سوال ۲۶ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۴ نوبت اول · سوال ۲۶ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۲ · فصل ۴: تنظیم شیمیایی
در ارتباط با تنظیمات شیمیایی بدن یک مرد ۲۵ ساله، کدام مورد را می‌توان بیان نمود؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۱ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای پاسخ، باید اثر هر هورمون را بر بافت هدف بررسی کنیم و رشد طولی استخوان را از تغییر مادۀ زمینه‌ای و تراکم آن جدا بدانیم.
۱. بررسی گزینۀ اول: هورمون جنسی مردانه، یعنی تستوسترون، بر افزایش مادۀ زمینه‌ای استخوان و تراکم آن اثر دارد. مرد مورد سؤال بالغ است؛ اما پایان رشد طولی به معنای توقف بازسازی استخوان یا پایان اثر هورمون‌ها بر آن نیست. طبق کتاب، چند سال پس از بلوغ، صفحات رشد استخوانی می‌شوند و پس از بسته‌شدن آن‌ها، افزایش قد از طریق این صفحات متوقف می‌شود (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۶–۵۷). بنابراین، بسته‌بودن صفحات رشد در یک مرد بالغ، با اثر تستوسترون بر مادۀ زمینه‌ای و تراکم استخوان منافاتی ندارد و این عبارت درست است.
۲. بررسی گزینۀ دوم: کورتیزول به تأمین مواد مورد نیاز برای مقابله با تنش کمک می‌کند و از آثار آن، افزایش تجزیۀ پروتئین‌هاست. اکتین و میوزین نیز پروتئین‌های دخیل در انقباض عضله‌اند؛ در نتیجه، ترشح طولانی‌مدت کورتیزول می‌تواند به کاهش پروتئین‌های عضلانی و تحلیل عضله بینجامد. پس نسبت‌دادن افزایش تولید این رشته‌ها به ترشح طولانی‌مدت کورتیزول نادرست است.
۳. بررسی گزینۀ سوم: آسیب به یاخته‌های ترشح‌کنندۀ انسولین می‌تواند ترشح این هورمون را کاهش دهد. انسولین در حالت طبیعی، جذب گلوکز را در یاخته‌های هدف افزایش می‌دهد و ذخیره‌شدن آن به صورت گلیکوژن را تحریک می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۶۱–۶۲). با کمبود انسولین، استفاده از ذخایر چربی افزایش می‌یابد. تجزیۀ چربی‌ها، اسیدهای چرب و گلیسرول تولید می‌کند و گلیسرول به خون وارد می‌شود؛ بنابراین کاهش محسوس گلیسرول خون، نتیجۀ مورد انتظار این وضعیت نیست.
۴. بررسی گزینۀ چهارم: در پایان روزه‌داری، دریافت گلوکز از غذا برای مدتی متوقف بوده و فعالیت ورزشی شدید نیز مصرف گلوکز را افزایش می‌دهد. پاسخ تنظیمی به افت قند خون، کاهش ترشح انسولین و افزایش ترشح گلوکاگون است تا آزادسازی گلوکز از ذخایر کبدی تقویت شود. این پاسخ با اصل تنظیم بازخوردی منفی سازگار است؛ یعنی تغییر ایجادشده، پاسخ‌هایی را برمی‌انگیزد که با آن مقابله کنند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۶۱–۶۲). پس ادعای کاهش ترشح گلوکاگون و سپس انسولین نادرست است.
پاسخ: گزینهٔ ۱
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۲: ممکن است دانش‌آموز افزایش دسترسی بدن به مواد انرژی‌زا در اثر کورتیزول را با افزایش ساخت پروتئین‌های عضله اشتباه بگیرد. کورتیزول تجزیۀ پروتئین‌ها را تقویت می‌کند؛ بنابراین ترشح طولانی‌مدت آن می‌تواند موجب تحلیل عضله شود، نه افزایش تولید اکتین و میوزین.
- گزینهٔ ۳: ممکن است دانش‌آموز تصور کند با کاهش ورود گلوکز به یاخته‌ها، تجزیۀ چربی نیز کاهش می‌یابد. در کمبود انسولین، مصرف ذخایر چربی افزایش می‌یابد و گلیسرول حاصل از تجزیۀ آن‌ها وارد خون می‌شود؛ پس کاهش محسوس گلیسرول، پیامد مورد انتظار نیست.
- گزینهٔ ۴: این گزینه با یکسان دانستن پاسخ انسولین و گلوکاگون به کاهش قند خون، گمراه‌کننده است. در پایان روزه‌داری همراه با ورزش شدید، پاسخ تنظیمی بدن افزایش ترشح گلوکاگون و کاهش ترشح انسولین است، نه کاهش پیاپی هر دو.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- اثر هورمون‌ها بر بافت استخوانی و سوخت‌وساز پروتئین‌ها و چربی‌ها را مرور کن؛ همچنین به تفاوت نقش انسولین و گلوکاگون توجه داشته باش.
- بسته‌شدن صفحات رشد را با توقف همۀ تغییرات استخوان یکسان ندان. از سوی دیگر، هنگام کمبود گلوکز، بدن باید ذخایر انرژی را بسیج کند، نه اینکه مصرف آن‌ها را کاهش دهد.
- در بررسی عبارت مربوط به استخوان، مشخص کن آیا صحبت از افزایش طول استخوان است یا تغییر مادۀ زمینه‌ای و تراکم آن؛ بسته‌شدن صفحات رشد فقط یکی از این فرایندها را متوقف می‌کند.