سوال ۱۶ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۲ نوبت دوم · سوال ۱۶ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۲ · فصل ۷: تولیدمثل
به‌منظور تمایز و تغییر شکل یاختهٔ تک‌لادی (هاپلوئیدی) که فاقد فامتن (کروموزوم)های مضاعف شده است و در بخش مرکزی لوله‌های زامه (اسپرم)ساز یک فرد بالغ یافت می‌شود، لازم است در این یاخته، کدام اتفاق قبل از سایرین رخ دهد؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۴ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
۱. ابتدا یاخته را شناسایی می‌کنیم. زام‌یاختهٔ ثانویه تک‌لاد است، اما فام‌تن‌های مضاعف‌شده دارد. پس از کاستمان دوم، زام‌یاختک تشکیل می‌شود که تک‌لاد است و فام‌تن‌هایش دیگر مضاعف‌شده نیستند. بنابراین یاختهٔ موردنظر سؤال، «زام‌یاختک» است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۹).
۲. زام‌یاختک هنگام حرکت به سوی مجرای لولهٔ زامه‌ساز، بدون تقسیم مجدد، تمایز می‌یابد و به زامه تبدیل می‌شود. تاژک‌دارشدن، کاهش مقدار سیتوپلاسم و فشرده‌شدن هسته از تغییرات این مرحله‌اند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۹).
۳. برای تشخیص تقدم این تغییرات باید به روند تصویری «تمایز و تغییر شکل» توجه کنیم، نه صرفاً ترتیب نام‌بردن تغییرات در متن. در شکل، ابتدا زام‌یاختکِ دارای زائدهٔ تاژکی دیده می‌شود؛ در حالی که هنوز شکل کاملاً کشیدهٔ زامه را پیدا نکرده و مقدار زیادی از سیتوپلاسم خود را از دست نداده است. بنابراین در میان رویدادهای گزینه‌ها، بیرون‌آمدن تاژک زودتر رخ می‌دهد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۹، شکل ۲).
پاسخ: گزینهٔ ۴
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: فشرده‌شدن هسته از تغییرات واقعی زام‌یاختک است و ممکن است با نخستین تغییر آن اشتباه گرفته شود؛ اما در روند تصویری تمایز، پدیدارشدن تاژک پیش از تغییرات نهایی هسته دیده می‌شود.
- گزینهٔ ۲: از دست‌دادن مقدار زیادی از سیتوپلاسم برای تبدیل زام‌یاختک به زامه رخ می‌دهد، اما نخستین رویدادِ موردنظر نیست؛ یاخته پیش از کاهش چشمگیر سیتوپلاسم، شروع به تاژک‌دارشدن می‌کند.
- گزینهٔ ۳: ممکن است شکل کشیدهٔ زامهٔ نهایی باعث انتخاب این گزینه شود؛ اما سؤال دربارهٔ آغاز تغییر شکل است، نه ظاهر نهایی یاخته. تاژک زمانی پدیدار می‌شود که یاخته هنوز کاملاً کشیده نشده است.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- تفاوت زام‌یاختهٔ ثانویه و زام‌یاختک را از نظر مضاعف‌بودن فام‌تن‌ها به یاد بیاورید؛ یاختهٔ سؤال کدام‌یک است؟
- پس از شناسایی یاخته، بخش «تمایز و تغییر شکل» در شکل زامه‌زایی را بررسی کنید؛ این مرحله با تقسیم یاخته‌ای همراه نیست.
- در شکل کتاب، زام‌یاختکِ ابتدای تمایز را با زامهٔ نهایی مقایسه کنید: پیش از کشیده‌شدن کامل یاخته و کاهش چشمگیر سیتوپلاسم، چه زائده‌ای در آن دیده می‌شود؟