سوال ۲۵ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۴ نوبت اول · سوال ۲۵ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۲ · فصل ۷: تولیدمثل
اگر در یک خانم جوان که معمولاً چرخۀ تخمدانی ۲۸ روزه دارد، میزان استروژن خون در حدود روز چهاردهم دوره، در سطح پایینی باقی بماند، در آن زمان کدام اتفاق روی می‌دهد؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۳ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
۱. زمان و شرط سؤال را مشخص می‌کنیم: در یک چرخهٔ معمول روزه، حوالی روز زمان تخمک‌گذاری است؛ اما سؤال تأکید دارد که استروژن برخلاف روند طبیعی، در سطح پایینی باقی مانده است. بنابراین نباید همهٔ رخدادهای طبیعی میانهٔ چرخه را قطعی فرض کنیم.
۲. اثر مستقیم استروژن بر رحم را بررسی می‌کنیم. طبق کتاب، استروژن رشد لایهٔ داخلی دیوارهٔ رحم و افزایش ضخامت آن را تحریک می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۶–۱۰۷). پس اگر استروژن پایین بماند، تحریک لازم برای رشد طبیعی این لایه فراهم نمی‌شود و ضخامت آن در حد پایینی باقی می‌ماند. این همان پیامد موردنظر سؤال است.
۳. پایین‌ماندن استروژن را نباید با افزایش طبیعی پروژسترون همراه بدانیم. در حالت طبیعی، افزایش شدید استروژن در حوالی تخمک‌گذاری، با بازخورد مثبت موجب آزادشدن مقدار زیادی و می‌شود؛ جهش نیز زمینه‌ساز تخمک‌گذاری است. بنابراین با شرط سؤال، نمی‌توان وقوع طبیعی این جهش و سپس افزایش چشمگیر پروژسترون را نتیجه گرفت (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۵–۱۰۷).
۴. همچنین کاهش فعالیت ترشحی باقی‌ماندهٔ انبانک، پیامد معمول این زمان نیست. باقی‌ماندهٔ انبانک پس از تخمک‌گذاری جسم زرد را تشکیل می‌دهد و استروژن و پروژسترون ترشح می‌کند؛ تحلیل‌رفتن آن در صورت رخ‌ندادن بارداری، در اواخر دوره اتفاق می‌افتد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۵–۱۰۶).
در نتیجه، رابطهٔ مستقیم «استروژن و رشد لایهٔ داخلی رحم» مبنای انتخاب پاسخ است.
پاسخ: گزینهٔ ۳
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است دانش‌آموز تصور کند پایین‌ماندن استروژن بر هیپوفیز اثری ندارد؛ اما استروژن در تنظیم بازخوردی ترشح نقش دارد و از فرض سؤال نمی‌توان ثابت‌ماندن ترشح این هورمون را نتیجه گرفت.
- گزینهٔ ۲: ممکن است دانش‌آموز صرفاً با توجه به زمان معمول تخمک‌گذاری، افزایش پروژسترون را قطعی بداند؛ اما افزایش چشمگیر آن به تشکیل و فعالیت جسم زرد وابسته است و با پایین‌ماندن استروژن و ایجادنشدن جهش طبیعی هورمون‌های هیپوفیزی، چنین افزایشی نتیجه نمی‌شود.
- گزینهٔ ۴: این گزینه ممکن است به‌دلیل اشتباه‌گرفتن میانهٔ دوره با پایان آن انتخاب شود. باقی‌ماندهٔ انبانک پس از تخمک‌گذاری به جسم زرد تبدیل می‌شود و فعالیت ترشحی دارد؛ کاهش فعالیت و تحلیل‌رفتن آن در صورت رخ‌ندادن بارداری، مربوط به اواخر دوره است، نه زمان مطرح‌شده در سؤال.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- در بخش تنظیم هورمونی دستگاه تولیدمثل زن، اثر استروژن بر رحم را از اثر بازخوردی آن بر هیپوتالاموس و هیپوفیز جدا کن.
- پس از قاعدگی، رشد دوبارهٔ لایهٔ داخلی رحم به اثر هورمون تخمدانی وابسته است؛ پایین‌ماندن این هورمون را با وضعیت رشد این لایه مرتبط کن.
- به‌جای فرض‌کردن وقوع طبیعی تخمک‌گذاری و تشکیل جسم زرد، پیامد مستقیم کمبود استروژن را بر بافت هدف آن در رحم بررسی کن.