری افت می‌کند و در اواخر دورهٔ بدون بارداری کاهش می‌یابد. در همین اواخر دوره، جسم زرد تحلیل می‌رود و ترشح هورمون‌های تخمدانی کم می‌شود. بنابراین هر دو ویژگی با $\mathrm{LH}$ سازگارند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۵–۱۰۷).

۳. بررسی سایر گزینه‌ها:

• گزینهٔ ۲: یاخته‌های انبانکی به $\mathrm{FSH}$ پاسخ می‌دهند، اما این هورمون بر رشد دیوارهٔ رحم بی‌تأثیر نیست؛ با افزایش ترشح استروژن، به‌طور غیرمستقیم رشد و ضخیم‌شدن آن را تقویت می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۴ و ۱۰۷).
• گزینهٔ ۳: $\mathrm{LH}$ فعالیت ترشحی جسم زرد را تقویت می‌کند، اما عامل آزادشدن دومین جسم قطبی نیست. هنگام تخمک‌گذاری، مام‌یاختهٔ ثانویه آزاد می‌شود؛ تکمیل کاستمان دوم و تشکیل دومین جسم قطبی در پی ورود زامه رخ می‌دهد. پس تخمک‌گذاری را نباید با تکمیل تخمک‌زایی یکی دانست (زیست‌شناسی ۲، مبحث تخمک‌زایی، صفحهٔ ۱۰۴–۱۰۵).
• گزینهٔ ۴: رشد و بلوغ انبانک عمدتاً با $\mathrm{FSH}$ ارتباط دارد، ولی عامل اصلی تخمک‌گذاری افزایش ناگهانی $\mathrm{LH}$ است؛ بنابراین دو ویژگی به یک هورمون مربوط نیستند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۴–۱۰۵).

پاسخ: گزینهٔ ۱

۱. ژن‌نمود رویان را مشخص می‌کنیم. ساقهٔ رویانی بخشی از رویان است و رویان از تقسیم‌های پی‌درپی یاختهٔ تخم تشکیل می‌شود؛ بنابراین ژن‌نمود تخم اصلی نیز $\mathrm{AB}$ است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۳۰–۱۳۱).

۲. سهم مادری و پدری در آندوسپرم را جدا می‌کنیم. در لقاح مضاعف، یک زامه با تخم‌زا ترکیب می‌شود و تخم اصلی را می‌سازد؛ زامهٔ دیگر با یاختهٔ دوهسته‌ای ترکیب می‌شود و تخم ضمیمه را به وجود می‌آورد که منشأ آندوسپرم است. دو زامه نیز از تقسیم رشتمانِ یاختهٔ زایشی حاصل می‌شوند و ژن‌نمود یکسانی دارند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۲۷، شکل ۹).

تخم‌زا و دو هستهٔ قطبی از تقسیم‌های رشتمانِ یک هاگ به وجود می‌آیند؛ پس الل آن‌ها در این مسئله یکسان است. بنابراین:

• اگر آندوسپرم $\mathrm{ABB}$ باشد، دو نسخهٔ $\mathrm{B}$ مادری و نسخهٔ $\mathrm{A}$ پدری است؛ در نتیجه تخم‌زا $\mathrm{B}$ و زامه $\mathrm{A}$ است.

• اگر آندوسپرم $\mathrm{AAB}$ باشد، دو نسخهٔ $\mathrm{A}$ مادری و نسخهٔ $\mathrm{B}$ پدری است؛ در نتیجه تخم‌زا $\mathrm{A}$ و زامه $\mathrm{B}$ است.

در هر دو حالت، ترکیب تخم‌زا و زامه می‌تواند رویانی با ژن‌نمود $\mathrm{AB}$ بسازد.

۳. امکان تأمین این الل‌ها را در هر گزینه بررسی می‌کنیم. یاختهٔ سازندهٔ گردهٔ نارس، یاخته‌ای دولاد است که با کاستمان منشأ یاخته‌های تک‌لاد می‌شود. یاختهٔ خورشی نیز متعلق به گیاه مادر است؛ پس الل تخم‌زا باید در ژن‌نمود آن وجود داشته باشد.

• گزینهٔ ۱: آندوسپرم $\mathrm{ABB}$ به زامهٔ $\mathrm{A}$ و تخم‌زای $\mathrm{B}$ نیاز دارد. یاختهٔ سازندهٔ گردهٔ $\mathrm{AA}$ و یاختهٔ خورشیِ $\mathrm{AB}$ می‌توانند این سهم‌ها را فراهم کنند؛ پس ممکن است.

• گزینهٔ ۲: باز هم زامهٔ $\mathrm{A}$ و تخم‌زای $\mathrm{B}$ لازم است. یاختهٔ سازندهٔ گردهٔ $\mathrm{AB}$ می‌تواند منشأ زامهٔ $\mathrm{A}$ باشد و یاختهٔ خورشیِ $\mathrm{BB}$ نیز با تخم‌زای $\mathrm{B}$ سازگار است؛ پس ممکن است.

• گزینهٔ ۳: آندوسپرم $\mathrm{AAB}$ به زامهٔ $\mathrm{B}$ و تخم‌زای $\mathrm{A}$ نیاز دارد. یاختهٔ سازندهٔ گردهٔ $\mathrm{BB}$ و یاختهٔ خورشیِ $\mathrm{AB}$ می‌توانند این سهم‌ها را فراهم کنند؛ پس ممکن است.

• گزینهٔ ۴: آندوسپرم $\mathrm{AAB}$ به زامهٔ $\mathrm{B}$ نیاز دارد، اما یاختهٔ سازندهٔ گردهٔ $\mathrm{AA}$ نمی‌تواند منشأ چنین زامه‌ای باشد. همچنین تخم‌زای لازم باید $\mathrm{A}$ باشد، درحالی‌که یاختهٔ خورشیِ $\mathrm{BB}$ نشان می‌دهد گیاه مادر الل $\mathrm{A}$ ندارد. پس این مورد از هر دو جهت ناسازگار است.

پاسخ: گزینهٔ ۴

ماهیچهٔ توأم از ماهیچه‌های اسکلتی است؛ بنابراین باید عبارت‌ها را بر اساس ساختار ماهیچهٔ اسکلتی بررسی کنیم. نکتهٔ اصلی، تفاوت «تار ماهیچه‌ای» با «تارچه» و «دستهٔ تارها» است: هر تار یک یاخته است، درون آن تارچه‌های فراوان وجود دارد و چند تار در کنار هم یک دسته را می‌سازند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۶–۴۷).

الف) درست است. رنگ‌دانهٔ قرمز تار ماهیچه‌ای، میوگلوبین است که در ذخیرهٔ اکسیژن نقش دارد. تارهای کند مقدار زیادی میوگلوبین دارند و مقدار آن در تارهای تند کمتر است؛ پس سفید نامیده‌شدن تار تند به معنای نداشتن میوگلوبین نیست. بنابراین وجود این رنگ‌دانه در هر دو نوع تار پذیرفتنی است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۰–۵۱).

ب) درست است. تارچه‌ها ساختارهای درون یاختهٔ ماهیچه‌ای‌اند و موازی یکدیگر در طول آن قرار می‌گیرند؛ آن‌ها تمام فضای درون یاخته را اشغال نمی‌کنند. در اطراف و میان آن‌ها، مادهٔ زمینه‌ای سیتوپلاسم و اندامک‌هایی مانند میتوکندری وجود دارد. کتاب نیز ضمن معرفی تارچه‌های درون تار، به وجود میتوکندری در تارهای ماهیچه‌ای اشاره می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۶–۴۷ و ۵۰–۵۱).

ج) نادرست است. هر تار ماهیچه‌ای اسکلتی چند هسته دارد که در حاشیهٔ همان یاخته، نزدیک غشای آن قرار گرفته‌اند. اما غلاف دور «دستهٔ تارها» چندین یاخته را با هم احاطه می‌کند؛ بنابراین هسته‌های تارهای درونی دسته نیز وجود دارند و نمی‌توان همهٔ هسته‌ها را منحصراً نزدیک غلاف دسته دانست. این عبارت، حاشیهٔ یک یاخته را با حاشیهٔ یک دسته اشتباه گرفته است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۶–۴۷، شکل‌های ۱۱ و ۱۲).

د) درست است. اطراف دسته‌های تار ماهیچه‌ای، غلافی از بافت پیوندی رشته‌ای محکم وجود دارد. در این نوع بافت، رشته‌ها فراوان و مادهٔ زمینه‌ای نسبتاً اندک است؛ پس توصیف عبارت با ویژگی غلاف سازگار است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۶–۴۷؛ با یادآوری ویژگی بافت پیوندی رشته‌ای از زیست‌شناسی ۱).

در نتیجه، عبارت‌های «الف»، «ب» و «د» درست‌اند و «ج» نادرست است.

پاسخ: گزینهٔ ۲

ملاک حل، تعداد دگره‌های بارز است، نه صرفاً تعداد جایگاه‌های خالص یا ناخالص. طبق کتاب، هرچه تعداد دگره‌های بارز بیشتر باشد، رنگ قرمز ذرت بیشتر است؛ بنابراین فاصلهٔ رخ‌نمودها روی محور رنگ را با اختلاف تعداد دگره‌های بارز مقایسه می‌کنیم، نه با ارتفاع نمودار فراوانی (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۴–۴۵).

گام اول: سهم هر نوع جایگاه را مشخص می‌کنیم.
دو دگرهٔ یکسان، جایگاه خالص و دو دگرهٔ متفاوت، جایگاه ناخالص می‌سازند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۹–۴۰). پس برای نمونه:

• جایگاه خالص بارز مانند $\mathrm{AA}$، دارای $2$ دگرهٔ بارز است.
• جایگاه ناخالص مانند $\mathrm{Aa}$، دارای $1$ دگرهٔ بارز است.
• جایگاه خالص نهفته مانند $\mathrm{aa}$، هیچ دگرهٔ بارزی ندارد.

گام دوم: گروه اول در گزینهٔ سوم را بررسی می‌کنیم.
این ذرت‌ها دقیقاً دو جایگاه ناخالص دارند؛ پس جایگاه سوم خالص است و دو حالت دارد:

• اگر خالص نهفته باشد، مانند $\mathrm{AaBbcc}$، تعداد دگره‌های بارز برابر است با $1+1+0=2$.
• اگر خالص بارز باشد، مانند $\mathrm{AaBbCC}$، تعداد دگره‌های بارز برابر است با $1+1+2=4$.

پس همهٔ افراد این گروه، صرف‌نظر از اینکه کدام جایگاه خالص است، در یکی از دو ردهٔ دارای $2$ یا $4$ دگرهٔ بارز قرار می‌گیرند.

گام سوم: گروه دوم در گزینهٔ سوم را بررسی می‌کنیم.
این گروه دقیقاً یک جایگاه خالص بارز و یک جایگاه خالص نهفته دارد؛ بنابراین جایگاه سوم باید ناخالص باشد، وگرنه تعداد یکی از دو نوع جایگاه خالص بیشتر می‌شود. نمونهٔ آن $\mathrm{AAbbCc}$ است و تعداد دگره‌های بارزش برابر است با:
$2+0+1=3$

گام چهارم: فاصله‌ها را مقایسه می‌کنیم.
فاصلهٔ هر یک از دو ردهٔ گروه نخست از ردهٔ گروه دوم برابر است:
$|2-3|=|4-3|=1$
بنابراین همهٔ ذرت‌های گروه نخست، در دو سوی ردهٔ گروه دوم و با فاصله‌ای یکسان از آن قرار دارند؛ پس عبارت با گزینهٔ سوم به‌درستی کامل می‌شود.

پاسخ: گزینهٔ ۳

۱. شناسایی یاخته‌ها: یاخته‌های کوتاه اسکلرانشیم «اسکلرئید» و یاخته‌های بلند آن «فیبر» نام دارند. هر دو دارای دیوارهٔ پسین ضخیم و چوبی‌شده‌اند و نقش استحکامی دارند؛ بنابراین باید به دنبال تفاوت ساختاری آن‌ها باشیم، نه ویژگی‌های مشترکشان (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۸۸).

۲. بررسی دیوارهٔ اسکلرئید: در شکل ۱۶، دیوارهٔ ضخیم اسکلرئید دارای فرورفتگی‌های باریک و مجرامانند فراوانی است که بعضی منشعب و بعضی غیرمنشعب‌اند. این نمای مشخص دیواره، ویژگی موردنظر برای تمایز اسکلرئید از فیبر است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۸۸، شکل ۱۶). برای درک این ساختار، به یاد داشته باشید که «لان» ناحیه‌ای از دیواره است که نازک باقی مانده است؛ در دیواره‌ای بسیار ضخیم، این نواحی نمای مجرامانند پیدا می‌کنند (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۸۰–۸۱).

۳. کنارگذاشتن ویژگی‌های نامناسب: وجود فضای مرکزی، اختصاصی اسکلرئید نیست و در فیبر هم دیده می‌شود. چوبی‌شدن نیز ویژگی مشترک هر دو نوع است، نه عامل تمایز آن‌ها. از طرف دیگر، ایجاد استحکام همراه با انعطاف‌پذیری، ویژگی کلانشیم با دیوارهٔ نخستین ضخیم است و نباید به‌عنوان تفاوت اسکلرئید و فیبر در نظر گرفته شود (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۸۷–۸۸).

پس وجود فرورفتگی‌های مجرامانندِ فراوان، با حالت‌های منشعب و غیرمنشعب در دیوارهٔ اسکلرئید، پاسخ سؤال است.

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای یافتن عبارت نادرست، جایگاه ماهیچه‌ها و ارتباط استخوان‌های ناحیهٔ شانه را جداگانه بررسی می‌کنیم.

۱. بررسی گزینهٔ اول: ماهیچهٔ ذوزنقه‌ای در پشت گردن و بخش بالایی پشت قرار دارد و تا ناحیهٔ شانه امتداد می‌یابد؛ بنابراین با ماهیچهٔ دلتایی مجاورت دارد، اما پوشانندهٔ جناغ در جلوی قفسهٔ سینه نیست. ماهیچهٔ سینه‌ای در سطح جلویی سینه قرار دارد. پس نباید درست بودن بخش «مجاورت با دلتایی» را به کل عبارت تعمیم داد؛ ادعای پوشاندن جناغ به‌وسیلهٔ ذوزنقه‌ای، این گزینه را نادرست می‌کند. جایگاه این ماهیچه‌ها در مبحث ماهیچه‌های اسکلتی معرفی شده است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۵–۴۶).

۲. بررسی گزینهٔ دوم: سر استخوان بازو در گودی استخوان کتف قرار می‌گیرد و این دو استخوان در تشکیل مفصل شانه شرکت می‌کنند؛ بنابراین ارتباط استخوانی بیان‌شده درست است. دقت کنید که حفرهٔ مفصلی، فضای میان سطوح مفصلی است و نباید آن را با خودِ گودی کتف یکسان دانست.

۳. بررسی گزینهٔ سوم: ماهیچهٔ دوسر بازو از کتف منشأ می‌گیرد و از طریق زردپی، یعنی نواری محکم از بافت پیوندی، به زند زبرین متصل می‌شود. پس این عبارت درست است. این اتصال امکان انتقال نیروی انقباض ماهیچه به استخوان و حرکت آن را فراهم می‌کند؛ نقشی که کتاب برای اتصال ماهیچه‌های اسکلتی به استخوان‌ها بیان می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۳۸–۳۹).

۴. بررسی گزینهٔ چهارم: ترقوه در سمت داخلی با جناغ و در سمت خارجی با کتف ارتباط دارد؛ بنابراین مجاورت‌های بیان‌شده درست‌اند. جایگاه این استخوان‌ها در معرفی اسکلت انسان مشخص شده است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۳۸).

در نتیجه، اشتباه سؤال مربوط به نسبت دادن پوشش جلوی سینه به ماهیچهٔ ذوزنقه‌ای است.

پاسخ: گزینهٔ ۱

ابتدا باید همهٔ فراورده‌های حاصل از دریافت $2\mathrm{e^-}$ و $2\mathrm{H^+}$ را در راکیزه شناسایی کنیم؛ محدودکردن پاسخ به یک حامل الکترون، دام اصلی سؤال است.

گام اول: شناسایی فراورده‌ها

• پذیرندهٔ $\mathrm{NAD^+}$ با دریافت الکترون و پروتون به $\mathrm{NADH}$ تبدیل می‌شود. مطابق واکنش کتاب، یک پروتون نیز در سمت فراورده‌ها باقی می‌ماند:

$\mathrm{NAD^+ + 2H^+ + 2e^- \rightarrow NADH + H^+}$
این حامل در راکیزه، هنگام اکسایش پیرووات و در چرخهٔ کربس تولید می‌شود. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۶، صفحات ۶۷–۶۸ و صفحهٔ ۶۹)

• پذیرندهٔ $\mathrm{FAD}$ نیز با دریافت همین تعداد الکترون و پروتون، به $\mathrm{FADH_2}$ تبدیل می‌شود:

$\mathrm{FAD + 2H^+ + 2e^- \rightarrow FADH_2}$
این فرایند در چرخهٔ کربس رخ می‌دهد. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۹)

• اکسیژن، پذیرندهٔ نهایی الکترون در زنجیرهٔ انتقال الکترون است و با دریافت الکترون و پروتون، آب می‌سازد:

$\mathrm{\tfrac{1}{2}O_2 + 2H^+ + 2e^- \rightarrow H_2O}$
کتاب نیز تشکیل آب در تنفس یاخته‌ای را به زنجیرهٔ انتقال الکترون مرتبط می‌کند. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۹)

بنابراین باید ویژگی مشترک $\mathrm{NADH}$، $\mathrm{FADH_2}$ و $\mathrm{H_2O}$ را بیابیم.

گام دوم: بررسی عبارت‌ها

الف ـ نادرست است. آب در آبکافت و شکستن مولکول‌های درشت مصرف می‌شود؛ اما این نقش، ویژگی مشترک هر سه فراورده نیست. حامل‌های کاهش‌یافتهٔ الکترون در تنفس یاخته‌ای، الکترون‌های خود را به زنجیره می‌دهند و اکسایش می‌یابند.

ب ـ نادرست است. در قندکافت، $\mathrm{NADH}$ تولید می‌شود؛ ولی $\mathrm{FADH_2}$ از فراورده‌های قندکافت نیست. همین مورد برای رد مشترک‌بودن عبارت کافی است. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۶ و صفحهٔ ۶۹)

ج ـ نادرست است. $\mathrm{NADH}$ و $\mathrm{FADH_2}$ در زنجیرهٔ انتقال الکترون ساخته نمی‌شوند؛ بلکه با واگذاری الکترون، به شکل اکسایش‌یافتهٔ خود بازمی‌گردند. تفاوت محل ورود الکترون‌های این حامل‌ها به زنجیره را نباید با محل تولید خود حامل‌ها اشتباه گرفت. آب نیز در انتهای زنجیره تشکیل می‌شود، نه در محل‌های متفاوت آن.

د ـ درست است. آب در ساختار خود اکسیژن دارد. دو حامل $\mathrm{NADH}$ و $\mathrm{FADH_2}$ نیز ترکیبات نوکلئوتیددارند و در بخش‌های قندی و فسفاتی ساختارشان اتم اکسیژن وجود دارد. کتاب، نوکلئوتیدداربودن این حامل‌ها را بیان کرده است. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۶ و صفحهٔ ۶۹)

پس فقط عبارت «د» ویژگی مشترک همهٔ فراورده‌های موردنظر است.

پاسخ: گزینهٔ ۴

۱. ابتدا به عبارت «به‌طور حتم» توجه می‌کنیم: باید ویژگی‌ای را بیابیم که با اطلاعات سؤال قطعی باشد، نه ویژگی‌ای که فقط در برخی تومورها دیده می‌شود.

۲. اختلال در عملکرد اندام، بدخیم‌بودن تومور را ثابت نمی‌کند. طبق کتاب، تومور خوش‌خیم هم اگر بیش از اندازه بزرگ شود، ممکن است فعالیت طبیعی اندام را مختل کند؛ بنابراین تومور موردنظر می‌تواند خوش‌خیم یا بدخیم باشد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۸۸–۸۹).

۳. ویژگی مشترک تومورها را بررسی می‌کنیم. تقسیم یاخته‌ای موجب افزایش تعداد یاخته‌ها و مرگ یاخته‌ای موجب کاهش آن می‌شود. در تشکیل تومور، تنظیم این فرایندها مختل می‌شود و تقسیم‌های تنظیم‌نشده به تشکیل تودهٔ یاخته‌ای می‌انجامد. پس ایجاد تومور نتیجهٔ برهم‌خوردن تعادل میان تقسیم یاخته‌ها و مرگ آن‌هاست؛ این همان گزارهٔ گزینهٔ دوم است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۸۸–۸۹).

۴. سایر گزاره‌ها قطعی نیستند: افزایش طول عمر همهٔ رناهای پیک، لازمهٔ تشکیل تومور نیست. همچنین تهاجم به بافت مجاور ویژگی تومور بدخیم است و انتشار از راه خون یا لنف نیز دربارهٔ همهٔ تومورها صدق نمی‌کند؛ کتاب این انتشار را به‌صورت یک امکان برای یاخته‌های تومور بدخیم بیان می‌کند، نه رخدادی قطعی در هر تومور (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۸۸–۸۹).

پاسخ: گزینهٔ ۲

۱. تعیین نکتهٔ اصلی سؤال: عبارت «فقط در ارتباط با بعضی» یعنی ویژگی موردنظر باید در گروهی از بیگانه‌خوارها دیده شود، اما ویژگی همگانی آن‌ها نباشد. کتاب، درشت‌خوارها، یاخته‌های دارینه‌ای، ماستوسیت‌ها و نوتروفیل‌ها را از بیگانه‌خوارها معرفی می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۶۶–۶۷).

۲. بررسی ویژگی متمایزکننده: نوتروفیل‌ها از گویچه‌های سفید خون‌اند. با ورود عامل بیماری‌زا به بافت، می‌توانند با تراگذری، یعنی عبور از دیوارهٔ رگ، به محل حضور آن برسند و بیگانه‌خواری کنند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۶۸–۶۹). در مقابل، بیگانه‌خوارهایی مانند درشت‌خوارهای حبابکی از پیش در بافت حضور دارند؛ بنابراین برای برخورد با عامل بیگانه در همان بافت، لازم نیست ابتدا از خون خارج شوند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۶۶–۶۷). پس ویژگی گزینهٔ سوم فقط دربارهٔ بعضی از بیگانه‌خوارها صدق می‌کند.

۳. بررسی گزینه‌های دیگر:

• گزینهٔ اول: خون‌بهر یا هماتوکریت، نسبت حجم گویچه‌های قرمز به حجم کل خون است؛ بنابراین حتی بیگانه‌خوارهای موجود در خون نیز موضوع این سنجش نیستند.
• گزینهٔ دوم: همهٔ بیگانه‌خوارها، مانند سایر یاخته‌های زنده، آنزیم دارند. آنزیم‌ها بر مواد معینی اثر می‌گذارند؛ پس داشتن مولکول‌هایی با عملکرد اختصاصی، به بعضی از بیگانه‌خوارها محدود نیست. اختصاصی بودن عملکرد آنزیم را نباید با اختصاصی بودن پاسخ ایمنی یکی دانست؛ بیگانه‌خوارها در دفاع غیراختصاصی نقش دارند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۶۶).
• گزینهٔ چهارم: فسفولیپیدها بخش اصلی ساختار غشا هستند و قابلیت جابه‌جایی جانبی دارند. تغییر شکل و بازآرایی غشا هنگام دربرگرفتن ذرهٔ بیگانه نیز ویژگی محدود به گروه خاصی از بیگانه‌خوارها نیست.

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای حل سؤال باید «ترتیب مراحل چرخهٔ قلبی» را از «ترتیب انتشار پیام الکتریکی» تفکیک کنیم و قیدِ کنارگذاشتن رویدادهای چرخه‌های قبلی را در نظر بگیریم.

گام اول: تعیین مراحل چرخه
طبق کتاب، مرحلهٔ اول استراحت عمومی با مدت حدود $0.4\ \text{ثانیه}$، مرحلهٔ دوم انقباض دهلیزی با مدت حدود $0.1\ \text{ثانیه}$ و مرحلهٔ سوم انقباض بطنی با مدت حدود $0.3\ \text{ثانیه}$ است. بنابراین کوتاه‌ترین مرحله، انقباض دهلیزی است. (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۵۲–۵۳)

گام دوم: مرور مسیر پیام الکتریکی
پیام در گره سینوسی ـ دهلیزی یا پیشاهنگ ایجاد می‌شود و از طریق رشته‌های هادی به گره دهلیزی ـ بطنی، واقع در عقب دریچهٔ سه‌لختی، می‌رسد. سپس از راه رشته‌های دیوارهٔ بین دو بطن به سمت نوک قلب هدایت می‌شود و در دیوارهٔ بطن‌ها انتشار می‌یابد؛ در نتیجه، انقباض بطن‌ها از پایین به بالا پیش می‌رود. (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۵۲، متن و شکل شبکهٔ هادی و فعالیت ۲)

گام سوم: بررسی گزینه‌ها
ـ گزینهٔ ۱ درست است: کوتاه‌ترین مرحله، انقباض دهلیزی است. در روند طبیعی تحریک دهلیزها، پیامِ ایجادشده در گره پیشاهنگ از مسیرهای هادی به گره دهلیزی ـ بطنی نیز منتقل می‌شود؛ محل این گره همان عقب دریچهٔ سه‌لختی است.

ـ گزینهٔ ۲ نادرست است: مرحلهٔ اول، استراحت عمومی است؛ اما انتشار پیام در اطراف بطن‌ها تا نزدیکی لایهٔ عایق دهلیزی ـ بطنی، با تحریک و انقباض بطن‌ها ارتباط دارد، نه با فراهم‌کردن مرحلهٔ اولِ همان چرخه. اگر بخواهیم انقباض بطنیِ پیش از این استراحت را در نظر بگیریم، به چرخهٔ قبلی ارجاع داده‌ایم که صورت سؤال صریحاً آن را کنار گذاشته است.

ـ گزینهٔ ۳ درست است: مرحلهٔ سوم، انقباض بطنی است. برای وقوع طبیعی آن، پیام باید از رشته‌های هادیِ دیوارهٔ بین دو بطن به سمت نوک قلب برود و سپس در دیوارهٔ بطن‌ها منتشر شود.

ـ گزینهٔ ۴ درست است: مرحلهٔ دوم، انقباض دهلیزی است و تحریک لازم برای آن با ایجاد پیام الکتریکی در یاخته‌های گره سینوسی ـ دهلیزی آغاز می‌شود.

پاسخ: گزینهٔ ۲

ملاک سؤال، یافتن مرحله‌ای است که برای «همهٔ دستاوردهای پزشکی موردنظر کتاب» ضروری باشد؛ نه مرحله‌ای که فقط در یک روش خاص انجام می‌شود.

۱. بررسی عبارت «الف»:
برای کاربرد هدفمند فناوری‌های ژنی در پزشکی، باید ژن یا ژن‌های مرتبط با هدف شناسایی و بررسی شوند؛ مثلاً در تولید انسولین، توالی‌های رمزکنندهٔ زنجیره‌های آن اهمیت دارند و در تولید واکسن نوترکیب، ژن مربوط به پادگن عامل بیماری‌زا انتخاب می‌شود. بنابراین بررسی ژنِ مرتبط، شرط مشترک موردنظر سؤال است. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۰۲ و صفحات ۱۰۳–۱۰۴)

۲. بررسی عبارت «ب»:
قید «در آخرین مرحله» این عبارت را نادرست می‌کند. در روش تولید انسولینِ نشان‌داده‌شده در کتاب، ابتدا زنجیره‌های پلی‌پپتیدی خالص می‌شوند و سپس با ایجاد پیوندهایی به یکدیگر متصل می‌شوند تا انسولین فعال پدید آید. پس حتی در همین نمونه نیز خالص‌سازی، مرحلهٔ آخر نیست؛ افزون بر آن، محصول نهایی همهٔ کاربردهای پزشکی زیست‌فناوری، پلی‌پپتید خالص‌شده نیست. (زیست‌شناسی ۳، صفحات ۱۰۳–۱۰۴، شکل ۱۴)

۳. بررسی عبارت «ج»:
باید بین «ورود یک قطعه دنا به یاخته» و «انتقال بخشی از محتوای ژنی یک یاخته به یاختهٔ دیگر» تفاوت گذاشت. کتاب در شرح تولید انسولین بیان می‌کند که دو توالی دنا برای رمز کردن زنجیره‌های انسولین ساخته شدند و سپس به کمک دیسک به باکتری انتقال یافتند. بنابراین لازم نیست دنای واردشده حتماً از محتوای ژنی یک یاختهٔ مبدأ جدا شده باشد؛ در نتیجه، عبارت «ج» ضرورت همگانی ندارد. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۰۲)

۴. بررسی عبارت «د»:
تکثیر مستقل از فامتن اصلی، ویژگی روشی است که در آن از ناقلی مانند دیسک استفاده می‌شود؛ نمی‌توان آن را شرط همهٔ دستاوردهای پزشکی دانست. برای نمونه، در ژن‌درمانی هدف، فراهم‌کردن عملکرد ژن سالم در یاختهٔ هدف است، نه الزاماً تولید نسخه‌های متعدد دنای نوترکیب به‌صورت مستقل از فامتن. همچنین کتاب، تولید انبوه ژن را تنها «یکی از اهداف» مهندسی ژنتیک معرفی می‌کند، نه هدف اجباری تمام کاربردهای آن. (زیست‌شناسی ۳، صفحات ۹۳–۹۴ و ۱۰۳–۱۰۴)

در نتیجه، فقط عبارت «الف» ضرورت عمومیِ موردنظر سؤال را دارد.

پاسخ: گزینهٔ ۴

گام اول: شناسایی تنظیم‌کنندهٔ رشد
اثر بازدارندهٔ جوانهٔ رأسی بر رشد جوانه‌های جانبی، «چیرگی رأسی» نام دارد. پس از قطع جوانهٔ رأسی، مقدار اکسین در جوانه‌های جانبی کاهش و مقدار سیتوکینین افزایش می‌یابد و این جوانه‌ها شروع به رشد می‌کنند. بنابراین، تنظیم‌کننده‌ای که در صورت سؤال بازدارندگی رشد جوانه‌های جانبی را برطرف کرده، سیتوکینین است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۴۱–۱۴۲).

گام دوم: یافتن نقش دیگر سیتوکینین
سیتوکینین‌ها علاوه بر تحریک تقسیم یاخته و کمک به رشد جوانه‌های جانبی، پیری برگ را نیز به تأخیر می‌اندازند. یکی از نمودهای این اثر، کندشدن تجزیهٔ سبزینه و طولانی‌ترشدن مدت سبزماندن برگ است؛ بنابراین، به‌تأخیرانداختن تجزیهٔ کلروفیل با عملکرد این هورمون سازگار است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۴۱).

گام سوم: تمایز از نقش سایر هورمون‌ها
حفظ خواب جوانه و کمک به حفظ آب گیاه از نقش‌های آبسیزیک اسید است. همچنین، جدایی برگ از شاخه با افزایش نسبت اتیلن به اکسین و تولید آنزیم‌های تجزیه‌کنندهٔ دیواره در ناحیهٔ جداکننده ارتباط دارد؛ پس نباید آن را به سیتوکینین نسبت داد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۴۴–۱۴۵).

پاسخ: گزینهٔ ۲

گام اول ـ معیار بررسی عبارت را مشخص می‌کنیم.
در جمله، «هر نوع ناهنجاری» اهمیت دارد؛ یعنی پیامد گفته‌شده باید برای تک‌تک انواع ناهنجاریِ مشمول بخش اول امکان‌پذیر باشد. بنابراین اگر حتی یک نوع ناهنجاری پیدا کنیم که بخش اول دربارهٔ آن درست، اما پیامد بخش دوم برای آن ناممکن باشد، آن گزینه نامناسب است.

گام دوم ـ انواع ناهنجاری‌های ساختاری را مرور می‌کنیم.
کتاب، حذف را از دست رفتن قطعه، مضاعف‌شدگی را اضافه‌شدن نسخه‌ای از یک قطعه، جابه‌جایی را انتقال قطعه و واژگونی را معکوس‌شدن جهت یک قطعه در محل خود معرفی می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۰–۵۱، شکل ۴).

گام سوم ـ گزینه‌ها را بررسی می‌کنیم.

• گزینهٔ ۱: واژگونی می‌تواند با وقوع دو شکست در دو سوی یک قطعه و اتصال دوبارهٔ آن در جهت عکس ایجاد شود؛ پس مشمول بخش اول عبارت است. اما در واژگونیِ یک فامتن طبیعی، قطعه‌ای حذف نمی‌شود و طول فامتن کاهش نمی‌یابد. بنابراین نمی‌توان کوتاه‌شدن فامتن را پیامد احتمالی «هر نوع» ناهنجاریِ قابل ایجاد با دو شکست دانست. اینکه حذفِ یک قطعهٔ میانی نیز با دو شکست رخ می‌دهد و فامتن را کوتاه می‌کند، برای درست‌شدن حکمِ «هر نوع» کافی نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۰–۵۱).

• گزینهٔ ۲: یک شکست می‌تواند قطعه‌ای انتهایی و فاقد سانترومر را از فامتن جدا کند؛ در این حالت، فامتن باقی‌مانده یک سانترومر دارد. انتقال چنین قطعه‌ای به فامتن دیگر نیز می‌تواند بدون تغییر تعداد سانترومرهای آن انجام شود. بنابراین داشتن یک سانترومر با این ناهنجاری‌ها سازگار است.

• گزینهٔ ۳: ثابت‌ماندن مقدار مادهٔ ژنتیکی، به معنای ثابت‌ماندن آرایش قطعات نیست. برای نمونه، در واژگونیِ شامل سانترومر، اگر بخش‌های دو طرف سانترومر در قطعهٔ واژگون‌شونده طول یکسانی نداشته باشند، موقعیت نسبی سانترومر نسبت به دو انتهای فامتن تغییر می‌کند. جابه‌جایی قطعه میان بخش‌های همان فامتن نیز می‌تواند چنین اثری داشته باشد؛ بدون آنکه مقدار مادهٔ ژنتیکی آن تغییر کند.

• گزینهٔ ۴: حذف یا اضافه‌شدن قطعه‌ای فاقد سانترومر، مقدار مادهٔ ژنتیکی فامتن را تغییر می‌دهد، اما می‌تواند فامتنی با همان یک سانترومر ایجاد کند. پس تغییر مقدار مادهٔ ژنتیکی الزاماً به معنای تغییر تعداد سانترومرها نیست.

نتیجه: واژگونی، مثال نقضِ حکم گزینهٔ ۱ است؛ زیرا با دو شکست امکان‌پذیر است، اما به‌خودی‌خود فامتن را کوتاه نمی‌کند.

پاسخ: گزینهٔ ۱

ابتدا باید اندام‌های موردنظر را مشخص کنیم. مطابق کتاب، در فرد بالغ یاخته‌های خونی و گرده‌ها در مغز قرمز استخوان ساخته می‌شوند؛ اما در دوران جنینی، کبد و طحال نیز در ساخت آن‌ها نقش دارند. پس باید ویژگی‌های مشترک «کبد و طحال» را بررسی کنیم (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۶۱–۶۲).

الف ـ درست است. کبد و طحال هر دو در حفرهٔ شکمی و زیر ماهیچهٔ میان‌بند قرار دارند؛ کبد عمدتاً در سمت راست و طحال در سمت چپ است.

ب ـ درست است. خون کبد از راه سیاهرگ‌های فوق‌کبدی خارج می‌شود. خون خارج‌شده از طحال نیز ابتدا از راه سیاهرگ باب وارد کبد می‌شود و پس از عبور از رگ‌های کبد، به سیاهرگ‌های فوق‌کبدی می‌رسد. بنابراین خون هر دو اندام وارد این سیاهرگ‌ها می‌شود؛ توجه کنید که عبارت سؤال، ورود «مستقیم» را شرط نکرده است.

ج ـ نادرست است. بازگرداندن لنف به دستگاه گردش خون بر عهدهٔ رگ‌ها و مجاری لنفی است. نقش دفاعی طحال را نباید با این کارکرد اشتباه گرفت؛ کبد و طحال نقش اصلی مشترکی در بازگرداندن لنف ندارند.

د ـ درست است. خون نوعی بافت پیوندی است و گویچه‌های قرمز از یاخته‌های آن هستند. گویچه‌های قرمزِ تغییرشکل‌یافته، مانند گویچه‌های داسی‌شکل، می‌توانند هنگام عبور از رگ‌های باریک گرفتار و در اندام‌هایی مانند کبد و طحال انباشته شوند. بنابراین این دو اندام در مواردی می‌توانند حاوی تعداد زیادی از این یاخته‌ها باشند.

در نتیجه، موارد «الف»، «ب» و «د» درست‌اند و سه مورد، ویژگی مشترک این دو اندام را نشان می‌دهند.

پاسخ: گزینهٔ ۳

ابتدا باید مشخص کنیم سؤال دربارهٔ کدام مهره‌داران است.

گام اول: شناسایی گروه‌ها
طبق کتاب، اندوختهٔ غذایی تخمک در ماهی‌ها و دوزیستان به علت کوتاه‌بودن دورهٔ جنینی و در پستاندارانِ دارای ارتباط غذایی مادر و جنین، به علت تأمین غذا از مادر، کم است. بنابراین باید ویژگی مشترک این گروه‌ها را پیدا کنیم؛ نه ویژگی همهٔ مهره‌داران را. پستانداران تخم‌گذار را نیز نباید با پستانداران دارای ارتباط غذایی مادر و جنین یکسان در نظر گرفت (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۱۷–۱۱۸).

گام دوم: بررسی ویژگی تنفسی
در تقسیم‌بندی کتاب، تنفس پوستی، آبششی، نایدیسی و شُشی از روش‌های اصلی تنفس جانوران‌اند. ماهی‌ها با آبشش و پستانداران با شُش تبادل گاز انجام می‌دهند. دوزیستان نیز در دورهٔ لاروی معمولاً آبشش دارند و در دوران بلوغ، علاوه بر تنفس پوستی، از شُش استفاده می‌کنند. پس همهٔ گروه‌های موردنظر، دست‌کم از یکی از روش‌های اصلی تنفس برای تبادل گاز با محیط بهره می‌برند (زیست‌شناسی ۱، فصل ۳، گفتار تنوع تبادلات گازی).

دقت کنید که گزینهٔ چهارم نمی‌گوید روش تنفس همهٔ این جانوران یکسان است یا هر جانور فقط یک روش تنفس دارد.

گام سوم: رد سایر گزینه‌ها

• گزینهٔ اول: ترشح کلیوی عمدتاً فعال است؛ بنابراین نسبت‌دادن روش غیرفعال به ترشح نادرست است.
• گزینهٔ دوم: تنظیم آب و یون‌ها فقط بر عهدهٔ کلیه نیست؛ برای نمونه، آبشش ماهی‌ها نیز در تنظیم یون‌های بدن نقش دارد.
• گزینهٔ سوم: این عبارت محل لقاح را به محیط اطراف یا بدن ماده محدود می‌کند، درحالی‌که در ماهی‌ای مانند اسبک‌ماهی، لقاح در بدن نر رخ می‌دهد.

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای حل سؤال، باید نقش محصولات واکنش‌های نوری و ترتیب رویدادهای چرخهٔ کالوین را بررسی کنیم.

۱. تبدیل کربن‌دی‌اکسید به قند، فرایندی کاهشی است. طبق کتاب، عدد اکسایش کربن در قند از عدد اکسایش آن در $\mathrm{CO_2}$ کمتر است؛ بنابراین ساخت قند به انرژی و منبع الکترون نیاز دارد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۸۴–۸۵).

۲. انرژی و الکترون لازم از محصولات واکنش‌های نوری تأمین می‌شود. چرخهٔ کالوین به $\mathrm{ATP}$ و $\mathrm{NADPH}$ ساخته‌شده در واکنش‌های نوری وابسته است. در بخش کاهش، $\mathrm{ATP}$ انرژی لازم را فراهم می‌کند و به $\mathrm{ADP}$ تبدیل می‌شود؛ $\mathrm{NADPH}$ نیز با واگذاری الکترون، به $\mathrm{NADP^+}$ تبدیل می‌شود. در نتیجه، هم‌زمان با کاهش کربن و ذخیره‌شدن انرژی در ترکیبات آلی، انرژی قابل‌انتقال این محصولات واکنش‌های نوری کاهش می‌یابد. پس عبارت گزینهٔ سوم درست است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۸۵، شکل ۷).

۳. بررسی سایر عبارت‌ها:
ـ در گزینهٔ اول، قید «هر» نادرست است. ریبولوزبیس‌فسفات، که نوعی قند است، با گرفتن $\mathrm{CO_2}$ به ترکیبی شش‌کربنی و ناپایدار تبدیل می‌شود. واکنش بعدی این ترکیب، شکسته‌شدن به دو اسید سه‌کربنی است، نه اکسایش؛ بنابراین همهٔ محصولات مستقیم تغییر قندها، پیش‌مادهٔ واکنش اکسایشی نیستند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۸۴–۸۵).
ـ در گزینهٔ دوم، ترتیب رویدادها اشتباه است: در مسیر بازسازی پذیرنده، ابتدا قندهای سه‌کربنی بازآرایی می‌شوند و ترکیب پنج‌کربنی شکل می‌گیرد؛ مصرف $\mathrm{ATP}$ در ادامه، به بازسازی ریبولوزبیس‌فسفات می‌انجامد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۸۵، شکل ۷).
ـ در گزینهٔ چهارم نیز ترتیب برعکس بیان شده است: ابتدا با مصرف $\mathrm{ATP}$، فسفات به مولکول سه‌کربنی افزوده می‌شود و سپس با مصرف $\mathrm{NADPH}$، کاهش و تشکیل قند سه‌کربنی فسفات‌دار رخ می‌دهد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۸۵، شکل ۷).

پاسخ: گزینهٔ ۳

ابتدا باید ترکیب موردنظر را شناسایی کنیم و سپس به یاد داشته باشیم که سؤال، عبارت «نادرست» را می‌خواهد.

۱. شناسایی ترکیب: بخش کیسه‌ای‌شکل لولهٔ گوارش، معده است. یاخته‌های اصلی غده‌های معده، پپسینوژنِ غیرفعال ترشح می‌کنند. اسید معده زمینهٔ تبدیل آن به پپسینِ فعال را فراهم می‌کند و پپسین نیز می‌تواند پپسینوژن‌های دیگر را فعال کند. بنابراین ترکیب موردنظر، «پپسین» است. در فعالیت کتاب نیز گوارش پروتئین سفیدهٔ تخم‌مرغ با پپسین در حضور کلریدریک‌اسید بررسی می‌شود (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۲).

۲. بررسی گزینهٔ ۱: پپسین آنزیمی گوارشی است که در فضای درونی معده فعالیت می‌کند؛ خودِ این آنزیم به‌عنوان مادهٔ مغذی جذب و وارد مویرگ‌های خونی نمی‌شود. نباید ورود محصولات گوارش به خون را با ورود آنزیم گوارشی به خون یکسان دانست. کتاب نیز در توضیح گردش خون گوارشی، از انتقال «مواد مغذی جذب‌شده» به کبد سخن می‌گوید، نه جذب آنزیم‌هایی مانند پپسین (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۲۶–۲۷). پس صرف‌نظر از ویژگی اندام ذکرشده، ادعای ورود پپسین به مویرگ‌های آن نادرست است.

۳. بررسی گزینهٔ ۲: گاسترین، هورمون ترشح‌شده از یاخته‌های درون‌ریز معده، ترشح اسید و پپسینوژن را افزایش می‌دهد. در نتیجه، به‌طور غیرمستقیم امکان تشکیل پپسین فعال را فراهم می‌کند؛ پس این عبارت درست است.

۴. بررسی گزینهٔ ۳: پپسین با آب‌کافت پیوندهای پپتیدی، پروتئین‌ها را به قطعات کوچک‌تر تبدیل می‌کند. فعالیت گوارش سفیدهٔ تخم‌مرغ نیز همین نقش را نشان می‌دهد؛ بنابراین این عبارت درست است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۲).

۵. بررسی گزینهٔ ۴: پپسین از گروه آنزیم‌ها و دارای ماهیت پروتئینی است. آنزیم‌ها با افزایش سرعت واکنش‌ها، در فرایندهای یاخته‌ای اهمیت فراوان دارند. این عبارت بیانگر ویژگی عمومی آنزیم‌هاست، نه اینکه محل فعالیت پپسین درون یاخته باشد؛ پس نادرست محسوب نمی‌شود.

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای پاسخ، باید دو نکتهٔ شکل دستگاه لنفی را بررسی کنیم: محدودهٔ جمع‌آوری لنف توسط هر مجرا و محل تجمع گره‌های لنفی.

گام اول ـ شناخت مسیر بازگشت لنف: لنف پس از عبور از رگ‌های لنفی، از راه دو مجرای لنفی به سیاهرگ‌های زیرترقوه‌ای بازمی‌گردد. بنابراین، مجاری لنفی مسیر بازگشت لنف به خون هستند (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۵۹–۶۰).

گام دوم ـ مقایسهٔ دو مجرا: مطابق شکل کتاب، مجرای لنفی راست، لنف بخش راست سر و گردن، بازوی راست و بخش راست قفسهٔ سینه را دریافت می‌کند. لنف سایر بخش‌های بدن، از جمله هر دو پا و بازوی چپ، به مجرای لنفی چپ می‌ریزد. پس تقسیم مسیر لنف، صرفاً بر اساس راست یا چپ بودن اندام نیست (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۶۰، شکل ۱۵).

با این قاعده، سه عبارت نخست رد می‌شوند:

• گزینهٔ ۱ نادرست است؛ زیرا لنف هر دو پا به مجرای لنفی چپ می‌رسد.
• گزینهٔ ۲ نادرست است؛ زیرا لنف دو سوی گردن مسیر یکسانی ندارد و لنف بخش راست گردن به مجرای راست می‌ریزد.
• گزینهٔ ۳ نادرست است؛ زیرا لنف بازوی راست به مجرای راست و لنف بازوی چپ به مجرای چپ می‌پیوندد.

گام سوم ـ بررسی محل گره‌ها: در شکل دستگاه لنفی، تجمع گره‌های لنفی در ناحیهٔ زانوها نیز دیده می‌شود؛ بنابراین، عبارت گزینهٔ ۴ درست است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۶۰، شکل ۱۵).

پاسخ: گزینهٔ ۴

گام اول ـ شناسایی جانور: جانوران موردنظر، مورچه‌ها هستند. کتاب توضیح می‌دهد که مورچه‌های ساکن آکاسیا به حشرات برگ‌خوار هجوم می‌برند و در واقع با دفاع از درخت، از محل زندگی خود محافظت می‌کنند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۵۱–۱۵۲).

گام دوم ـ ارتباط با رفتار اجتماعی: برای پاسخ، باید ویژگی‌های مورچه‌ها را نیز در نظر گرفت. مطابق مبحث زندگی گروهی در فصل «رفتارهای جانوران» زیست‌شناسی ۳، مورچه‌ها زندگی اجتماعی دارند و نگهبانی از گروه می‌تواند خطر شکارشدن اعضا را کاهش دهد. بنابراین ویژگی بیان‌شده در گزینهٔ سوم دربارهٔ جانوران ساکن آکاسیا درست است؛ این گزینه به مزیت زندگی گروهی برای خود مورچه‌ها اشاره دارد، نه به سازوکار دفاع شیمیایی گیاه.

گام سوم ـ بررسی نکته‌های رد سایر گزینه‌ها: تولید ترکیباتی که گیاه‌خواران را بیمار می‌کنند یا می‌کشند، در متن مربوط به دفاع شیمیایی گیاهان آمده است و نباید آن را به مورچه‌های آکاسیا نسبت داد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۵۰–۱۵۱). همچنین حضور همیشگی مورچه‌ها ادعای درستی نیست؛ گل‌های بازشدهٔ آکاسیا ماده‌ای منتشر می‌کنند که آن‌ها را فراری می‌دهد تا به زنبورهای گرده‌افشان حمله نکنند. همین مطلب نشان می‌دهد گرده‌افشانی آکاسیا وابسته به زنبورها است، نه مورچه‌ها (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۵۱–۱۵۲).

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای پاسخ، باید «شبکه‌های عصبی روده‌ای» را از عصب‌رسانی دستگاه عصبی خودمختار متمایز کنیم.

۱. بررسی عبارت درست: در دیوارهٔ لولهٔ گوارش، از مری تا مخرج، شبکه‌های عصبی روده‌ای وجود دارند که حرکات و ترشحات لولهٔ گوارش را تنظیم می‌کنند. این شبکه‌ها می‌توانند مستقل از دستگاه عصبی خودمختار نیز فعالیت کنند. بنابراین غده‌های معده، که در دیوارهٔ این لوله قرار دارند، می‌توانند مستقیماً تحت تأثیر این شبکه‌ها باشند. در مقابل، غده‌های بزاقی خارج از این دیواره‌اند و تنظیم عصبی ترشح آن‌ها از طریق پیام‌های دستگاه عصبی خودمختار انجام می‌شود؛ پس عبارت گزینهٔ دوم درست است. منظور این گزینه، نداشتن تنظیم عصبی در غدهٔ بزاقی نیست، بلکه تفاوت در اثر مستقیم شبکه‌های عصبی روده‌ای است. (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۷)

۲. رد گزینهٔ اول: هستهٔ غیرمرکزی منحصر به یاخته‌های غدهٔ بزاقی نیست؛ در غدهٔ معده نیز یاخته‌هایی با هستهٔ نزدیک به قاعده وجود دارند. بنابراین نمی‌توان این ویژگی را با واژهٔ «برخلاف» به غدهٔ بزاقی اختصاص داد.

۳. رد گزینهٔ سوم: کاتالیزور زیستی مورد نظر، آنزیم است. آمیلاز بزاق در تجزیهٔ نشاسته، یعنی نوعی پلی‌ساکارید گیاهی، نقش دارد؛ اما پپسین معده بر پروتئین‌ها اثر می‌گذارد. در نتیجه، غدهٔ معده آنزیم تجزیه‌کنندهٔ نشاسته ترشح نمی‌کند. کتاب نیز نقش پپسین را تجزیهٔ پروتئین‌ها به مولکول‌های کوچک‌تر بیان می‌کند. (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۱)

۴. رد گزینهٔ چهارم: باید به واژهٔ «ابتدا» توجه کرد. ترشحات یاخته‌های غدهٔ بزاقی ابتدا به فضای مجاری غده وارد می‌شوند و پس از عبور از آن‌ها به دهان می‌رسند؛ پس ورود نهایی بزاق به دهان، به معنی ورود مستقیم و ابتدایی ترشحات این یاخته‌ها به سطح داخلی لولهٔ گوارش نیست. غده‌های بزاقی از اندام‌های مرتبط با لولهٔ گوارش‌اند، نه بخشی از دیوارهٔ آن. (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۱۷–۱۸)

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای حل سؤال، ابتدا بخش موردنظر را شناسایی می‌کنیم و سپس موقعیت آن را با ساختارهای دیگر می‌سنجیم.

۱. شناسایی بخش موردنظر: بخش حلزونی گوش مربوط به شنوایی است. کتاب، شنوایی را از فعالیت‌های مرتبط با مغز میانی معرفی می‌کند و برجستگی‌های چهارگانه را جزئی از این بخش می‌داند. بنابراین، منظور سؤال بخش مرتبط با شنواییِ برجستگی‌های چهارگانه است (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۰–۱۱).

۲. تعیین جایگاه مرکز تنظیم ترشح بزاق: پل مغزی در تنظیم ترشح بزاق نقش دارد. از طرفی، مغز میانی بالاتر از پل مغزی قرار گرفته است؛ پس بخش موردنظر سؤال نیز بالاتر از مرکز تنظیم‌کنندهٔ ترشح بزاق قرار دارد. این رابطه، درستی گزینهٔ اول را نشان می‌دهد (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۰–۱۱).

۳. بررسی سایر عبارت‌ها:

• غدهٔ ترشح‌کنندهٔ ملاتونین، اپی‌فیز است. در شکل تشریح مغز، اپی‌فیز بالاتر از برجستگی‌های چهارگانه دیده می‌شود؛ بنابراین رابطهٔ مکانی گزینهٔ دوم برعکس است (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۴–۱۵).
• مرکز اصلی تنظیم تنفس در بصل‌النخاع قرار دارد. پل مغزی بین مغز میانی و بصل‌النخاع واقع شده است؛ پس بخش موردنظر با مرکز اصلی تنظیم تنفس مجاور نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۰–۱۱).
• محل گردآوری اغلب پیام‌های حسی، تالاموس است که آن‌ها را برای پردازش نهایی به قشر مخ می‌فرستد؛ این ویژگی مربوط به مغز میانی نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۱).

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای یافتن عبارت نادرست، ابتدا باید نوع یادگیری پرنده را مشخص کنیم.

۱. رفتار پرنده، نمونه‌ای از شرطی شدن فعال است. پرنده مونارک را می‌خورد و سپس دچار تهوع می‌شود. در نتیجه، میان رفتار خود و پیامد ناخوشایند آن ارتباط برقرار می‌کند و در آینده از تکرار آن رفتار خودداری می‌کند. کتاب، شرطی شدن فعال را «یادگیری با آزمون و خطا» نیز می‌نامد؛ بنابراین گزینهٔ ۱ درست است (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۱۱–۱۱۲).

۲. این یادگیری با غذایابی بهینه سازگار است. غذایابی بهینه فقط به معنای افزایش مقدار غذای خورده‌شده نیست، بلکه هزینه‌ها و فایده‌های تغذیه اهمیت دارند. پرهیز از حشره‌ای که موجب بیماری می‌شود، هزینه و زیان تغذیه را کاهش می‌دهد؛ پس گزینهٔ ۲ نیز درست است.

۳. چشم‌پوشی از محرک تکراری بی‌اهمیت، مربوط به خوگیری است، نه رفتار توصیف‌شده. در خوگیری، پاسخ جانور به محرکی تکراری که سود یا زیانی ندارد کاهش می‌یابد؛ اما خوردن مونارک برای این پرنده پیامدی زیان‌آور داشته است. بنابراین، پرنده ترک یک رفتار را بر اساس پیامد آن می‌آموزد، نه بی‌اعتنایی به یک محرک بی‌اهمیت را. همچنین خوگیری به معنای چشم‌پوشی از «هر» محرک تکراری نیست؛ بی‌اهمیت بودن محرک شرط اساسی آن است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۱۰). پس گزینهٔ ۳ نادرست است.

۴. عامل مورد اشاره در گزینهٔ ۴، انتخاب طبیعی است. آموخته‌شده بودن یک رفتار، آن را از تأثیر انتخاب طبیعی خارج نمی‌کند. توانایی یادگیریِ پرهیز از غذای زیان‌آور می‌تواند به بقا و در نتیجه فرصت تولیدمثل کمک کند؛ بنابراین این عبارت درست است.

پاسخ: گزینهٔ ۳

گام اول ـ شناسایی جاندار: گیاه توصیف‌شده در صورت سؤال «آزولا» است. آزولا با سیانوباکتری‌ها همزیستی دارد و از نیتروژن تثبیت‌شدهٔ آن‌ها بهره می‌برد؛ بنابراین جاندار مورد سؤال، سیانوباکتریِ تثبیت‌کنندهٔ نیتروژن و همزیست آزولاست، نه خود آزولا (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۰۳).

گام دوم ـ بررسی عبارت‌ها:

«الف» نادرست است. سیانوباکتری سبزینهٔ $a$ دارد، اما چون باکتری و پروکاریوت است، سبزدیسه ندارد؛ پس نسبت‌دادن این رنگیزه به «سبزدیسهٔ آن» نادرست است. علاوه بر این، اسپیروژیر نیز سبزینهٔ $a$ دارد و از این نظر نمی‌توان آن‌ها را متفاوت دانست.

«ب» درست است. سیانوباکتری‌ها فتوسنتزکننده‌اند؛ بنابراین همانند جلبک قرمز، با استفاده از سامانهٔ فتوسنتزی، انرژی نورانی را به انرژی شیمیایی تبدیل می‌کنند. نکته این است که برای انجام فتوسنتز، وجود سبزدیسه در همهٔ جانداران ضروری نیست؛ سیانوباکتری بدون داشتن این اندامک فتوسنتز می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۰۳).

«ج» نادرست است. اوگلنا یوکاریوت است و دنای هسته‌ای آن با هیستون‌ها و پروتئین‌های دیگر همراه است. سیانوباکتری پروکاریوت است و دنای آن سازمان‌یافتگیِ همراه با هیستونِ یوکاریوتی ندارد. البته این تفاوت را نباید به معنای نبود هرگونه پروتئین همراه دنا در باکتری‌ها دانست.

«د» درست است. سیانوباکتریِ همزیست آزولا توانایی تثبیت نیتروژن دارد؛ یعنی می‌تواند نیتروژن مولکولی جو، $\mathrm{N_2}$، را به ترکیبات نیتروژن‌دار قابل استفاده تبدیل کند. اشرشیاکُلای چنین توانایی‌ای ندارد. تعریف تثبیت نیتروژن و نقش باکتری‌ها در این فرایند در صفحهٔ ۹۹ و توانایی همزیست آزولا در صفحهٔ ۱۰۳ بیان شده است (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۹۹ و ۱۰۳).

پس فقط عبارت‌های «ب» و «د» درست‌اند.

پاسخ: گزینهٔ ۲

۱. ابتدا دامنهٔ سؤال را مشخص می‌کنیم: «همهٔ جانداران تک‌یاخته‌ای» شامل پروکاریوت‌ها و یوکاریوت‌های تک‌یاخته‌ای است. پس عبارت درست نباید به وجود هسته وابسته باشد.

۲. بررسی گزینهٔ دوم: در فرایند آماده‌سازی رنای ناقل، آنزیم ویژه با تشخیص پادرمزهٔ آن، آمینواسید مناسب را به رنای ناقل متصل می‌کند. این فرایند به انرژی نیاز دارد. رنای ناقل نیز نوعی نوکلئیک اسید است؛ بنابراین اتصال آمینواسید مناسب به «مولکول نوکلئیک اسید» در این گزینه، همان اتصال آن به رنای ناقل است. این سازوکار به هسته‌دار بودن یاخته وابسته نیست و در هر دو گروه تک‌یاخته‌ای‌ها برقرار است؛ پس گزینهٔ دوم درست است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۲۸–۲۹).

۳. بررسی گزینه‌های دیگر:

• گزینهٔ اول: کتاب وجود توالی‌های مشابه در رناهای ناقل را با استثنای ناحیهٔ پادرمزه بیان می‌کند. در نتیجه نمی‌توان این شباهت را به «همهٔ بخش‌ها» تعمیم داد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۲۸–۲۹).
• گزینهٔ سوم: در طویل‌شدن زنجیره، رناتن پیش می‌رود تا به یکی از رمزه‌های پایان برسد؛ بنابراین برای پایان ترجمهٔ هر پلی‌پپتید، شرکت هر سه نوع رمزهٔ پایان لازم نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۰).
• گزینهٔ چهارم: کتاب ساخت پلی‌پپتید در بیرون هسته را دربارهٔ یاخته‌های هسته‌دار توضیح می‌دهد؛ اما همهٔ تک‌یاخته‌ای‌ها هسته‌دار نیستند. پروکاریوت‌ها هسته ندارند، پس توصیف «فاصلهٔ بین غشای یاخته و هسته» دربارهٔ آن‌ها صدق نمی‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۲۲–۲۳).

پاسخ: گزینهٔ ۲