سوال ۱۷۲ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۰ · سوال ۱۷۲ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۲ · فصل ۴: تنظیم شیمیایی
کدام گزینه، برای تکمیل عبارت زیر مناسب است؟
«در یک پسر بالغ مبتلا به پُرکاری غدهٔ .......... بیشتر می‌شود و در یک دختر بالغ مبتلا به کم‌کاری این غده، .......... افزایش می‌یابد.»
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۳ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای تکمیل عبارت، باید هر دو پیامدِ پُرکاری و کم‌کاریِ یک غده درست باشند.
گام اول: شناسایی اثر پاراتیروئید
هورمون پاراتیروئیدی هنگام کاهش کلسیم خوناب ترشح می‌شود و از سه راه به افزایش آن کمک می‌کند: آزادکردن کلسیم از مادهٔ زمینه‌ای استخوان، افزایش بازجذب کلسیم در کلیه و تبدیل ویتامین به شکل مؤثر در افزایش جذب روده‌ای کلسیم (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۹).
گام دوم: بررسی پُرکاری غده
در پُرکاری پاراتیروئید، اثر این هورمون بیش از حد می‌شود و کلسیم خوناب افزایش می‌یابد. از آنجا که تنظیم مقدار کلسیم برای فعالیت طبیعی ماهیچهٔ قلب ضروری است، افزایش غیرطبیعی آن می‌تواند فعالیت قلب را مختل کند؛ بنابراین افزایش احتمال بیماری‌های قلبی با پُرکاری این غده سازگار است.
گام سوم: بررسی کم‌کاری غده
در کم‌کاری پاراتیروئید، اثر افزایندهٔ هورمون بر کلسیم خوناب کاهش می‌یابد. افت شدید کلسیم می‌تواند تحریک‌پذیری عصبی‌ـ‌ماهیچه‌ای را افزایش دهد و موجب گرفتگی و انقباض‌های غیرارادی ماهیچه‌ها شود. درگیری ماهیچه‌های دخیل در تنفس می‌تواند مشکلات تنفسی ایجاد کند؛ پس بخش دوم همین گزینه نیز درست است.
نکته: نقش پاراتیروئید در تنظیم کلسیم مستقیماً در متن کتاب آمده است؛ پیامدهای قلبی و تنفسی، با ارتباط‌دادن این نقش به اثر کلسیم بر فعالیت ماهیچه‌ها نتیجه‌گیری می‌شوند. تفاوت دختر و پسر در این سؤال، جهت این آثار را تغییر نمی‌دهد.
پاسخ: گزینهٔ ۳
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است با توجه به اثر هورمون‌های تیروئیدی بر سوخت‌وساز و ارتباط آن با تنظیم قند خون، این گزینه انتخاب شود؛ اما کم‌کاری تیروئید با کاهش سوخت‌وساز و کاهش تولید گرما همراه است، نه افزایش دمای بدن.
- گزینهٔ ۲: افزایش کورتیزول می‌تواند با تضعیف پاسخ‌های ایمنی، احتمال ابتلا به عفونت را بیشتر کند و بخش نخست گزینه را پذیرفتنی جلوه دهد؛ اما کم‌کاری فوق کلیه، با کاهش اثر هورمون‌های نگهدارندهٔ آب و نمک، معمولاً فشارخون را کاهش می‌دهد، نه افزایش.
- گزینهٔ ۴: ممکن است از نقش هورمون رشد در رشد استخوان نتیجه گرفته شود که هر تغییری در ترشح آن، فعالیت استخوان را افزایش می‌دهد؛ درحالی‌که کمبود این هورمون موجب افزایش تکثیر یاخته‌های استخوانی نمی‌شود و همین نکته برای رد گزینه کافی است.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- برای هر گزینه، پیامد پُرکاری و کم‌کاری غده را جداگانه بررسی کن؛ درست‌بودن فقط یکی از دو بخش کافی نیست. نقش غده‌های تنظیم‌کنندهٔ کلسیم خون را به یاد بیاور.
- هورمون پاراتیروئیدی با آزادکردن کلسیم از استخوان، افزایش بازجذب کلیوی آن و افزایش جذب روده‌ای، کلسیم خوناب را بالا می‌برد؛ در کم‌کاری، جهت تغییر کلسیم برعکس است.
- کلسیم برای فعالیت طبیعی ماهیچه‌ها اهمیت دارد. پیامد افزایش آن را بر کار قلب و پیامد کاهش شدید آن را بر انقباض ماهیچه‌های دخیل در تهویه بررسی کن.