سوال ۱۸۵ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۳۹۹ · سوال ۱۸۵ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۲ · فصل ۴: تنظیم شیمیایی
کدام گزینه، عبارت زیر را به‌طور مناسب کامل می‌کند؟
«در فردی که تازه وارد مرحلهٔ پس از زایمان شده و به نوعی .................. مبتلا گردیده است، ..................»
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۳ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای کامل کردن عبارت، باید هم نوع اختلال غده و هم تمام پیامدهای ذکرشده برای آن درست باشند. اشاره به «پس از زایمان» به‌تنهایی به این معنا نیست که پاسخ حتماً به هورمون‌های شیردهی مربوط است.
۱. بررسی پیامدهای افزایش فعالیت بخش قشری فوق کلیه
بخش قشری فوق کلیه، کورتیزول و آلدوسترون ترشح می‌کند. طبق کتاب، افزایش طولانی‌مدت اثر کورتیزول موجب تضعیف دستگاه ایمنی می‌شود (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۹). با توجه به نقش مغز استخوان در تولید یاخته‌های ایمنی، ضعیف شدن فعالیت‌های مرتبط با ایمنی در مغز استخوان با این اثر سازگار است. منظور از این ارتباط، تضعیف کارکرد ایمنی است؛ نباید آن را به معنای کاهش یکسان تولید تمام انواع یاخته‌های خونی دانست.
از سوی دیگر، آلدوسترون بازجذب سدیم را در کلیه افزایش می‌دهد و آب نیز به دنبال سدیم بازجذب می‌شود (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۹). بنابراین، افزایش اثر این هورمون می‌تواند موجب احتباس سدیم و آب شود و زمینهٔ بروز خیز، یعنی تجمع بیش از اندازهٔ مایع در فضای بین‌یاخته‌ای، را فراهم کند. پس هر دو پیامد مطرح‌شده در گزینهٔ سوم با افزایش فعالیت بخش قشری فوق کلیه سازگارند.
۲. علت نادرستی گزینهٔ اول
کم‌کاری پاراتیروئید باعث کاهش کلسیم خون می‌شود. چون کلسیم در عملکرد ماهیچه‌ها و انعقاد خون نقش دارد، اختلال این دو فرایند قابل انتظار است؛ اما کاهش کلسیم، تشکیل ترومبین از پروترومبین را مختل می‌کند، نه اینکه تولید ترومبین را افزایش دهد. بنابراین جهت تغییر در این گزینه نادرست است.
۳. علت نادرستی گزینهٔ دوم
باید «تولید شیر» را از «خروج شیر» جدا کرد: پرولاکتینِ بخش پیشین هیپوفیز، پس از تولد نوزاد تولید شیر را تحریک می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۷)، در حالی که اکسی‌توسینِ آزادشده از بخش پسین در خروج شیر نقش دارد. همچنین، کاهش آزادسازی هورمون ضدادراری از بخش پسین، بازجذب آب را کاهش می‌دهد؛ در نتیجه ادرار رقیق‌تر می‌شود، نه غلیظ‌تر.
۴. علت نادرستی گزینهٔ چهارم
هورمون‌های تیروئیدی در تنظیم تجزیهٔ گلوکز و انرژی در دسترس یاخته‌ها نقش دارند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۸). پرکاری تیروئید با افزایش ضربان قلب همراه است؛ بنابراین حتی اگر ضعف ماهیچه‌ای رخ دهد، عبارت «کاهش ضربان قلب» این گزینه را نادرست می‌کند.
پاسخ: گزینهٔ ۳
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است با دیدن ارتباط کلسیم با انقباض ماهیچه و انعقاد خون، این گزینه انتخاب شود. اما کم‌کاری پاراتیروئید با کاهش کلسیم خون همراه است و تبدیل پروترومبین به ترومبین را مختل می‌کند؛ نه اینکه تولید ترومبین را افزایش دهد.
- گزینهٔ ۲: این گزینه از اشتباه گرفتن «تولید شیر» با «خروج شیر» و نیز وارونه در نظر گرفتن اثر هورمون ضدادراری ناشی می‌شود. کاهش آزادسازی هورمون‌های بخش پسین، خروج شیر را مختل می‌کند و با کاهش بازجذب آب در کلیه، ادرار رقیق‌تر می‌شود؛ تولید شیر عمدتاً تحت تأثیر پرولاکتین بخش پیشین است.
- گزینهٔ ۴: ضعف ماهیچه‌ای ممکن است دانش‌آموز را به انتخاب این گزینه سوق دهد، اما باید هر دو بخش عبارت درست باشند. پرکاری تیروئید معمولاً با افزایش ضربان قلب همراه است، نه کاهش آن.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- نقش هورمون‌های بخش پیشین و پسین هیپوفیز و همچنین تفاوت هورمون‌های بخش قشری و مرکزی فوق کلیه را مرور کن؛ اشاره به زایمان نباید توجهت را فقط به شیردهی محدود کند.
- در بررسی گزینه‌ها، جهت تغییر را دقیق بخوان: کاهش هورمون ضدادراری، ادرار را غلیظ‌تر نمی‌کند و کمبود کلسیم نیز باعث افزایش تشکیل ترومبین نمی‌شود.
- اثر کورتیزول بر دستگاه ایمنی و اثر آلدوسترون بر بازجذب سدیم و آب را کنار هم قرار بده؛ سپس ببین پیامدهای این دو هورمون با کدام عبارت سازگار است.