سوال ۱۹ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۵ · سوال ۱۹ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۲ · فصل ۴: تنظیم شیمیایی
چند مورد دربارهٔ یک کودک شیرخوار درست است؟
الف: با ترشح مستمر هورمون محرک تیروئید، اندازهٔ غدهٔ سپردیس کوچک می‌شود.
ب: تحت‌تأثیر هورمون‌های یددار تیروئیدی، اثر هورمون رشد بر استخوان‌ها تقویت می‌شود.
ج: ترشح هورمون محرک غدهٔ سپردیس (تیروئید)، تحت‌تأثیر گرمای زیاد محیط افزایش می‌یابد.
د: با افزایش غیرطبیعی و مستمر هورمون‌های و ، میزان مادهٔ نیتروژن‌دار ادرار زیاد می‌شود.
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۲ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای پاسخ، هر عبارت را جداگانه بررسی می‌کنیم:
الف) نادرست است. هورمون محرک تیروئید از بخش پیشین هیپوفیز ترشح می‌شود و فعالیت غدهٔ تیروئید را افزایش می‌دهد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۷). تحریک مداوم این غده، برخلاف عبارت سؤال، اثر کوچک‌کننده ندارد و می‌تواند موجب رشد و بزرگ‌شدن آن شود. نمونهٔ کتاب، کمبود ید است: کاهش ساخت هورمون‌های تیروئیدی موجب افزایش تحریک غده و در نهایت بزرگ‌شدن آن یا گواتر می‌شود (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۵۸–۵۹).
ب) درست است. هورمون رشد، تا زمانی که صفحات رشد باز باشند، رشد طولی استخوان‌های دراز را افزایش می‌دهد؛ بنابراین در کودک شیرخوار امکان اثرگذاری آن بر رشد استخوان وجود دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۵۶–۵۷). هورمون‌های یددار تیروئید نیز برای رشد و نمو طبیعی کودک اهمیت دارند و اثر هورمون رشد بر استخوان‌ها را تقویت می‌کنند. کتاب نیز بر اهمیت هورمون تیروئیدی در دوران جنینی و کودکی و پیامدهای جسمی کمبود آن تأکید دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۵۸–۵۹).
ج) نادرست است. هورمون‌های تیروئیدی با افزایش سوخت‌وساز، تولید گرما را افزایش می‌دهند. کتاب نقش این هورمون‌ها را در تنظیم تجزیهٔ گلوکز و انرژی در دسترس بیان می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۵۸–۵۹). در تنظیم دمای بدن، سرما می‌تواند محرک افزایش فعالیت محور هیپوتالاموس ـ هیپوفیز ـ تیروئید باشد، نه گرمای زیاد محیط؛ بنابراین جهت تغییر بیان‌شده در سؤال نادرست است.
د) درست است. باید به قید «افزایش غیرطبیعی و مستمر» توجه کرد. افزایش شدید و پایدار هورمون‌های و می‌تواند تجزیهٔ پروتئین‌های بدن را افزایش دهد. با تجزیهٔ بیشتر آمینواسیدها، مواد نیتروژن‌دار بیشتری برای دفع تولید می‌شود؛ نیتروژن حاصل عمدتاً در کبد به اوره تبدیل و از راه کلیه‌ها دفع می‌شود. در نتیجه، مقدار مادهٔ نیتروژن‌دار دفع‌شده در ادرار افزایش می‌یابد. این نتیجه به افزایش سوخت‌وساز پروتئین‌ها مربوط است، نه به تجزیهٔ گلوکز که فاقد نیتروژن است.
پس عبارت‌های «ب» و «د» درست‌اند و در مجموع دو مورد درست است.
پاسخ: گزینهٔ ۲
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است دانش‌آموز فقط «ب» را درست بداند و ارتباط تجزیهٔ پروتئین‌ها با افزایش اورهٔ ادرار را نادیده بگیرد؛ درحالی‌که افزایش غیرطبیعی و پایدار هورمون‌های تیروئیدی می‌تواند تجزیهٔ پروتئین‌ها را نیز افزایش دهد و «د» هم درست است.
- گزینهٔ ۳: ممکن است دانش‌آموز علاوه بر «ب» و «د»، عبارت «ج» را نیز درست بشمارد و اثر گرما و سرما را جابه‌جا کند؛ درحالی‌که گرمای زیاد، محرک افزایش فعالیت محور هیپوفیز ـ تیروئید نیست.
- گزینهٔ ۴: این انتخاب می‌تواند ناشی از برداشت نادرست از اثر هورمون محرک تیروئید و تنظیم دمای بدن باشد؛ تحریک مداوم تیروئید موجب کوچک‌شدن آن نمی‌شود و گرمای زیاد نیز ترشح هورمون محرک تیروئید را افزایش نمی‌دهد.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- نقش هورمون محرک تیروئید را از نقش هورمون‌های خود تیروئید جدا کن؛ سپس اثر آن‌ها را بر اندازهٔ غده، رشد کودک و سوخت‌وساز بررسی کن.
- برای بررسی «الف»، مثال کمبود ید و ایجاد گواتر را به یاد بیاور. برای «ج» نیز توجه کن که افزایش فعالیت تیروئید با افزایش تولید گرما همراه است؛ بدن در محیط گرم به افزایش تولید گرما نیاز ندارد.
- در بررسی «د»، فقط به تجزیهٔ گلوکز فکر نکن؛ افزایش شدید و پایدار فعالیت تیروئید می‌تواند تجزیهٔ پروتئین‌ها را هم بیشتر کند. سرنوشت بخش نیتروژن‌دار آمینواسیدها را تا دفع ادراری دنبال کن.