سوالات زیست کنکور تجربی ۱۳۹۹ با پاسخ تشریحی

۱. تعیین گروه موردنظر سؤال
نفریدی ساختاری لوله‌ای برای دفع مواد زائد، تنظیم اسمزی یا هر دو است که از راه منفذی به بیرون بدن باز می‌شود (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۶). پلاناریا از بی‌مهرگانی است که نوعی نفریدی دارد. قید «فقط دربارهٔ بعضی» یعنی باید ویژگی‌ای را پیدا کنیم که در بخشی از بی‌مهرگان دارای نفریدی وجود داشته باشد، نه ویژگی‌ای عمومی برای همۀ آن‌ها.

۲. بررسی عبارت مربوط به گوارش
در پلاناریا، ابتدا گوارش برون‌یاخته‌ای در حفرهٔ گوارشی انجام می‌شود. سپس یاخته‌های پوشانندۀ این حفره، ذرات غذایی را با فاگوسیتوز دریافت می‌کنند و گوارش درون‌یاخته‌ای ادامه می‌یابد؛ این همان ارتباط میان گوارش برون‌یاخته‌ای و درون‌یاخته‌ای است که در مبحث تنوع گوارش مطرح می‌شود (زیست‌شناسی ۱، فصل ۲، گفتار تنوع گوارش در جانداران). این ویژگی را نمی‌توان به همۀ بی‌مهرگان دارای نفریدی تعمیم داد؛ برای مثال، کرم خاکی لولۀ گوارش دارد و شیوۀ گوارش آن مانند پلاناریا نیست. پس عبارت گزینۀ چهارم، ویژگی بعضی از اعضای گروه موردنظر را بیان می‌کند.

۳. علت نادرستی عبارت‌های دیگر
گزینۀ اول ویژگی عمومی دریافت محرک در جانوران را بیان می‌کند؛ گیرندهٔ حسی می‌تواند یک یاخته یا بخشی از یک یاخته باشد. بنابراین، این ویژگی به «فقط بعضی» از بی‌مهرگان دارای نفریدی محدود نیست.
گزینۀ دوم به کریچهٔ انقباضی اشاره دارد که نمونۀ آن در پارامسی دیده می‌شود، نه به سامانۀ تنظیم اسمزی بی‌مهرگان موردنظر (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۶، شکل ۱۱).
گزینۀ سوم به منافذ دستگاه تنفسی نایدیسی حشرات مربوط است؛ درحالی‌که ساختار دفعی حشرات، لوله‌های مالپیگی است، نه نفریدی (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۶).

پاسخ: گزینهٔ ۴

گام اول ـ شناسایی عامل چیرگی رأسی: چیرگی رأسی یعنی جوانهٔ رأسی، رشد جوانه‌های جانبی را مهار کند. آزمایشِ افزودن اکسین به محل برش پس از حذف جوانهٔ رأسی نشان می‌دهد که اکسین عامل این بازدارندگی است؛ زیرا با افزودن آن، جوانه‌های جانبی همچنان رشد نمی‌کنند (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۱۴۱–۱۴۲).

گام دوم ـ شناسایی تنظیم‌کنندهٔ مورد سؤال: عبارت سؤال دربارهٔ «عامل چیرگی رأسی» نیست، بلکه تنظیم‌کننده‌ای را می‌خواهد که به‌واسطهٔ آن عامل، در جوانه‌های جانبی تولید و افزایش می‌یابد. اکسین با تحریک تولید اتیلن در جوانه‌های جانبی، در مهار رشد آن‌ها نقش دارد؛ بنابراین تنظیم‌کنندهٔ موردنظر، اتیلن است.

گام سوم ـ بررسی اثر اتیلن: اتیلن در پیشبرد پیری و ریزش برگ نقش دارد؛ بنابراین به‌تأخیرانداختن پیری اندام‌های هوایی، اثر مورد انتظار آن نیست. تأخیر در پیری از آثار سیتوکینین‌هاست. پس عبارت «نمی‌تواند باعث تأخیر در پیر شدن اندام‌های هوایی شود» برای اتیلن درست است.

برای رد سایر گزینه‌ها نیز توجه می‌کنیم که تشکیل ساقه در کشت بافت به نسبت اکسین و سیتوکینین وابسته است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۴۲)؛ اتیلن می‌تواند تولید آنزیم‌های تجزیه‌کنندهٔ دیواره را تحریک کند؛ و کاهش تعرق در شرایط نامساعد و جلوگیری از رویش دانه، مربوط به آبسیزیک اسید است.

پاسخ: گزینهٔ ۱

کلید حل سؤال، توجه به قید «همواره» است؛ عبارتی درست است که به یک مرحلهٔ خاص از چرخه محدود نباشد.

۱. مسیر تنظیم را مشخص می‌کنیم. هورمون‌های $\mathrm{FSH}$ و $\mathrm{LH}$ از هیپوفیز پیشین ترشح می‌شوند. در مبحث هیپوتالاموس و هیپوفیزِ فصل تنظیم عصبی زیست‌شناسی ۲، دو گروه هورمون «آزادکننده» و «مهارکننده» به‌عنوان تنظیم‌کننده‌های ترشح هورمون‌های هیپوفیز پیشین معرفی می‌شوند. بنابراین منظور از دو نوع هورمون مغزی در گزینهٔ چهارم، این دو گروه هورمون هیپوتالاموسی است، نه استروژن و پروژسترونِ تخمدان. در مبحث تولیدمثل نیز به‌طور مشخص آمده است که هورمون آزادکنندهٔ هیپوتالاموس، هیپوفیز پیشین را برای افزایش ترشح $\mathrm{FSH}$ و $\mathrm{LH}$ تحریک می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۶–۱۰۷).

۲. چرا بازخورد منفی «همواره» برقرار نیست؟ افزایش تدریجی و اندک استروژن، ترشح این دو هورمون را مهار می‌کند؛ اما نزدیک تخمک‌گذاری، افزایش شدید استروژن موجب افزایش ترشح آن‌ها، به‌ویژه $\mathrm{LH}$، می‌شود. پس تنظیم بازخوردی در زن می‌تواند منفی یا مثبت باشد و گزینهٔ دوم همیشگی نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۶–۱۰۷).

۳. چرا ضخیم‌شدن آندومتر نشانهٔ افزایش همیشگی این هورمون‌ها نیست؟ استروژن رشد لایهٔ داخلی رحم را تحریک می‌کند، ولی افزایش تدریجی همین هورمون می‌تواند ترشح $\mathrm{FSH}$ و $\mathrm{LH}$ را مهار کند. بنابراین ضخیم‌شدن آندومتر الزاماً با افزایش این دو هورمون همراه نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۶–۱۰۷).

۴. چرا نقش آن‌ها به معنای تکمیل تخمک‌زایی نیست؟ افزایش ناگهانی $\mathrm{LH}$ موجب تخمک‌گذاری می‌شود، اما یاختهٔ آزادشده هنوز مام‌یاختهٔ ثانویه است، نه یاخته‌ای که تمام مراحل تخمک‌زایی را پایان داده باشد. تکمیل میوز به ورود زامه وابسته است؛ بنابراین گزینهٔ نخست نیز درست نیست (زیست‌شناسی ۲، گفتار تخمک‌زایی و تشکیل تخم، صفحهٔ ۱۰۵–۱۰۶).

پس گزینهٔ چهارم، تنظیم بالادستی هیپوفیز پیشین به‌وسیلهٔ هورمون‌های هیپوتالاموسی را بیان می‌کند و برخلاف گزینه‌های دیگر، به رخدادی مقطعی در چرخه وابسته نیست.

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای حل سؤال، ابتدا ژن‌نمود والدین را برای هر صفت جداگانه مشخص می‌کنیم.

گام اول: تعیین گروه خونی والدین
دگره‌های $\mathrm{I^A}$ و $\mathrm{I^B}$ نسبت به یکدیگر هم‌توان‌اند و هر دو نسبت به $\mathrm{i}$ بارزند؛ بنابراین فرد دارای گروه خونی $\mathrm{A}$ دگرهٔ $\mathrm{I^B}$ و فرد دارای گروه خونی $\mathrm{B}$ دگرهٔ $\mathrm{I^A}$ ندارد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۱).

چون گروه خونی والدین یکسان است، برای داشتن فرزندانی با گروه‌های خونی $\mathrm{A}$ و $\mathrm{B}$، هر دو باید گروه خونی $\mathrm{AB}$ داشته باشند. والدینِ هر دو $\mathrm{A}$ نمی‌توانند فرزند $\mathrm{B}$ و والدینِ هر دو $\mathrm{B}$ نمی‌توانند فرزند $\mathrm{A}$ داشته باشند؛ والدینِ هر دو $\mathrm{O}$ نیز هیچ‌یک از این دو گروه را ایجاد نمی‌کنند.

پس آمیزش والدین چنین است:
$\mathrm{I^A I^B}\times\mathrm{I^A I^B}$

با کنار هم قرار دادن دگره‌های گامت‌های والدین، ژن‌نمودهای ممکن فرزندان عبارت‌اند از:
$\mathrm{I^A I^A},\quad \mathrm{I^A I^B},\quad \mathrm{I^B I^B}$

این همان روش تعیین ژن‌نمود فرزندان با ترکیب گامت‌هاست که در کتاب توضیح داده شده است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۲). بنابراین فرزندان می‌توانند گروه خونی $\mathrm{A}$، $\mathrm{AB}$ یا $\mathrm{B}$ داشته باشند، اما گروه خونی $\mathrm{O}$ ممکن نیست؛ در نتیجه گزینه‌های ۱ و ۳ حذف می‌شوند.

گام دوم: بررسی فنیل‌کتونوری
فقدان آنزیم تجزیه‌کنندهٔ فنیل‌آلانین در این مسئله مربوط به فنیل‌کتونوری است که وراثت مستقل از جنس و نهفته دارد. اگر دگرهٔ سالم را $P$ و دگرهٔ بیماری را $p$ بنامیم، دختر مبتلا ژن‌نمود $pp$ دارد. پس هر یک از والدین سالم باید ناقل باشند:
$Pp\times Pp$

از این آمیزش، فرزند با ژن‌نمود $pp$ نیز به وجود می‌آید. مستقل از جنس بودن صفت یعنی هم دختر و هم پسر می‌توانند مبتلا باشند؛ بنابراین تولد پسر فاقد این آنزیم ممکن است.

گام سوم: بررسی هموفیلی
فقدان عامل انعقادی هشت، هموفیلی با الگوی نهفتهٔ وابسته به فام‌تن $\mathrm{X}$ است. دگرهٔ سالم را $X^H$ و دگرهٔ بیماری را $X^h$ در نظر می‌گیریم. پدر سالم است، پس ژن‌نمود او $X^H Y$ است. پسر مبتلا، با ژن‌نمود $X^h Y$، دگرهٔ بیماری را از مادر گرفته است؛ بنابراین مادر سالم، ناقل و دارای ژن‌نمود $X^H X^h$ است.

همهٔ دختران، $X^H$ پدر را دریافت می‌کنند؛ پس یا $X^H X^H$ یا $X^H X^h$ هستند و هیچ‌کدام مبتلا به هموفیلی نمی‌شوند. بنابراین گزینهٔ ۴ ناممکن است.

اما پسر می‌تواند $X^H$ را از مادر و $Y$ را از پدر بگیرد و عامل انعقادی هشت را داشته باشد. همچنین می‌تواند از هر دو والد دگرهٔ $p$ بگیرد و فاقد آنزیم تجزیه‌کنندهٔ فنیل‌آلانین باشد؛ دریافت $\mathrm{I^A}$ از یک والد و $\mathrm{I^B}$ از والد دیگر نیز گروه خونی $\mathrm{AB}$ را ایجاد می‌کند. پس مجموعهٔ ویژگی‌های گزینهٔ ۲ امکان‌پذیر است.

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای حل سؤال، باید «محل اثر مستقیم سیانید» را از پیامدهای بعدی آن جدا کنیم. سیانید با مهار بخش انتهایی زنجیرهٔ انتقال الکترون، مانع انتقال الکترون به اکسیژن می‌شود. طبق کتاب، اکسیژن پذیرندهٔ نهایی الکترون است و در نهایت با مشارکت پروتون‌های بخش داخلی راکیزه، آب تشکیل می‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۷۰).

الف) نادرست است. اثر اولیهٔ سیانید بر اکسایش یا به تعبیر سؤال «تجزیهٔ» $\mathrm{NADH}$ نیست؛ بلکه بر انتقال الکترون به اکسیژن در انتهای زنجیره است. اختلال در اکسایش $\mathrm{NADH}$ پیامد متوقف‌شدن زنجیره است، نه محل اثر اولیهٔ سیانید. کتاب نیز تبدیل $\mathrm{NADH}$ به $\mathrm{NAD^+}$ را حاصل از دست‌دادن الکترون و اکسایش معرفی می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۶).

ب) درست است. با جلوگیری از رسیدن الکترون به اکسیژن، تشکیل آب در انتهای زنجیره متوقف می‌شود. این آب با استفاده از پروتون‌های بخش داخلی راکیزه تشکیل می‌شود؛ پس سیانید مانع تشکیل آبِ حاصل از زنجیره در این بخش می‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۷۰).

ج) نادرست است. نخست اینکه آنزیم $\mathrm{ATP}$ساز در غشای درونی راکیزه قرار دارد، نه غشای خارجی. دوم اینکه سیانید مستقیماً این آنزیم را غیرفعال نمی‌کند؛ کاهش فعالیت آن پیامد اختلال در زنجیره و از بین رفتن تدریجی شیب پروتونی است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۷۰).

د) نادرست است. جهت پمپ‌شدن پروتون‌ها در زنجیره، از بخش داخلی راکیزه به فضای بین دو غشاست. حرکت پروتون‌ها به بخش داخلی، بازگشت در جهت شیب غلظت از مسیر آنزیم $\mathrm{ATP}$ساز است، نه پمپ‌شدن به این بخش. بنابراین، اگرچه سیانید پمپ‌شدن پروتون‌ها را مختل می‌کند، جهت ذکرشده در عبارت اشتباه است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۷۰).

در نتیجه، فقط عبارت «ب» صحیح است و تعداد موارد درست برابر با $1$ است.

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای حل سؤال، باید هم رابطهٔ دگره‌ها و هم جایگاه آن‌ها را بررسی کنیم.

۱. بررسی عبارت دوم: نمونهٔ مناسب، گروه خونی $AB$ است. ژن گروه خونی $ABO$ روی فام‌تن شمارهٔ $9$ قرار دارد؛ بنابراین صفتی مستقل از جنس است (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۴۲ و ۴۴). در فردی با ژن‌نمود $I^A I^B$، هر یک از دو فام‌تن همتای شمارهٔ $9$ یکی از این دگره‌ها را دارد. رابطهٔ این دو دگره «هم‌توانی» است؛ یعنی اثر هر دو در رخ‌نمود دیده می‌شود و هر دو نوع کربوهیدرات $A$ و $B$ در سطح گویچه‌های قرمز وجود دارند. پس اثر دو دگرهٔ واقع بر دو فام‌تن غیرجنسی می‌تواند هم‌زمان ظاهر شود و عبارت دوم درست است.

۲. رد عبارت اول: این عبارت با قیدهای «در همهٔ افراد» و «همواره» حکم کلی داده است. در مردان، برای ژن هموفیلی فقط یک دگره روی فام‌تن $X$ وجود دارد و فام‌تن $Y$ فاقد جایگاه این ژن است. بنابراین مردی با ژن‌نمود $X^hY$ با داشتن تنها یک دگرهٔ بیماری، هموفیل است؛ پس داشتن دو دگره برای همهٔ صفات در همهٔ افراد الزامی نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۳).

۳. رد عبارت سوم: اشتباه اصلی، قرار دادن دگره‌ها در غشای گویچهٔ قرمز است. دگره‌های گروه خونی $ABO$ در جایگاه مشخصی روی فام‌تن شمارهٔ $9$ قرار دارند، نه در غشای یاخته (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۴). آنچه در سطح غشا دیده می‌شود، کربوهیدرات‌های مربوط به گروه خونی است، نه خود دگره‌ها.

۴. رد عبارت چهارم: برای وجود پروتئین $D$، یکسان‌بودن دو دگره ضروری نیست. وجود یک دگرهٔ بارز $D$ کافی است؛ بنابراین هر دو ژن‌نمود $DD$ و $Dd$ موجب مثبت‌بودن گروه خونی از نظر عامل $Rh$ می‌شوند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۳۹–۴۰).

پاسخ: گزینهٔ ۲

۱. ابتدا جانور موردنظر را شناسایی می‌کنیم. منظور از «هر دو نوع خون»، خون غنی از اکسیژن و خون کم‌اکسیژن است. دوزیستان قلبی با دو دهلیز و یک بطن دارند؛ بنابراین خون دو دهلیز وارد بطن مشترک می‌شود و از مسیر خروجی مشترک قلب بیرون می‌رود. این ویژگی، همراه با الگوی انشعاب رگ خروجی در شکل مقایسهٔ قلب مهره‌داران، نشان می‌دهد که صورت سؤال به دوزیستان اشاره دارد (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۶۶–۶۷، شکل ۲۶).

۲. اکنون ویژگی تنفسی دوزیستان را بررسی می‌کنیم. در دوزیستان، علاوه بر شش‌ها، پوست نیز در تبادل گازهای تنفسی نقش اساسی دارد؛ این موضوع در توضیح گردش خون مضاعف آن‌ها نیز یادآوری شده است (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۶۶–۶۷).

۳. منظور گزینهٔ سوم از «ساده‌ترین اندام تنفسی»، پوست یا سطح بدن است. دوزیستان از پوست مرطوب خود برای تبادل گازها استفاده می‌کنند، درحالی‌که خزندگان در الگوی مطرح‌شده در کتاب درسی تنفس پوستی ندارند و به کمک شش‌ها تنفس می‌کنند. پس این مقایسه درست است.

۴. سایر گزینه‌ها سازگار نیستند: پیچیده‌ترین شکل کلیه متعلق به پستانداران است؛ طناب عصبی دوزیستان پشتی است، نه شکمی؛ و مصرف انرژی بیشتر هنگام حرکت، ویژگی مقایسه‌ای پرندگان و پستانداران است، نه دوزیستان. همچنین کتاب، جدایی کامل بطن‌ها و حفظ فشار بالای خون را با تأمین نیاز زیاد به انرژی مرتبط می‌داند؛ نباید صرفِ داشتن گردش خون مضاعف را معادل این ویژگی‌ها دانست (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۶۷).

پاسخ: گزینهٔ ۳

گام اول: به خواستهٔ سؤال و قیدها دقت می‌کنیم.
سؤال مورد «نامناسب» را می‌خواهد؛ یعنی باید عبارتی را پیدا کنیم که پس از جای‌گذاری، حکم نادرستی بسازد. در این سؤال، قیدهای «همه»، «بعضی» و به‌ویژه «فقط» تعیین‌کننده‌اند.

گام دوم: بنداره‌ها را از نظر نوع ماهیچه مقایسه می‌کنیم.
بنداره‌ها ماهیچه‌های حلقوی‌اند که عبور مواد را تنظیم می‌کنند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۸). بااین‌حال، نوع بافت ماهیچه‌ای آن‌ها یکسان نیست: کتاب، بندارهٔ خارجی مخرج را دارای ماهیچهٔ مخطط معرفی می‌کند، درحالی‌که ماهیچهٔ بخش‌های دیگرِ مورد اشاره از نوع صاف است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۸–۱۹). ماهیچهٔ صاف یاخته‌های تک‌هسته‌ای دارد؛ پس عبارت گزینهٔ ۱ دربارهٔ «بعضی» بنداره‌ها درست است.

گام سوم: عملکرد بنداره را از ماهیچهٔ پیش‌برندهٔ مواد جدا می‌کنیم.
انقباض بنداره مسیر عبور را تنگ یا بسته می‌کند؛ بنابراین، هنگام عبور مواد از محل آن، باید از حالت انقباض خارج شود. این موضوع با نقش بنداره‌ها در تنظیم عبور مواد سازگار است و گزینهٔ ۲ را مناسب می‌کند. انقباض حلقویِ پیش‌برندهٔ مواد در دیوارهٔ لوله را نباید با بسته‌شدن بنداره یکی دانست (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۸–۱۹).

گام چهارم: انحصاری‌بودن کنترل خودمختار را بررسی می‌کنیم.
گزینهٔ ۳ ادعا می‌کند که همهٔ بنداره‌ها «فقط» تحت‌تأثیر بخش خودمختار دستگاه عصبی‌اند. این تعمیم درست نیست؛ بندارهٔ خارجی مخرج ماهیچهٔ مخطط دارد و کنترل ارادی نیز بر آن اعمال می‌شود. علاوه بر این، کتاب توضیح می‌دهد که شبکه‌های عصبی روده‌ای، تحرک و ترشح لولهٔ گوارش را تنظیم می‌کنند و توانایی فعالیت مستقل از دستگاه عصبی خودمختار را دارند؛ هرچند دستگاه خودمختار نیز بر آن‌ها اثر می‌گذارد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۷). بنابراین، نباید «تأثیر دستگاه خودمختار بر فعالیت گوارشی» را به معنای «کنترل انحصاری همهٔ بنداره‌ها به‌وسیلهٔ آن» دانست.

گام پنجم: جهت حرکت مواد را همیشگی فرض نمی‌کنیم.
در شرایط خاصی مانند استفراغ، حرکت محتویات به سمت دهان رخ می‌دهد. گزینهٔ ۴ با قید «بعضی» به نقش ماهیچه‌های حلقوی در این حرکت برگشتی اشاره دارد و آن را به همهٔ بنداره‌ها یا شرایط عادی تعمیم نمی‌دهد.

پس عبارت نامناسب، عبارتی است که کنترل همهٔ بنداره‌ها را منحصراً به دستگاه عصبی خودمختار نسبت می‌دهد.
پاسخ: گزینهٔ ۳

۱. شناسایی بخش موردنظر: منظور از بزرگ‌ترین بخش رویان، لپه یا لپه‌هاست. لپه‌ها جزئی از رویان‌اند؛ اما درون‌دانه، با وجود آنکه ممکن است بخش بزرگی از دانه را تشکیل دهد، جزئی از رویان نیست و از تخم ضمیمه به وجود می‌آید (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۲۸ و صفحات ۱۳۰–۱۳۱).

۲. بررسی منشأ لپه‌ها: نخستین تقسیم یاختهٔ تخم، دو یاخته با اندازه‌های متفاوت ایجاد می‌کند. یاختهٔ کوچک‌تر با تقسیم‌های بعدی رویان را می‌سازد و لپه‌ها نیز در جریان نمو همین رویان تشکیل می‌شوند. بنابراین، تشکیل لپه‌ها در پی تقسیم نامساوی یاختهٔ تخم رخ می‌دهد. منظور از نامساوی بودن، تفاوت اندازهٔ دو یاختهٔ حاصل است؛ این تقسیم از نوع رشتمان است، نه کاستمان. همچنین لازم نیست لپه‌ها مستقیماً در نخستین تقسیم ساخته شوند؛ عبارت «به‌دنبال» مراحل بعدی تشکیل آن‌ها را نیز دربرمی‌گیرد (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۱۳۰–۱۳۱).

۳. بررسی همگانی بودن سایر ویژگی‌ها: در لوبیا، مواد غذایی در لپه‌ها ذخیره می‌شوند؛ ولی در ذرت، ذخیرهٔ غذایی در درون‌دانه باقی می‌ماند و لپه نقش انتقال مواد غذایی دارد. همچنین فتوسنتز موقت لپه‌ها ویژگی همهٔ نهان‌دانگان نیست؛ کتاب آن را برای بسیاری از گیاهان گل‌دار مطرح می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۳۱). هنگام رویش نیز نخست ریشهٔ رویانی از دانه خارج می‌شود، نه لپه؛ خروج لپه‌ها از خاک تنها در رویش روزمینی رخ می‌دهد (زیست‌شناسی ۲، فعالیت ۶ و صفحات ۱۳۱–۱۳۲).

پس ویژگی مشترک موردنظر، منشأ گرفتن لپه‌ها در روندی است که با تقسیم نامساوی یاختهٔ تخم آغاز می‌شود.

پاسخ: گزینهٔ ۲

گام اول: شناسایی جانور موردنظر
وجود واحدهای متعدد بینایی که اطلاعات آن‌ها در دستگاه عصبی یکپارچه می‌شود، نشانهٔ چشم مرکب حشرات است. از سوی دیگر، تولیدمثل فرد ماده به‌تنهایی به بکرزایی اشاره دارد که نمونهٔ آن در حشرات، زنبور عسل است. در زنبور عسل، تخمکِ لقاح‌نیافته می‌تواند به زنبور نر تبدیل شود (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۱۶).

گام دوم: بررسی عبارت‌ها

الف) نادرست است. سامانهٔ دفعی حشرات شامل لوله‌های مالپیگی است. اوریک‌اسید و بعضی یون‌ها با انتقال فعال وارد این لوله‌ها می‌شوند، اما آب به دنبال جابه‌جایی مواد محلول، از راه اسمز وارد می‌شود. بنابراین نمی‌توان ورود همهٔ مواد نام‌برده را فعال دانست (زیست‌شناسی ۱، فصل تنظیم اسمزی و دفع مواد زائد).

ب) نادرست است. بکرزایی به معنای وجود غدد جنسی نر و ماده در یک فرد نیست؛ ماده می‌تواند بدون لقاح تولیدمثل کند. داشتن هر دو نوع دستگاه تولیدمثلی، ویژگی جانوران نرماده است که کتاب آن را جدا از بکرزایی معرفی می‌کند. زنبور عسل نر و مادهٔ جداگانه دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۱۶).

ج) درست است. پوشش سخت بدن حشرات، اسکلت خارجی آن‌ها را تشکیل می‌دهد. این اسکلت علاوه بر حفاظت، محل اتصال و تکیه‌گاه ماهیچه‌هاست و در حرکت نقش دارد (زیست‌شناسی ۲، فصل دستگاه حرکتی).

د) درست است. فرومون‌ها پیام‌های شیمیایی هستند که از یک فرد به محیط آزاد می‌شوند و می‌توانند بر عملکرد و رفتار فرد دیگری از همان گونه اثر بگذارند؛ این نوع ارتباط در حشرات، از جمله زنبور عسل، دیده می‌شود (زیست‌شناسی ۲، فصل تنظیم شیمیایی).

گام سوم: شمارش
فقط موارد «ج» و «د» درست‌اند؛ بنابراین تعداد موارد مناسب برابر با $2$ است.

پاسخ: گزینهٔ ۲

۱. تعیین بخش موردنظر سؤال: مراحل پایانی گوارش مواد غذایی در رودهٔ باریک آغاز می‌شود. بنابراین عبارت «قبل از ورود کیموس» ما را به وضعیت غذا در معده و فعالیت‌های این اندام توجه می‌دهد.

۲. بررسی سرنوشت مواد غذایی: آغاز گوارش یک ماده به معنای کامل شدن گوارش آن نیست. پیش از ورود کیموس به رودهٔ باریک، گوارش کربوهیدرات‌ها تا مونوساکاریدها و گوارش پروتئین‌ها تا آمینواسیدها کامل نشده است. به‌ویژه کتاب تصریح می‌کند که پپسین معده، پروتئین‌ها را به مولکول‌های کوچک‌تر تجزیه می‌کند؛ بنابراین نباید اثر آن را با تولید نهایی آمینواسیدها یکسان دانست (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۱). همچنین گوارش کامل تری‌گلیسریدهای غذایی پیش از ورود به رودهٔ باریک انجام نمی‌شود. پس سه عبارت نخست، تکمیل مناسبی برای صورت سؤال نیستند.

۳. بررسی ترشحات محافظ معده: یاخته‌های پوششی سطحی مخاط معده و برخی یاخته‌های غده‌های معده، مقدار زیادی مادهٔ مخاطی ترشح می‌کنند. این ماده پوششی ژله‌ای و چسبناک روی مخاط ایجاد می‌کند. ترشح بیکربنات از یاخته‌های پوششی سطحی نیز این پوشش را قلیایی می‌کند و در حفاظت دیوارهٔ معده در برابر اسید و آنزیم نقش دارد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۱).

بنابراین، ترشح فراوان مادهٔ مخاطی در معده، رخدادی است که پیش از ورود کیموس به رودهٔ باریک انجام می‌شود و عبارت سؤال را به‌درستی کامل می‌کند.

پاسخ: گزینهٔ ۴

۱. شناسایی بخش موردنظر: عدسی با تارهای آویزی به «جسم مژگانی» متصل است؛ بنابراین باید عبارت نامناسب را دربارهٔ جسم مژگانی پیدا کنیم، نه دربارهٔ خود عدسی (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۴).

۲. بررسی اتصال به ساختار رنگین چشم: ساختار رنگین چشم، عنبیه است. جسم مژگانی در فاصلهٔ مشیمیه و عنبیه قرار دارد و با عنبیه پیوسته است؛ پس عبارت گزینهٔ ۱ مناسب است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۳–۲۴، شکل ساختمان چشم).

۳. بررسی ارتباط با دستگاه عصبی محیطی: جسم مژگانی دارای ماهیچه‌های مژگانی است. این ماهیچه‌ها برای تنظیم شکل عدسی، از اعصاب خودمختار فرمان می‌گیرند؛ اعصاب خودمختار جزئی از دستگاه عصبی محیطی‌اند. بنابراین عبارت گزینهٔ ۲ نیز مناسب است. وجود ماهیچه در جسم مژگانی در بخش ساختمان چشم بیان شده است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۳–۲۴).

۴. بررسی تماس با داخلی‌ترین لایه: داخلی‌ترین لایهٔ چشم، شبکیه است. مطابق شکل ساختمان چشم، مشیمیه در مجاورت شبکیه قرار دارد؛ نباید این تماس را به جسم مژگانی نیز تعمیم داد. جسم مژگانی در بخش جلویی لایهٔ میانی قرار گرفته و با شبکیه تماس ندارد؛ بنابراین عبارت گزینهٔ ۳ نامناسب است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۳–۲۴، شکل ساختمان چشم).

۵. بررسی مجاورت با مایع مترشحه از مویرگ‌ها: این مایع، زلالیه است که فضای جلوی عدسی را پر می‌کند. در شکل ساختمان چشم، جسم مژگانی در مجاورت این مایع قرار دارد؛ پس عبارت گزینهٔ ۴ مناسب است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۴).

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای پاسخ، باید «تیغهٔ آبششی» را از «رشتهٔ آبششی» و «خار آبششی» متمایز کنیم.

۱. طبق توضیح تنفس آبششی و شکل آن، آب از دو طرف تیغه‌های آبششی عبور می‌کند و خون در مویرگ‌های آن‌ها در جهت مخالف آب جریان دارد. بنابراین، آب و خون از هم جدا هستند، اما امکان مبادلهٔ گازها میان آن‌ها وجود دارد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۴۵–۴۶، شکل ۲۱).

۲. تیغه‌ها سطح تبادل گازهای تنفسی را فراهم می‌کنند: اکسیژن از آب به خون و کربن‌دی‌اکسید از خون به آب انتشار می‌یابد. پس عبارت گزینهٔ ۱ درست است.

۳. آب از درون تیغه‌ها عبور نمی‌کند، بلکه از کنار آن‌ها می‌گذرد؛ درون تیغه‌ها مویرگ‌های خونی قرار دارند. همچنین، تیغه‌ها روی رشته‌های آبششی قرار گرفته‌اند، نه روی خارها؛ این ارتباط در شکل آبشش ماهی مشخص است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۴۵–۴۶، شکل ۲۱). نقش جلوگیری از خروج مواد غذایی از شکاف‌های آبششی نیز مربوط به خارهای آبششی است، نه تیغه‌ها.

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای پاسخ باید زمان «آغاز مراحل مربوط به تقسیم سیتوپلاسم» را از زمان «کامل شدن جدایی دو یاخته» تفکیک کنیم.

۱. در یاختهٔ گیاهی، برخلاف یاختهٔ جانوری، حلقهٔ انقباضی تشکیل نمی‌شود. ریزکیسه‌های دستگاه گلژی در بخش میانی یاخته تجمع می‌یابند و با پیوستن به یکدیگر، صفحهٔ یاخته‌ای را می‌سازند. اتصال این صفحه به دیوارهٔ یاختهٔ مادری، جدایی دو یاخته را کامل می‌کند؛ بنابراین، اتصال نهایی صفحه با آغاز مراحل تشکیل آن یکسان نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۸۵–۸۷، شکل ۹).

۲. مراحل تقسیم هسته و سیتوپلاسم کاملاً جدا از هم و بدون هم‌پوشانی نیستند. در یاختهٔ گیاهی، مراحل اولیهٔ تشکیل صفحهٔ یاخته‌ای در اواخر آنافاز آغاز می‌شوند؛ پس نباید آغاز آنها را به پس از پایان تلوفاز موکول کرد. نمایش هم‌زمان تلوفاز و تقسیم سیتوپلاسم در شکل مراحل رشتمان نیز این هم‌پوشانی را نشان می‌دهد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۸۵، شکل ۷؛ صفحهٔ ۸۵–۸۷، شکل ۹).

۳. اکنون رویدادها را زمان‌بندی می‌کنیم: بازسازی پوشش هسته و شروع باز شدن فام‌تن‌ها، هر دو مربوط به تلوفازند. تجمع فام‌تن‌های تک‌فامینکی در قطب‌ها نیز پس از حرکت آنها در آنافاز رخ می‌دهد. هیچ‌یک از این رویدادهای پایانی، پیش از آغاز مراحل مربوط به تقسیم سیتوپلاسم گیاهی نیستند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۸۵).

۴. در مقابل، ردیف شدن فام‌تن‌ها در سطح استوایی یاخته مربوط به متافاز است؛ یعنی زمانی پیش از جدایی فامینک‌های خواهری و پیش از آغاز مراحل تشکیل صفحهٔ یاخته‌ای. در رشتمان، فام‌تن‌ها به‌طور مستقل در سطح استوایی آرایش می‌یابند و مانند کاستمان نخست به‌صورت جفت‌های همساخت قرار نمی‌گیرند. بنابراین، رویداد بیان‌شده در گزینهٔ چهارم با متافاز سازگار است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۸۵).

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای حل سؤال، باید میان «شرط عمومی پاسخ به محرک شیمیایی» و «مراحل پاسخ عصبی» تفاوت بگذاریم. عبارت «هر جاندار پریاخته‌ای» شامل گیاهان نیز می‌شود؛ بنابراین نمی‌توان وجود دستگاه عصبی یا سیناپس را برای همهٔ این جانداران ضروری دانست.

الف) نادرست است. کتاب، تولید پیام عصبی در پاسخ به محرک را از توانایی‌های یاخته‌های عصبی معرفی می‌کند، نه شرط همهٔ پاسخ‌ها در همهٔ جانداران (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲). پاسخ به یک محرک شیمیایی می‌تواند بدون تبدیل اثر آن به پیام عصبی رخ دهد؛ پاسخ گیاهان به پیام‌های شیمیایی نمونه‌ای از این حالت است.

ب) نادرست است. عنوان «یاختهٔ پس‌سیناپسی» به یاختهٔ دریافت‌کننده در یک ارتباط سیناپسی اشاره دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۷). پس تغییر نفوذپذیری غشای چنین یاخته‌ای نمی‌تواند شرط پاسخ در جانداری باشد که اصلاً سیناپس ندارد. این مورد، یک سازوکار عصبی را به همهٔ پاسخ‌های شیمیایی تعمیم داده است.

ج) درست است. در چارچوب پیام‌رسانی شیمیایی کتاب درسی، اثر اختصاصی پیام شیمیایی بر یاختهٔ هدف به اتصال مولکول پیام‌رسان به گیرندهٔ اختصاصی وابسته است. این اصل در مبحث گیرنده‌های هورمونی نیز مطرح می‌شود و برخلاف سه مورد دیگر، به وجود دستگاه عصبی محدود نیست (زیست‌شناسی ۲، فصل تنظیم شیمیایی). بنابراین شناسایی محرک شیمیایی به‌وسیلهٔ گیرنده، شرط مناسب برای تکمیل عبارت است.

د) نادرست است. طبق کتاب، در انتقال سیناپسی، رسیدن پیام عصبی به پایانهٔ آسه باعث می‌شود ریزکیسه‌ها با برون‌رانی، ناقل عصبی را در فضای سیناپسی آزاد کنند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۷). این فرایند مربوط به ارتباط سیناپسی است، نه هر پاسخ به محرک شیمیایی در هر جاندار پریاخته‌ای.

در نتیجه، فقط مورد «ج» مناسب است و تنها یک مورد عبارت را کامل می‌کند.

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای تکمیل عبارت، باید هم نقش ترکیب در اپرون لک و هم ماهیت آن را بررسی کنیم.

۱. در نبود لاکتوز، پروتئین مهارکننده به اپراتور متصل می‌شود و مانع حرکت رنابسپاراز و رونویسی ژن‌های مربوط می‌شود. بنابراین، عامل بازدارنده در این تنظیم، پروتئین مهارکننده است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۴).

۲. با ورود لاکتوز به باکتری، این قند به مهارکننده متصل می‌شود و شکل آن را تغییر می‌دهد. در نتیجه، مهارکننده از اپراتور جدا می‌شود و دیگر نمی‌تواند به آن متصل شود؛ پس مانع از مسیر رنابسپاراز برداشته می‌شود و رونویسی امکان‌پذیر می‌گردد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۴).

۳. بنابراین، منظور از «محرک فعالیت رنابسپاراز» در این سؤال، لاکتوز است. این تحریک غیرمستقیم است: لاکتوز مستقیماً رنابسپاراز را فعال نمی‌کند، بلکه با بی‌اثرکردن مهارکننده، امکان فعالیت آن را فراهم می‌کند. این سازوکار را نباید با تنظیم مثبت و کمک پروتئین فعال‌کننده به اتصال رنابسپاراز به راه‌انداز اشتباه گرفت؛ مثال تنظیم مثبت در متن کتاب، مربوط به مالتوز است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۴).

۴. لاکتوز یک دی‌ساکارید و متشکل از گلوکز و گالاکتوز است. پس هر دو بخش عبارت گزینهٔ چهارم با نقش و ماهیت لاکتوز سازگارند.

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای یافتن موردی که در همهٔ بیماری‌های موردنظر ناممکن است، باید دو الگوی وراثت را بررسی کنیم. نکتهٔ اصلی این است که مادر سالم ممکن است ناقل باشد و نباید او را الزاماً خالص در نظر بگیریم.

گام اول: بیماری نهفتهٔ مستقل از جنس
فنیل‌کتونوری از بیماری‌های نهفتهٔ مطرح‌شده در این فصل است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۵–۴۶). اگر دگرهٔ سالم را $A$ و دگرهٔ بیماری را $a$ بنامیم، پدر بیمار ژن‌نمود $aa$ دارد و مادر سالم می‌تواند $AA$ یا $Aa$ باشد.

مطابق قاعدهٔ انتقال دگره‌ها، هر والد یکی از دو دگرهٔ خود را از طریق گامت به فرزند می‌دهد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۲). بنابراین پدر بیمار به همهٔ فرزندانش دگرهٔ $a$ می‌دهد:

$aa\times AA\longrightarrow Aa$

$aa\times Aa\longrightarrow Aa\;\text{یا}\;aa$

پس هیچ فرزندی، از جمله هیچ دختری، نمی‌تواند ژن‌نمود سالم و خالص $AA$ داشته باشد. دختر سالم در این تلاقی‌ها فقط می‌تواند $Aa$، یعنی ناخالص، باشد.

گام دوم: بیماری نهفتهٔ وابسته به فام‌تن ایکس
هموفیلی وابسته به فام‌تن ایکس و نهفته است. پدر بیمار ژن‌نمود $X^hY$ دارد و مادر سالم می‌تواند $X^HX^H$ یا $X^HX^h$ باشد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۳).

هر دختر، فام‌تن $X^h$ پدر را دریافت می‌کند؛ بنابراین ژن‌نمود او فقط می‌تواند یکی از این دو حالت باشد:

$X^HX^h\quad\text{سالم و ناقل}$

$X^hX^h\quad\text{بیمار}$

در نتیجه، دختر سالم با ژن‌نمود خالص $X^HX^H$ تشکیل نمی‌شود. مثال کتاب نیز نشان می‌دهد که از پدر هموفیل و مادر سالمِ غیرناقل، دختران سالم اما ناقل به وجود می‌آیند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۳–۴۴).

گام سوم: چرا سایر حالت‌ها ناممکن نیستند؟
با ناقل‌بودن مادر، فرزند بیمار می‌تواند ژن‌نمود پدر را داشته باشد و فرزند سالمِ ناقل نیز می‌تواند ژن‌نمود مادر را داشته باشد. همچنین تولد دختر بیمار و پسر سالم، هم در تلاقی $aa\times Aa$ و هم در تلاقی $X^hY\times X^HX^h$ امکان‌پذیر است.

بنابراین، در هر دو الگوی وراثت، دریافت دگرهٔ بیماری از پدر مانع تشکیل دختر سالمِ خالص می‌شود.

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای پاسخ، باید عبارت‌ها را جداگانه بررسی کنیم و میان «آغاز پتانسیل عمل» و «انتشار آن» تفاوت بگذاریم.

الف) نادرست است. در رشتهٔ عصبی بدون میلین، پتانسیل عمل پس از ایجاد، به‌صورت نقطه‌به‌نقطه پیش می‌رود؛ بنابراین در جریان انتشار، تحریک هر بخش می‌تواند پتانسیل عمل را در بخش مجاور ایجاد کند. اما عبارت دربارهٔ «هر نقطه» حکم داده است: نخستین پتانسیل عمل در محل تحریک، در پاسخ به محرک ایجاد می‌شود و الزاماً به پتانسیل عملِ نقطهٔ مجاور وابسته نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲ و صفحه‌های ۵–۶).

ب) درست است. در شرایط معمولِ مورد نظر سؤال، رشته فاقد میلین و دارای قطر یکنواخت است؛ بنابراین شرایط هدایت در طول آن مشابه است و پیام با سرعت یکسان در بخش‌های متوالی رشته پیش می‌رود. در این رشته، برخلاف رشتهٔ میلین‌دار، هدایت جهشی نیست و پتانسیل عمل در نقاط متوالی غشا ایجاد می‌شود (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۵–۷).

ج) نادرست است. عبور یون از غشا منحصر به کانال دریچه‌داری نیست که در یک مرحله از پتانسیل عمل باز است. پمپ سدیم ـ پتاسیم نیز در غشا فعالیت می‌کند و در هر چرخه، سه یون سدیم را خارج و دو یون پتاسیم را وارد یاخته می‌کند؛ کانال‌های نشتی نیز مسیر عبور یون‌ها هستند. پس حتی در بیشینهٔ اختلاف پتانسیل هم نمی‌توان گفت فقط یک نوع یون از غشا می‌گذرد (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۴–۵).

د) نادرست است. بسته‌شدن هر دو نوع کانال دریچه‌دار به معنای توقف همهٔ جابه‌جایی‌های یونی نیست؛ کانال‌های نشتی و پمپ سدیم ـ پتاسیم همچنان می‌توانند فعالیت داشته باشند. در روند بازگشت غشا به وضعیت آرامش نیز صرف بسته‌شدن کانال‌های دریچه‌دار، ثابت‌ماندن فوری اختلاف پتانسیل را تضمین نمی‌کند. ثابت‌بودن پتانسیل به وضعیت مجموع جریان‌های یونی وابسته است، نه فقط باز یا بسته‌بودن این دو نوع کانال (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۴–۶).

بنابراین فقط عبارت «ب» صحیح است و تعداد موارد درست برابر با $1$ است.

پاسخ: گزینهٔ ۱

صورت سؤال گزینهٔ «نامناسب» را می‌خواهد؛ بنابراین باید عبارتی را پیدا کنیم که دو بخش آن با ویژگی‌های یک نوع تار ماهیچه‌ای سازگار نباشد.

گام اول ـ مقایسهٔ دو نوع تار: طبق کتاب، تارهای کند میوگلوبین فراوان دارند، بیشتر انرژی خود را از راه هوازی تأمین می‌کنند و برای فعالیت‌های استقامتی مناسب‌اند. در مقابل، تارهای تند میوگلوبین و میتوکندری کمتری دارند، بیشتر به تأمین انرژی بی‌هوازی متکی‌اند و زودتر خسته می‌شوند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۰–۵۱).

گام دوم ـ بررسی عبارت‌ها:

• گزینهٔ ۱: فعالیت بیشتر آنزیم تجزیه‌کنندهٔ $\mathrm{ATP}$ در سر میوزین با چرخهٔ سریع‌تر عملکرد سرهای میوزین و انقباض سریع‌تر ارتباط دارد؛ پس بخش اول به تارهای تند اشاره می‌کند. خستگی‌پذیری زیاد نیز از ویژگی‌های همین تارهاست؛ بنابراین این عبارت مناسب است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۰–۵۱).

• گزینهٔ ۲: رنگ‌دانهٔ قرمز موردنظر، میوگلوبین است؛ فراوانی آن مشخصهٔ تارهای کند است. این تارها بیشتر انرژی خود را از راه تنفس هوازی به دست می‌آورند؛ بنابراین نمی‌توان مهار آنزیم‌های چرخهٔ کربس را ویژگی آن‌ها دانست. چرخهٔ کربس در تأمین انرژی هوازی نقش دارد و ادعای مهار آن با ویژگی مطرح‌شده برای این تارها ناسازگار است. پس این عبارت نامناسب است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۰–۵۱).

• گزینهٔ ۳: در این مقایسه، «مقدار انرژی آزادشده از مواد مغذی» را باید برای مقدار یکسانی مادهٔ مغذی در نظر گرفت، نه به معنای سرعت آزادشدن انرژی. تجزیهٔ هوازی مواد مغذی انرژی بیشتری در اختیار یاخته می‌گذارد؛ پس بخش اول با تارهای کند سازگار است. کوتاه‌شدن آهسته‌تر سارکومرها نیز با انقباض کندتر این تارها هماهنگ است؛ بنابراین عبارت مناسب است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۷–۴۸ و ۵۰–۵۱).

• گزینهٔ ۴: آزادشدن سریع‌تر یون‌های کلسیم از شبکهٔ سارکوپلاسمی با آغاز سریع‌تر فرایند انقباض در تارهای تند سازگار است. منظور از ساختارهای دوغشایی در سیتوپلاسم، میتوکندری‌هاست که طبق کتاب در تارهای تند کمترند؛ بنابراین این عبارت نیز مناسب است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۰–۵۱).

در نتیجه، ناسازگاری اصلی میان میوگلوبین فراوان و ادعای مهار چرخهٔ کربس است.

پاسخ: گزینهٔ ۲

گام اول ـ شناسایی اندام موردنظر: در دوران جنینی، کبد و طحال نیز در ساخت یاخته‌های خونی مشارکت دارند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۶۱–۶۲). از سوی دیگر، طحال در فهرست اندام‌های لنفی قرار دارد، اما کبد جزو این فهرست نیست (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۵۹–۶۰). پس اندام موردنظر سؤال، کبد است.

گام دوم ـ بررسی نقش کبد در تنظیم خون‌سازی: طبق کتاب، گروه ویژه‌ای از یاخته‌های کلیه و کبد، هورمون اریتروپویتین را به خون ترشح می‌کنند. این هورمون بر مغز استخوان اثر می‌گذارد و سرعت تولید گویچه‌های قرمز را افزایش می‌دهد؛ بنابراین کبد در تنظیم تولید این گویچه‌ها نقش دارد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۶۳).

گام سوم ـ توجه به تفاوت «تولید» و «تنظیم تولید»: در فرد بالغ، محل تولید یاخته‌های خونی، مغز قرمز استخوان است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۶۱–۶۲)؛ اما این موضوع با نقش تنظیمی کبد تعارضی ندارد. کبد با ترشح هورمون، فعالیت خون‌سازی مغز استخوان را تنظیم می‌کند، نه اینکه در حالت معمول محل اصلی تولید گویچه‌های قرمز فرد بالغ باشد.

پاسخ: گزینهٔ ۱

۱. تعیین گیاهان موردنظر: قید «در همهٔ گیاهانی که تثبیت کربن در آن‌ها فقط هنگام روز صورت می‌گیرد» شامل گیاهان $\mathrm{C_3}$ و $\mathrm{C_4}$ است، نه گیاهان CAM؛ زیرا در گیاهان CAM، تثبیت اولیهٔ کربن در شب و چرخهٔ کالوین در روز انجام می‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۸۷–۸۸).

۲. یافتن واکنش مشترک: در گیاهان $\mathrm{C_3}$، تثبیت کربن فقط با چرخهٔ کالوین انجام می‌شود. در گیاهان $\mathrm{C_4}$ نیز پس از تثبیت اولیه در یاخته‌های میانبرگ، کربن‌دی‌اکسید در یاخته‌های غلاف آوندی آزاد و وارد چرخهٔ کالوین می‌شود. بنابراین باید واکنشی از چرخهٔ کالوین را پیدا کنیم که در هر دو گروه انجام می‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۸۵ و ۸۷).

۳. بررسی نقش آنزیم: در آغاز چرخهٔ کالوین، آنزیم روبیسکو با فعالیت کربوکسیلازی خود، افزوده شدن $\mathrm{CO_2}$ به ریبولوزبیس‌فسفات را تسهیل می‌کند. ریبولوزبیس‌فسفات قندی پنج‌کربنی با دو گروه فسفات است؛ پس همان «مولکول پنج‌کربنی دوفسفاته» در گزینهٔ دوم است. محصول اولیه، ترکیبی شش‌کربنی و ناپایدار است که بلافاصله به دو مولکول اسید سه‌کربنی تبدیل می‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۸۴–۸۵).

۴. توجه به قید «همه»: فعالیت اکسیژنازی روبیسکو واکنشی الزامی در همهٔ این گیاهان نیست و در گیاهان $\mathrm{C_4}$ به‌شدت محدود می‌شود. همچنین ترکیب کربن‌دی‌اکسید با اسید سه‌کربنی، برخلاف واکنش کربوکسیلازی روبیسکو، در گیاهان $\mathrm{C_3}$ وجود ندارد؛ بنابراین نمی‌تواند عبارت را برای همهٔ گیاهان موردنظر کامل کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۸۷).

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای حل سؤال باید هر عبارت را جداگانه بررسی کنیم و به قید «همه» توجه داشته باشیم. خون بزرگ‌سیاهرگ‌ها به دهلیز راست و خون سیاهرگ‌های ششی به دهلیز چپ می‌ریزد. همچنین کتاب تصریح می‌کند که خون مصرف‌شدهٔ ماهیچهٔ قلب از راه سیاهرگ تاجی وارد دهلیز راست می‌شود (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۴۸–۴۹ و ۵۲–۵۳).

الف) درست است. منظور از ترکیب آهن‌دار یاخته‌های خون، هموگلوبین گویچه‌های قرمز است. خون ورودی به دهلیز راست، پس از عبور از بافت‌ها، بخشی از اکسیژن خود را از دست داده است؛ اما خون سیاهرگ‌های ششی پس از تبادل گازها در شش‌ها، اکسیژن بیشتری دارد. بنابراین مقدار اکسیژنی که هموگلوبین در خون گروه نخست حمل می‌کند، کمتر است. این مقایسه دربارهٔ مقدار اکسیژن حمل‌شده است، نه اینکه خون سیاهرگی فاقد اکسیژن باشد (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۴۸–۴۹، شکل گردش عمومی و ششی).

ب) در مقایسهٔ موردنظر سؤال، درست در نظر گرفته می‌شود. بزرگ‌سیاهرگ زبرین و زیرین، خون نواحی بالاتر و پایین‌تر از قلب را برمی‌گردانند. از سوی دیگر، شش‌ها نیز نسبت به تراز قلب در هر دو جهت امتداد دارند و سیاهرگ‌های ششی خون این بخش‌ها را به دهلیز چپ می‌رسانند. منظور، دریافت خون از نواحی بالاتر «یا» پایین‌تر است، نه لزوماً از هر دو ناحیه به‌طور هم‌زمان (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۴۸–۴۹، شکل قلب و رگ‌های متصل به آن).

ج) نادرست است. همهٔ رگ‌های مورد مقایسه سیاهرگ‌اند. هرچند دیوارهٔ سیاهرگ نیز رشتهٔ کشسان دارد، نمی‌توان فراوانی رشته‌های کشسان در لایهٔ میانی را ویژگی عمومی آن دانست. کتاب، قدرت کشسانی زیاد دیواره را در توضیح ساختار و عملکرد سرخرگ‌ها مطرح می‌کند؛ این ویژگی به حفظ جریان خون هنگام استراحت بطن کمک می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۵۶).

د) نادرست است. تلمبهٔ ماهیچهٔ اسکلتی به بازگشت خون در سیاهرگ‌های مجاور این ماهیچه‌ها کمک می‌کند، اما نمی‌توان اثر آن را به همهٔ رگ‌های ورودی به دهلیز راست تعمیم داد. برای مثال، سیاهرگ تاجی خون خودِ ماهیچهٔ قلب را تخلیه می‌کند و نباید اثر انقباض ماهیچهٔ قلب را با تلمبهٔ ماهیچهٔ اسکلتی یکسان دانست (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۴۹).

بنابراین، در چارچوب پاسخ تأییدشدهٔ سؤال، عبارت‌های «الف» و «ب» درست‌اند و تعداد موارد درست برابر با $2$ است.

نکتهٔ دقت در صورت سؤال: اگر قید «همه» را در عبارت «ب» کاملاً لفظ‌به‌لفظ و شامل سیاهرگ تاجی تفسیر کنیم، این عبارت ابهام دارد؛ زیرا سیاهرگ تاجی خون خودِ قلب را دریافت می‌کند، نه اندامی بالاتر یا پایین‌تر از قلب. پس درست‌شمردن «ب» بر مقایسهٔ موردنظر طراح میان بزرگ‌سیاهرگ‌ها و سیاهرگ‌های ششی تکیه دارد.

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای حل سؤال باید به عبارت «همهٔ سازوکارها» توجه کنیم؛ ویژگی درست باید هم در گونه‌زایی دگرمیهنی و هم در گونه‌زایی هم‌میهنی برقرار باشد.

۱. مبنای گونه‌زایی را مشخص می‌کنیم. طبق تعریف کتاب، با ایجاد جدایی تولیدمثلی، خزانه‌های ژنی از یکدیگر جدا می‌شوند و زمینهٔ پیدایش گونهٔ جدید فراهم می‌شود. این اتفاق ممکن است با جدایی جغرافیایی یا بدون آن رخ دهد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۰).

۲. تفاوت وراثتی در دو مسیر را بررسی می‌کنیم. در گونه‌زایی دگرمیهنی، پس از قطع شارش ژن، فرایندهایی مانند جهش، نوترکیبی و انتخاب طبیعی به تفاوت تدریجی جمعیت‌ها می‌انجامند. تفاوت‌های وراثتیِ حاصل از طریق گامت‌ها به نسل بعد منتقل می‌شوند؛ بنابراین محتوای وراثتی گامت‌ها می‌تواند از نظر دگره‌ها و ترکیب آنها با گامت‌های جمعیت نیایی تفاوت پیدا کند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۶۰–۶۱). کتاب نیز نشان می‌دهد که نوترکیبی می‌تواند ترکیب‌های تازه‌ای از دگره‌ها در گامت‌ها ایجاد کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۶).

در نمونهٔ گونه‌زایی هم‌میهنیِ کتاب، یعنی چندلادی، تفاوت در تعداد مجموعه‌های فام‌تنی نیز آشکار است: گیاه نیاییِ دولاد، گامت تک‌لاد تولید می‌کند؛ اما گیاه چارلاد، گامت دولاد می‌سازد. آمیزش گیاه چارلاد با گیاه نیایی به زادهٔ سه‌لادِ نازا منجر می‌شود، ولی تولیدمثل میان چارلادها می‌تواند زادهٔ چارلادِ زایا ایجاد کند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۶۱–۶۲).

پس در چارچوب سازوکارهای مطرح‌شده در کتاب، پیدایش تفاوت وراثتی که در گامت‌ها بازتاب می‌یابد، وجه مشترک است. دقت کنید که «تفاوت محتوای ژنی» الزاماً به معنای تغییر تعداد فام‌تن‌ها نیست؛ تفاوت در دگره‌ها و ترکیب آنها را نیز دربرمی‌گیرد. همچنین صرفِ ایجاد گامت متفاوت، به‌تنهایی برای گونه‌زایی کافی نیست و جدایی تولیدمثلی نیز اهمیت دارد.

۳. سایر عبارت‌ها همگانی نیستند یا نادرست‌اند: انتخاب طبیعی مستقیماً افراد را تغییر نمی‌دهد؛ اثر شدید رانش در آغاز گونه‌زایی الزامی نیست و کتاب در این بحث بر کوچک‌بودن جمعیت جداشده تأکید دارد؛ مانع جغرافیایی نیز فقط در گونه‌زایی دگرمیهنی مطرح است، نه هم‌میهنی (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۶۰–۶۱).

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای پاسخ، باید ترتیب تشکیل پیوند پپتیدی و جابه‌جایی رناهای ناقل را دنبال کنیم. ترشحی بودن پروتئین به سرنوشت و هدایت آن مربوط است و ترتیب اصلی رویدادهای طویل شدن ترجمه را تغییر نمی‌دهد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۱).

۱. در مرحلهٔ آغاز، رنای ناقلِ حامل متیونین در جایگاه $\mathrm{P}$ قرار می‌گیرد و دو جایگاه $\mathrm{A}$ و $\mathrm{E}$ خالی هستند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۰).

۲. رنای ناقل دوم، حامل دومین آمینواسید، وارد جایگاه $\mathrm{A}$ می‌شود. با تشکیل نخستین پیوند پپتیدی، آمینواسید نخست از رنای ناقل خود جدا می‌شود و به آمینواسید دوم می‌پیوندد؛ بنابراین زنجیرهٔ دوآمینواسیدی به رنای ناقل دوم متصل است. سپس با حرکت رناتن به اندازهٔ یک رمزه، رنای ناقل دوم به جایگاه $\mathrm{P}$ و رنای ناقل نخستِ بدون آمینواسید به جایگاه $\mathrm{E}$ منتقل می‌شود؛ رنای ناقل نخست سپس خارج می‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۰).

۳. رنای ناقل سوم، حامل سومین آمینواسید، وارد جایگاه $\mathrm{A}$ می‌شود. هنگام تشکیل دومین پیوند پپتیدی، زنجیرهٔ دوآمینواسیدی از رنای ناقل دوم در جایگاه $\mathrm{P}$ جدا می‌شود و به آمینواسید سوم در جایگاه $\mathrm{A}$ می‌پیوندد. در نتیجه، زنجیرهٔ سه‌آمینواسیدی به رنای ناقل سوم متصل می‌ماند و رنای ناقل دوم بدون آمینواسید می‌شود.

۴. پس از تشکیل این پیوند، رناتن یک رمزه پیش می‌رود؛ رنای ناقل سومِ حامل زنجیره در جایگاه $\mathrm{P}$ قرار می‌گیرد و رنای ناقل دومِ بدون آمینواسید به جایگاه $\mathrm{E}$ می‌رود تا خارج شود. این همان رویداد بیان‌شده در گزینهٔ درست است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۰).

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای پاسخ، باید ساختار گیرنده‌های دهلیزی، ترتیب تحریک آن‌ها و نقششان در تعادل را جداگانه بررسی کنیم. بخش دهلیزی از اجزای گوش درونی است و در حفظ تعادل نقش دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۲۸–۲۹).

الف) نادرست است. مژک‌های گیرنده‌های دهلیزی با مادهٔ ژلاتینی ارتباط دارند؛ بنابراین نباید قرارداشتن این مجموعه در محیط مایع را به معنای تماس مستقیم مژک‌ها با مایع دانست. در توضیح گیرنده‌های مژک‌دار حلزون نیز کتاب میان مایع و پوشش ژلاتینیِ در تماس با مژک‌ها تمایز می‌گذارد (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۲۹–۳۰).

ب) درست است. گیرنده‌های دهلیزی با دریافت تغییرات مربوط به وضعیت و حرکت سر، در فراهم‌کردن بخشی از اطلاعات مربوط به وضعیت بدن و حفظ تعادل دخالت دارند. توجه کنید که عبارت سؤال، «پیام‌های مربوط به وضعیت بدن» است، نه صرفاً پیام‌های «گیرنده‌های حس پیکری وضعیت». کتاب نیز نقش بخش دهلیزی را تعادل معرفی می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۲۸–۲۹).

ج) نادرست است. پس از حرکت مایع، ابتدا مژک‌های گیرنده خم می‌شوند و سپس کانال‌های یونی غشای گیرنده باز می‌شوند. پس اشکال عبارت در واژهٔ «ابتدا» است. همین تقدم خم‌شدن مژک‌ها بر بازشدن کانال‌های یونی در توضیح سازوکار گیرنده‌های مژک‌دار گوش بیان شده است (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۲۹–۳۰).

د) درست است. بخش توصیف‌شده، مخچه است که پشت ساقهٔ مغز قرار دارد و در تنظیم تعادل نقش دارد. پیام‌های حاصل از گیرنده‌های دهلیزی به مخچه می‌رسند. مخچه نیز مانند دیگر بخش‌های دستگاه عصبی مرکزی با پرده‌های مننژ، از جنس بافت پیوندی، پوشیده شده است (زیست‌شناسی ۲، فصل ۱، مبحث دستگاه عصبی مرکزی).

بنابراین عبارت‌های «ب» و «د» درست‌اند و تعداد موارد صحیح برابر با $2$ است.

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای کامل کردن عبارت، باید هم نوع اختلال غده و هم تمام پیامدهای ذکرشده برای آن درست باشند. اشاره به «پس از زایمان» به‌تنهایی به این معنا نیست که پاسخ حتماً به هورمون‌های شیردهی مربوط است.

۱. بررسی پیامدهای افزایش فعالیت بخش قشری فوق کلیه
بخش قشری فوق کلیه، کورتیزول و آلدوسترون ترشح می‌کند. طبق کتاب، افزایش طولانی‌مدت اثر کورتیزول موجب تضعیف دستگاه ایمنی می‌شود (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۹). با توجه به نقش مغز استخوان در تولید یاخته‌های ایمنی، ضعیف شدن فعالیت‌های مرتبط با ایمنی در مغز استخوان با این اثر سازگار است. منظور از این ارتباط، تضعیف کارکرد ایمنی است؛ نباید آن را به معنای کاهش یکسان تولید تمام انواع یاخته‌های خونی دانست.

از سوی دیگر، آلدوسترون بازجذب سدیم را در کلیه افزایش می‌دهد و آب نیز به دنبال سدیم بازجذب می‌شود (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۹). بنابراین، افزایش اثر این هورمون می‌تواند موجب احتباس سدیم و آب شود و زمینهٔ بروز خیز، یعنی تجمع بیش از اندازهٔ مایع در فضای بین‌یاخته‌ای، را فراهم کند. پس هر دو پیامد مطرح‌شده در گزینهٔ سوم با افزایش فعالیت بخش قشری فوق کلیه سازگارند.

۲. علت نادرستی گزینهٔ اول
کم‌کاری پاراتیروئید باعث کاهش کلسیم خون می‌شود. چون کلسیم در عملکرد ماهیچه‌ها و انعقاد خون نقش دارد، اختلال این دو فرایند قابل انتظار است؛ اما کاهش کلسیم، تشکیل ترومبین از پروترومبین را مختل می‌کند، نه اینکه تولید ترومبین را افزایش دهد. بنابراین جهت تغییر در این گزینه نادرست است.

۳. علت نادرستی گزینهٔ دوم
باید «تولید شیر» را از «خروج شیر» جدا کرد: پرولاکتینِ بخش پیشین هیپوفیز، پس از تولد نوزاد تولید شیر را تحریک می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۷)، در حالی که اکسی‌توسینِ آزادشده از بخش پسین در خروج شیر نقش دارد. همچنین، کاهش آزادسازی هورمون ضدادراری از بخش پسین، بازجذب آب را کاهش می‌دهد؛ در نتیجه ادرار رقیق‌تر می‌شود، نه غلیظ‌تر.

۴. علت نادرستی گزینهٔ چهارم
هورمون‌های تیروئیدی در تنظیم تجزیهٔ گلوکز و انرژی در دسترس یاخته‌ها نقش دارند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۸). پرکاری تیروئید با افزایش ضربان قلب همراه است؛ بنابراین حتی اگر ضعف ماهیچه‌ای رخ دهد، عبارت «کاهش ضربان قلب» این گزینه را نادرست می‌کند.

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای پاسخ، باید معنای ساختارهای همتا، آنالوگ و وستیجیال و نیز توالی‌های حفظ‌شده را از هم جدا کنیم.

۱. ساختارهای همتا طرح ساختاری یکسانی دارند، هرچند ممکن است کارهای متفاوتی انجام دهند؛ مانند دست انسان و بالهٔ دلفین. زیست‌شناسان این شباهت بنیادی را حاصل داشتن نیای مشترک می‌دانند. بنابراین وجود ساختارهای همتا نشانهٔ خویشاوندی جانداران است و عبارت گزینهٔ اول درست است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۸).

۲. ساختارهای آنالوگ، برعکس، کار مشابه ولی طرح ساختاری متفاوت دارند؛ مانند بال کبوتر و بال پروانه. کتاب از آنها برای نشان دادن راه‌های متفاوت سازش جانداران در پاسخ به یک نیاز یاد می‌کند؛ نباید این نقش را با نقش ساختارهای همتا در نشان دادن نیای مشترک اشتباه گرفت. ازاین‌رو گزینهٔ دوم، بیان موردنظر کتاب دربارهٔ این ساختارها نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۸).

۳. «حفظ‌شده» به معنای «اختصاصی یک گونه» نیست. کتاب توالی‌های حفظ‌شدهٔ دنا را توالی‌هایی معرفی می‌کند که در گونه‌های مختلف دیده می‌شوند. توالی‌های آمینواسیدی حفظ‌شده نیز می‌توانند میان گونه‌های مختلف مشترک باشند؛ پس محدود کردن آنها به افراد یک گونه نادرست است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۹).

۴. ساختارهای وستیجیال در مقایسه با ساختار متناظر در جانداران دیگر، کوچک، ساده یا ضعیف شده‌اند و حتی ممکن است کار خاصی نداشته باشند. بنابراین نمی‌توان گفت در همهٔ موارد حتماً نقشی بسیار جزئی دارند؛ بقایای پا در مار پیتون از نمونه‌های ذکرشده در کتاب است (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۵۸–۵۹).

پاسخ: گزینهٔ ۱

۱. به واژهٔ «نامناسب» توجه می‌کنیم: باید عبارتی را پیدا کنیم که دربارهٔ بخش هادی درست نیست. بخش هادی از بینی تا نایژک انتهایی امتداد دارد و علاوه بر هدایت هوا، آن را پاک‌سازی، گرم و مرطوب می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحات ۳۵–۳۶).

۲. عبارت گزینهٔ ۳ به ویژگی دیوارهٔ حبابک و مویرگ مجاور آن اشاره دارد. هر دو دیواره، پوشش سنگفرشی یک‌لایه دارند و در نقاط متعددی غشای پایهٔ آن‌ها مشترک است. این ساختار، فاصلهٔ انتشار گازها میان هوا و خون را کاهش می‌دهد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳۸). حبابک‌ها متعلق به بخش مبادله‌ای هستند، نه بخش هادی؛ بنابراین این عبارت برای تکمیل جمله نامناسب است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳۷).

۳. برای اطمینان، عبارت‌های دیگر را بررسی می‌کنیم:

• گزینهٔ ۱: منظور می‌تواند یاخته‌های سنگفرشیِ پوشش مویرگ‌های بخش هادی باشد، نه یاخته‌های سنگفرشی حبابک. خون این رگ‌ها با انتقال گرما در گرم‌شدن هوای دم نقش دارد؛ پس عبارت با کارکرد بخش هادی سازگار است.
• گزینهٔ ۲: یاخته‌های ترشحیِ مخاط، ترشحاتی تولید می‌کنند که به صورت لایه‌ای با ضخامت متفاوت روی سطح مجاری قرار می‌گیرند. این ترشحات در مرطوب‌کردن هوا و به‌دام‌انداختن ناخالصی‌ها نقش دارند (زیست‌شناسی ۱، صفحات ۳۵–۳۶).
• گزینهٔ ۴: یاخته‌های مژک‌دار از نوع پوششی و در نتیجه غیرپیوندی‌اند. مژک‌های آن‌ها به درون ترشحات مخاطی امتداد می‌یابد؛ این ترشحات مواد ضدمیکروبی دارند و با حرکت مژک‌ها به سوی حلق رانده می‌شوند (زیست‌شناسی ۱، صفحات ۳۵–۳۶).

پس نکتهٔ تعیین‌کننده، تفاوت میان «بخش هادی» و «بخش مبادله‌ای» است؛ غشای پایهٔ مشترکِ مورد اشاره، ویژگی سطح تبادل گاز در حبابک‌هاست.

پاسخ: گزینهٔ ۳

گام اول ـ شناسایی گروه جانوری: تغذیهٔ زاده‌ها با ترشحات غدد شیری، ویژگی پستانداران است؛ بنابراین باید ویژگی‌ای را پیدا کنیم که در همهٔ پستانداران مشترک باشد، نه فقط در برخی از آن‌ها.

گام دوم ـ تعیین نوع گردش خون: پستانداران قلب چهارحفره‌ای و گردش خون مضاعف دارند. در گردش مضاعف، خون طی یک دور کامل گردش، دو بار از قلب عبور می‌کند و دو مسیر گردش ششی و گردش عمومی از یکدیگر متمایزند (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۶۶–۶۷).

گام سوم ـ مقایسهٔ فشار دو مسیر: طبق کتاب، در گردش مضاعف، بخش مربوط به تبادل گازها با فشار کمتر و بخش مربوط به گردش عمومی با فشار بیشتر کار می‌کند. در پستانداران، بطن راست خون را به شش‌ها و بطن چپ خون را به گردش عمومی می‌فرستد؛ بنابراین فشار خون در گردش ششی کمتر از گردش عمومی است. این همان ویژگی مشترک مورد نظر سؤال است (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۶۶–۶۷).

گام چهارم ـ بررسی سایر عبارت‌ها: ترتیب گوارش میکروبی و آنزیمی در همهٔ پستانداران یکسان نیست؛ برای مثال، در نشخوارکنندگان گوارش میکروبی پیش از گوارش آنزیمیِ شیردان رخ می‌دهد. همچنین ورود هوا به شش‌های پستانداران بر اثر کاهش فشار هوای درون شش‌ها نسبت به بیرون است، نه فشار مثبت. سرانجام، داشتن غدد شیری به معنای جفت‌دار بودن نیست؛ پستانداران تخم‌گذار هم زاده‌های خود را با شیر تغذیه می‌کنند و ویژگی مربوط به بارداری و جفت را نمی‌توان به همهٔ پستانداران نسبت داد.

پاسخ: گزینهٔ ۲

۱. تعیین خواستهٔ سؤال
سؤال عبارت «نامناسب» را می‌خواهد؛ بنابراین باید موردی را پیدا کنیم که توانایی آنزیم را نادرست توصیف کرده است. همچنین عبارت «نوعی آنزیم» یعنی وجود یک نمونهٔ معتبر برای مناسب‌بودن هر مورد کافی است.

۲. بررسی نقش اصلی آنزیم
آنزیم با کاهش انرژی فعال‌سازی و افزایش احتمال برخورد مناسب مولکول‌ها، سرعت واکنش‌های انجام‌شدنی را افزایش می‌دهد. ممکن است این واکنش‌ها بدون آنزیم در دمای بدن بسیار کند باشند، اما کندبودن با انجام‌نشدنی‌بودن تفاوت دارد. کاهش انرژی فعال‌سازی به‌خودی‌خود واکنش انجام‌نشدنی را امکان‌پذیر نمی‌کند؛ بنابراین ادعای گزینهٔ ۳ نادرست است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۸).

۳. بررسی مناسب‌بودن سایر عبارت‌ها

• گزینهٔ ۱: یک فرایند انرژی‌زا می‌تواند انرژی لازم برای انجام فرایندی انرژی‌خواه را فراهم کند. نمونهٔ آن پمپ سدیم ـ پتاسیم است که با مصرف ATP، انتقال فعال یون‌ها را انجام می‌دهد. کتاب نیز این پمپ را از آنزیم‌های فعال در غشا معرفی می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۸). در اینجا، انجام فرایند انرژی‌خواه به تأمین انرژی وابسته است، نه صرفاً کاهش انرژی فعال‌سازی.

• گزینهٔ ۲: دنابسپاراز هنگام ساخت رشتهٔ جدید، بین نوکلئوتیدها پیوند فسفودی‌استر برقرار می‌کند؛ اگر نوکلئوتیدی نادرست اضافه شود، همین آنزیم هنگام ویرایش می‌تواند پیوند مربوط به آن را بشکند. پس ایجاد پیوند در یک مرحله و شکستن آن در مرحله‌ای دیگر امکان‌پذیر است. این نمونه با توضیح کتاب دربارهٔ توانایی بعضی آنزیم‌ها در سرعت‌بخشیدن به بیش از یک نوع واکنش نیز سازگار است (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۹ و ۲۰).

• گزینهٔ ۴: اتصال مولکول‌های تنظیم‌کننده به بعضی آنزیم‌ها می‌تواند شکل آنزیم و تمایل آن به پیش‌ماده را تغییر دهد. این تنظیم با اهمیت تطابق شکل جایگاه فعال و پیش‌ماده سازگار است؛ کتاب این تطابق را مبنای عملکرد اختصاصی آنزیم معرفی می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۹ و ۲۰).

در نتیجه، خطای اصلی در یکی‌دانستن «سریع‌ترکردن واکنش انجام‌شدنی» با «ممکن‌کردن واکنش انجام‌نشدنی» است.
پاسخ: گزینهٔ ۳

برای حل سؤال باید جایگاه یاخته‌های اسفنج و مسیر عبور آب را بررسی کنیم. توجه کنید که متن‌های ارسالی دربارهٔ مویرگ‌ها، خون و ماهیچهٔ قلب‌اند و شاهد مستقیمی برای این سؤال ندارند؛ بنابراین نمی‌توان صفحه‌های آن‌ها را به‌عنوان مستند ساختار اسفنج ذکر کرد. مبحث مرتبط در زیست‌شناسی ۱، فصل «گردش مواد در بدن»، گفتار «تنوع گردش مواد در جانداران» قرار دارد.

گام اول ــ جایگاه یاخته‌های یقه‌دار: در اسفنجِ مورد نظر، یاخته‌های یقه‌دار سطح داخلی بدن، رو به حفرهٔ مرکزی، را می‌پوشانند و در پوشش سطح بیرونی حضور ندارند. هر یک از این یاخته‌ها تاژکی دارد که حرکت آن به ایجاد جریان آب کمک می‌کند. بنابراین عبارت گزینهٔ ۳ درست است.

گام دوم ــ مسیر حرکت آب: آب از منافذ دیواره وارد بدن می‌شود، به حفرهٔ مرکزی می‌رسد و از منفذ خروجی خارج می‌شود. یاخته‌های سازندهٔ منافذ، مسیر ورود آب را فراهم می‌کنند و فقط با یاخته‌های تاژک‌دار مجاورت ندارند؛ پس گزینهٔ ۱ نادرست است. همچنین، با وجود نقش تاژک‌ها در ایجاد جریان، ورود آب تنها به یاخته‌های تاژک‌دار وابسته نیست و یاخته‌های منفذدار نیز در آن نقش دارند؛ در نتیجه گزینهٔ ۴ نیز نادرست است.

گام سوم ــ ماهیت حفرهٔ مرکزی: اسفنج کیسهٔ گوارشی ندارد؛ ذرات غذایی درون یاخته‌ها گوارش می‌یابند. پس نامیدن محل خروج آب به‌عنوان «سوراخ کیسهٔ گوارشی» اشتباه است و گزینهٔ ۲ رد می‌شود.

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای حل سؤال باید میان «حالتی که می‌تواند با کمبود اسید معده همراه باشد» و «حکمی کلی دربارهٔ تمام ترشحات گوارشی» تفاوت بگذاریم.

گام اول: ارتباط با خون‌بهر
یاخته‌های کناری معده علاوه بر کلریدریک اسید، عامل داخلی را نیز ترشح می‌کنند. عامل داخلی برای جذب ویتامین $B_{12}$ لازم است و این ویتامین در تولید طبیعی گویچه‌های قرمز نقش دارد. بنابراین، اگر کمبود ترشح اسید ناشی از اختلال یاخته‌های کناری باشد، ممکن است ترشح عامل داخلی هم کاهش یابد و در ادامه، خون‌بهر تغییر کند. پس گزینهٔ یک حالتی ممکن را بیان می‌کند؛ البته کاهش اسید به‌تنهایی به معنای کاهش قطعی عامل داخلی نیست. (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۱)

گام دوم: ارتباط با گوارش پروتئین‌ها
اسید معده در تبدیل پپسینوژن به پپسین و ایجاد محیط مناسب برای فعالیت پپسین نقش دارد. فعالیت پیشنهادی کتاب نیز گوارش پروتئین سفیدهٔ تخم‌مرغ را با حضور پپسین و کلریدریک اسید بررسی می‌کند. در نتیجه، کمبود اسید می‌تواند گوارش معدی پروتئین‌ها را مختل کند؛ وجود آنزیم‌های دیگر در روده، این احتمال را رد نمی‌کند. پس گزینهٔ دو نیز ممکن است. (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۲)

گام سوم: ارتباط با شبکه‌های عصبی
در لایه‌های زیرمخاطی و ماهیچه‌ای لولهٔ گوارش، شبکه‌هایی از یاخته‌های عصبی وجود دارند که در تنظیم فعالیت‌های گوارشی، از جمله ترشح، مشارکت می‌کنند. بنابراین ممکن است اختلال در تنظیم عصبی، زمینه‌ساز کاهش ترشح اسید معده باشد. دقت کنید که عبارت «رخ داده باشد» احتمال وجود چنین اختلالی را مطرح می‌کند، نه اینکه کمبود اسید الزاماً آن را ایجاد کرده باشد. پس گزینهٔ سه هم رد نمی‌شود. (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۱۸–۱۹)

گام چهارم: بررسی ادعای کاهش همهٔ ترشحات برون‌ریز
ترشحات گوارشی از منابع گوناگون و با نقش‌های متفاوت تولید می‌شوند. برای نمونه، شیرهٔ روده دارای موسین، آب، یون‌ها و آنزیم است و صفرا نیز ترکیبی متفاوت دارد. بنابراین ترشح اسید معده شاخصی برای کاهش هم‌زمان همهٔ این ترشحات نیست. (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۲)

در چارچوب این سؤال، اشکال گزینهٔ چهار واژهٔ «همه» است: نمی‌توان کمبود ترشح اسید معده را به کاهش عمومی تمام ترشحات برون‌ریز در سراسر لولهٔ گوارش تعمیم داد. سه گزینهٔ دیگر ارتباط‌هایی ممکن را بیان می‌کنند، اما این گزینه چنین تعمیمی می‌دهد. توجه کنید که این نتیجه به معنای اثبات ناممکن‌بودن هم‌زمانی چند بیماری مستقل نیست؛ بحث، ارتباط مطرح‌شده در سؤال با کمبود ترشح اسید است.

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای تکمیل عبارت، باید بررسی کنیم که آیا دو ویژگی مطرح‌شده در هر گزینه به یک بخش از لولهٔ گوارش مربوط‌اند یا نه.

۱. شناسایی بخش موردنظر در ملخ: محل ذخیره و نرم‌شدن غذا، چینه‌دان است که بخش حجیم انتهای مری به شمار می‌رود (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳۱).

۲. بررسی وضعیت غذا پیش از ورود به چینه‌دان: ملخ ابتدا با آرواره‌های خود غذا را خرد می‌کند؛ سپس غذا وارد دهان می‌شود و با عبور از مری به چینه‌دان می‌رسد. بنابراین غذای موجود در چینه‌دان، قبلاً خرد شده است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳۱).

۳. نتیجه‌گیری: خردشدن غذا، گوارش مکانیکی محسوب می‌شود. پس غذایی که در چینه‌دان ذخیره و نرم می‌شود، پیش‌تر تا حدی گوارش یافته است. عبارت «تا حدی گوارش‌یافته» الزاماً به معنای انجام گوارش شیمیایی یا اثر آنزیم نیست؛ همین گوارش مکانیکیِ پیشین برای درستی عبارت کافی است.

در گزینه‌های دیگر، کارکرد دو بخش متفاوت با یکدیگر ترکیب شده یا آنزیم میکروب‌های همزیست به خود جانور نسبت داده شده است: در گاو، آب‌گیری زیاد در هزارلا و ترشح آنزیم‌های گوارشی در شیردان انجام می‌شود؛ در اسب، سلولاز منشأ میکروبی دارد؛ و در پرنده، آسیاب‌کردن در سنگدان را نباید با ترشح آنزیم در بخش غده‌ای معده یکی دانست.

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای تعیین تعداد عبارت‌های درست، هر مورد را جداگانه بررسی می‌کنیم.

الف) درست است. در برخی بیماری‌های کلیوی، آسیب به سدّ تراوشی باعث ورود پروتئین‌های خون به مایع تراوش‌شده و دفع آن‌ها با ادرار می‌شود. کاهش پروتئین‌های خون، به‌ویژه آلبومین، فشار اسمزی ناشی از این پروتئین‌ها را کاهش می‌دهد؛ بنابراین بازگشت آب از مایع میان‌بافتی به خون کمتر می‌شود و تجمع مایع در بافت‌ها می‌تواند تورم ایجاد کند. توجه کنید که عبارت از «نوعی بیماری کلیوی» سخن می‌گوید، نه همهٔ بیماری‌های کلیوی.

ب) درست است. آمونیاک حاصل از تجزیهٔ موادی مانند آمینواسیدها، در کبد به اوره تبدیل می‌شود. بنابراین، اگر کم‌کاری کبد این فرایند را مختل کند، تولید اوره کاهش می‌یابد و آمونیاک در خون افزایش پیدا می‌کند. پس کاهش اوره و افزایش آمونیاک در چنین وضعیتی قابل انتظار است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۵).

ج) درست است. مادهٔ موردنظر، اوریک‌اسید است که از مواد دفعی نیتروژن‌دار محسوب می‌شود. این ماده انحلال‌پذیری کمی دارد و رسوب بلورهای آن در مفاصل موجب نقرس می‌شود (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۵). از طرفی، غضروف نوعی بافت پیوندی است و در سطح مفصلی استخوان‌ها قرار دارد؛ بنابراین رسوب در مفصل می‌تواند در مجاورت این بافت باشد.

د) درست است. آلدوسترون از بخش قشری غدهٔ فوق‌کلیه ترشح می‌شود و بازجذب سدیم در کلیه را افزایش می‌دهد؛ حفظ سدیم نیز به حفظ آب کمک می‌کند. در نوعی کم‌کاری فوق‌کلیه که با کاهش ترشح آلدوسترون همراه است، بازجذب سدیم کاهش می‌یابد و آب بیشتری دفع می‌شود. پس افزایش دفع آب فقط پیامد کمبود هورمون ضدادراری نیست. کتاب نیز نقش هورمون ضدادراری در افزایش بازجذب آب را به‌عنوان یکی از سازوکارهای تنظیم آب معرفی می‌کند، نه تنها سازوکار آن (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۵).

در نتیجه، هر چهار عبارت درست‌اند.

پاسخ: گزینهٔ ۴

۱. شناسایی نوع پاسخ: عبارت «سریع و غیرارادی» در کنار ارسال پیام به دست‌ها، به پاسخ انعکاسی مانند عقب‌کشیدن دست از جسم داغ اشاره دارد. این حرکت با فعالیت ماهیچه‌های اسکلتی و از طریق بخش پیکری انجام می‌شود؛ بنابراین نباید هر پاسخ غیرارادی را به بخش خودمختار نسبت داد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۶–۱۷).

۲. شناسایی بخش موردنظر: مرکز تنظیم انعکاس عقب‌کشیدن دست، نخاع است. پیام حسی از راه ریشهٔ پشتی وارد نخاع می‌شود و پیام حرکتی از راه ریشهٔ شکمی به‌سوی ماهیچه‌ها خارج می‌شود. پس بخشی از دستگاه عصبی مرکزی که سؤال توصیف می‌کند، نخاع است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۵–۱۷).

۳. بررسی موقعیت نخاع: نخاع از بصل‌النخاع آغاز می‌شود و درون کانال ستون مهره‌ها امتداد می‌یابد؛ بنابراین در مجاورت بصل‌النخاع قرار دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۵–۱۶). بصل‌النخاع دارای مراکز تنظیم فعالیت‌هایی مانند فشار خون و ضربان قلب است. در نتیجه، توصیف «در نزدیکی بخش مربوط به تنظیم فشارخون و ضربان قلب قرار دارد» دربارهٔ نخاع درست است.

پاسخ: گزینهٔ ۳

۱. ابتدا دامنهٔ پرسش را مشخص می‌کنیم. گل دوجنسی هم پرچم دارد و هم مادگی؛ اما عبارت «هر یاخته‌ای که توانایی انجام لقاح دارد» فقط به تخم‌زا و یاخته‌های جنسی نر محدود نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۲۴–۱۲۵).

۲. در نهان‌دانگان لقاح مضاعف رخ می‌دهد: یک یاختهٔ جنسی نر با تخم‌زا و یاختهٔ جنسی نر دیگر با یاختهٔ مرکزی لقاح می‌یابد. بنابراین، یاختهٔ مرکزی را نیز باید در بررسی گزینه‌ها در نظر بگیریم (زیست‌شناسی ۲، فصل هشتم، گفتار دوم، مبحث لقاح مضاعف).

۳. تخم‌زا و هر یاختهٔ جنسی نر تک‌لادند و یک مجموعهٔ فام‌تنی، یعنی $n$، دارند؛ ولی یاختهٔ مرکزی دارای دو هستهٔ تک‌لاد است و مجموع مجموعه‌های فام‌تنی آن برابر با $n+n=2n$ است. پس نمی‌توان گفت هر یاختهٔ شرکت‌کننده در لقاح «تنها یک مجموعهٔ فام‌تن» دارد. یاختهٔ مرکزی مورد نقض این حکم است؛ بنابراین گزینهٔ ۳ نادرست است.

۴. درستی سایر عبارت‌ها را نیز بررسی می‌کنیم:

• گزینهٔ ۱: یاخته‌های جنسی نرِ گیاهان گل‌دار وسیلهٔ حرکتی ندارند و لولهٔ گرده انتقال آن‌ها را ممکن می‌کند. تخم‌زا و یاختهٔ مرکزی نیز فاقد وسیلهٔ حرکتی‌اند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۲۵–۱۲۶).
• گزینهٔ ۲: بخش متورم مادگی، تخمدان است و تخمک‌ها در آن قرار دارند. تخم‌زا و یاختهٔ مرکزی در کیسهٔ رویانیِ تخمک جای دارند و یاخته‌های جنسی نر نیز برای لقاح به آنجا می‌رسند؛ پس این یاخته‌ها هنگام لقاح در تخمدان یافت می‌شوند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۲۵–۱۲۶؛ فصل هشتم، گفتار دوم، مبحث لقاح مضاعف).
• گزینهٔ ۴: یاخته‌های جنسی نر از رشتمان یاختهٔ زایشیِ تک‌لاد حاصل می‌شوند. تخم‌زا و یاختهٔ مرکزی نیز در جریان تقسیم‌های رشتمان و سازمان‌یابیِ حاصل از یک یاختهٔ تک‌لاد در تخمک پدید می‌آیند. در یاختهٔ مرکزی، قرار گرفتن دو هستهٔ تک‌لاد در یک یاخته باعث می‌شود مجموع محتوای فام‌تنی آن را نباید با محتوای یک هستهٔ تک‌لاد یکسان گرفت (زیست‌شناسی ۲، فصل هشتم، گفتار دوم، مبحث تشکیل یاخته‌های جنسی).

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای پاسخ، هر عبارت را جداگانه بررسی می‌کنیم.

الف) درست است. یاخته‌های کناریِ غده‌های مخاط معده، عامل داخلی ترشح می‌کنند. این عامل برای جذب ویتامین $\mathrm{B_{12}}$ در رودهٔ باریک ضروری است و این ویتامین نیز در ساخته‌شدن گویچه‌های قرمز نقش دارد. بنابراین تحلیل مخاط و آسیب به یاخته‌های کناری می‌تواند با کاهش عامل داخلی، جذب این ویتامین را مختل کند و به کم‌خونی بینجامد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۱). دقت کنید که «مخاط معده» با «لایهٔ ژله‌ایِ مادهٔ مخاطی روی آن» یکی نیست؛ تخریب پوشش ژله‌ای به‌تنهایی به معنی از بین رفتن یاخته‌های ترشح‌کنندهٔ عامل داخلی نیست.

ب) درست است. در پاسخ به تنش‌های مداوم و طولانی‌مدت، ترشح کورتیزول از بخش قشری غدهٔ فوق‌کلیه افزایش می‌یابد. این هورمون با افزایش فراهم‌شدن گلوکز، موجب افزایش قند خون می‌شود. پس افزایش گلوکز خوناب در این وضعیت درست است (زیست‌شناسی ۲، فصل تنظیم شیمیایی).

ج) درست است. صفرا به دوازدهه وارد می‌شود و به گوارش چربی‌ها کمک می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۲). انسداد مجرای صفراوی، رسیدن صفرا به روده را مختل می‌کند؛ در نتیجه گوارش و جذب چربی‌ها و جذب ویتامین‌های محلول در چربی، از جمله ویتامین $\mathrm{K}$، کاهش می‌یابد. چون این ویتامین در ساخته‌شدن برخی عوامل انعقاد نقش دارد، کمبود آن می‌تواند روند انعقاد خون را مختل کند.

د) نادرست است. نمی‌توان کاهش غلظت $\mathrm{Na^+}$ در یاخته‌های عصبی را پیامد مشترک هر دو اختلال درون‌ریز لوزالمعده دانست. برای بررسی این ادعا باید به پمپ سدیم ـ پتاسیم توجه کرد: این پمپ با مصرف $\mathrm{ATP}$، سدیم را از یاخته خارج می‌کند. برای نمونه، اگر اختلال هورمونی به افت شدید قند خون و کاهش تأمین انرژی یاختهٔ عصبی بینجامد، فعالیت پمپ کاهش می‌یابد؛ در این حالت خروج سدیم کمتر می‌شود، نه اینکه الزاماً غلظت سدیم درون یاخته کاهش یابد (زیست‌شناسی ۲، فصل‌های تنظیم عصبی و تنظیم شیمیایی).

بنابراین عبارت‌های «الف»، «ب» و «ج» درست و عبارت «د» نادرست است؛ در مجموع سه مورد صحیح داریم.

پاسخ: گزینهٔ ۳

صورت سؤال عبارت «نادرست» را می‌خواهد؛ بنابراین باید تفاوت‌های طبیعی دو سوی بدن را بررسی کنیم.

۱. بررسی جایگاه کلیه‌ها: به علت موقعیت و شکل کبد، کلیهٔ راست کمی پایین‌تر از کلیهٔ چپ قرار گرفته است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۰–۷۱). مثانه در ناحیهٔ لگنی و پایین‌تر از کلیه‌ها قرار دارد؛ پس با توجه به آرایش طبیعی نشان‌داده‌شده در کتاب، کلیهٔ راست به مثانه نزدیک‌تر است، نه دورتر. بنابراین مقایسهٔ بیان‌شده در گزینهٔ ۱ برعکس و این عبارت نادرست است.

۲. بررسی لوب‌های شش‌ها: در ساختار دستگاه تنفس، شش راست سه لوب و شش چپ دو لوب دارد؛ بنابراین بیشتر بودن تعداد لوب‌های شش راست درست است.

۳. بررسی دیافراگم: هنگام دم، دیافراگم منقبض می‌شود و پایین می‌رود. بااین‌حال، در آرایش معمول بدن، وجود کبد در سمت راست باعث بالاتر بودن نیمهٔ راست دیافراگم نسبت به نیمهٔ چپ می‌شود. پایین رفتن دیافراگم را نباید با هم‌سطح شدن دو نیمهٔ آن یکسان دانست؛ پس عبارت گزینهٔ ۳ درست است.

۴. بررسی مجراهای لنفی: مجرای لنفی راست، لنف بخش محدودتری از بدن، شامل بخش بالایی سمت راست بدن، را جمع‌آوری می‌کند؛ اما مجرای لنفی چپ یا مجرای سینه‌ای، لنف بخش بسیار گسترده‌تری را دریافت می‌کند. در مقایسهٔ ساختاری کتاب، مجرای چپ قطورتر است؛ بنابراین عبارت گزینهٔ ۴ نیز درست است.

در نتیجه، تنها مقایسهٔ نادرست مربوط به فاصلهٔ کلیه‌ها تا مثانه است.

پاسخ: گزینهٔ ۱

گام اول ـ شناسایی وسیع‌ترین بخش تنه: در رشد پسین، کامبیوم آوندساز به سمت داخل، بافت چوبی پسین و به سمت بیرون، بافت آبکشی پسین تولید می‌کند. مقدار چوب تولیدشده بسیار بیشتر از آبکش است؛ بنابراین با گذشت چند سال، بافت چوبی انباشته می‌شود و وسیع‌ترین بخش تنه را تشکیل می‌دهد (زیست‌شناسی ۱، صفحات ۹۲–۹۳).

گام دوم ـ بررسی ویژگی دیواره‌ها: «چوبی شدن» با «چوب‌پنبه‌ای شدن» متفاوت است. چوبی شدن دیواره با حضور لیگنین ارتباط دارد؛ برای نمونه، کتاب این ویژگی را برای دیوارهٔ یاخته‌های اسکلرانشیمی بیان می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۸۸). در مقابل، یاخته‌های دارای دیوارهٔ چوب‌پنبه‌ای از فعالیت کامبیوم چوب‌پنبه‌ساز به سمت بیرون ایجاد می‌شوند و جزئی از پیراپوست‌اند، نه بافت چوبی تنه (زیست‌شناسی ۱، صفحات ۹۲–۹۳). پس وسیع‌ترین بخش تنه فاقد یاخته‌هایی با دیوارهٔ چوب‌پنبه‌ای است.

گام سوم ـ کنار گذاشتن سایر عبارت‌ها: دو نوع مریستم پسین در ساقهٔ درخت وجود دارند، اما نباید ویژگی کل ساقه را به بافت چوبی نسبت داد. همچنین بافت چوبی، با وجود غیرفعال شدن بخش‌های قدیمی‌تر آن، از طریق بخش‌های فعال خود نقش اصلی را در هدایت شیرهٔ خام دارد. سرانجام، وجود پارانشیم در چوب به معنای وجود عدسک در آن نیست؛ عدسک‌ها نواحی تبادل گاز در پیراپوست‌اند (زیست‌شناسی ۱، صفحات ۹۲–۹۳).

پاسخ: گزینهٔ ۲

گام اول: دامنهٔ عبارت «هر مولکول» را مشخص می‌کنیم.
مادهٔ ذخیره‌کنندهٔ اطلاعات وراثتی در یاخته، دناست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۲). اما در یوکاریوت‌ها دنا فقط در هسته قرار ندارد: دنای فام‌تن‌های هسته‌ای خطی است، درحالی‌که دنای موجود در راکیزه و دیسه حالت حلقوی دارد. بنابراین گزینهٔ درست باید دربارهٔ هر دو نوع دنای خطی و حلقوی صدق کند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۲–۱۳).

گام دوم: ویژگی ساختاری مشترک این مولکول‌ها را پیدا می‌کنیم.
واحد سازندهٔ دنا، نوکلئوتید است که از قند دئوکسی‌ریبوز، گروه فسفات و باز آلی تشکیل می‌شود؛ پس منظور از «واحدهای سه‌بخشی» همان نوکلئوتیدهاست. نوکلئوتیدهای مجاور در هر رشته با پیوند فسفودی‌استر به یکدیگر متصل می‌شوند. کتاب نیز در توضیح مدل واتسون و کریک، پیوند فسفودی‌استر را در امتداد رشته و پیوند هیدروژنی را میان بازهای روبه‌روی هم معرفی می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۷).

خطی یا حلقوی بودن دنا این نوع اتصال را تغییر نمی‌دهد؛ در هر دو، نوکلئوتیدهای سازندهٔ رشته با پیوند فسفودی‌استر به هم متصل‌اند. بنابراین گزینهٔ سوم ویژگی مشترک همهٔ مولکول‌های موردنظر را بیان می‌کند.

گام سوم: علت نادرستی تعمیم‌های دیگر را بررسی می‌کنیم.
گزینهٔ اول دربارهٔ رشته‌های دنای خطی قابل طرح است، اما رشتهٔ حلقوی دو انتهای آزاد ندارد. در گزینهٔ دوم، توضیح همانندسازی دو جهتی فام‌تن‌های هسته‌ای را نباید به همهٔ دناهای اندامکی نیز تعمیم داد. گزینهٔ چهارم نیز از توضیح کتاب دربارهٔ تنظیم تعداد جایگاه‌های آغاز همانندسازی فام‌تن‌های هسته‌ای در مراحل رشد و نمو گرفته شده است؛ این توضیح، حکمی همگانی دربارهٔ تک‌تک مولکول‌های دنای یوکاریوت نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۳–۱۵).

پاسخ: گزینهٔ ۳

نکتهٔ اصلی سؤال، واژهٔ «همه» است: ویژگی موردنظر باید دربارهٔ تک‌تک مواد مورد بحث درست باشد، نه اینکه فقط بعضی مواد دفاعی آن را داشته باشند. برای مثال، هیستامین یک پیام‌رسان مؤثر بر رگ‌هاست، درحالی‌که پروتئین‌های مکمل در مقابله با میکروب‌ها نقش دیگری دارند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۶۷ و صفحات ۷۰–۷۱).

الف) نادرست است. اتصال به غشای یاختهٔ بیگانه، ویژگی مشترک همهٔ این مواد نیست. کتاب اتصال پروتئین مکمل فعال‌شده به غشای باکتری را نشان می‌دهد، اما هیستامین بر گشادی و نفوذپذیری رگ‌ها اثر می‌گذارد؛ بنابراین نمی‌توان ویژگی مکمل را به همهٔ مواد تعمیم داد (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۷۰–۷۱ و صفحهٔ ۶۷).

ب) نادرست است. مواد آزادشده از یاخته‌های ایمنی، همگی گیرندهٔ دفاع اختصاصی نیستند. برای نمونه، هیستامین در پاسخ التهابی نقش دارد؛ التهاب از سازوکارهای دفاع غیراختصاصی است. همچنین نباید توانایی شناسایی اختصاصی پادگن را با گیرنده‌بودن همهٔ مواد دفاعی یکسان گرفت (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۶۶ و صفحات ۷۰–۷۱).

ج) درست است. منظور، آنزیم‌ها و به‌ویژه آنزیم‌های پروتئینی است که در دمای بسیار بالا ممکن است ساختار طبیعی و در نتیجه فعالیت خود را از دست بدهند. مواد مورد بحث، از راه اثرگذاری بر فرایندهای زیستی، به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم بر فعالیت آنزیم‌ها اثر می‌گذارند. دقت کنید که لازم نیست خودِ همهٔ این مواد آنزیم باشند؛ عبارت دربارهٔ اثر آن‌ها بر فعالیت آنزیم‌هاست.

د) نادرست است. تخریب غشا با ایجاد ساختارهای حلقه‌مانند، سازوکار عمومی همهٔ مواد ایمنی نیست. این ویژگی به عملکرد برخی پروتئین‌های دفاعی مربوط می‌شود؛ مثلاً پرفورین در غشای یاختهٔ هدف منفذ ایجاد می‌کند، اما هیستامین چنین نقشی ندارد (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۶۸–۶۹ و صفحهٔ ۶۷).

پس فقط عبارت «ج» صحیح است.

پاسخ: گزینهٔ ۱

ابتدا باید پروتئین موردنظر را شناسایی کنیم و سپس ویژگی‌های ساختاری آن را بررسی کنیم.

۱. شناسایی پروتئین: پروتئین قرمز موجود در تار ماهیچه‌ای کند، «میوگلوبین» است. میوگلوبین یک زنجیرهٔ پلی‌پپتیدی دارد و نمونه‌ای از پروتئین‌های دارای ساختار سوم است؛ بنابراین ساختار چهارم ندارد (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۶ و ۱۷).

۲. بررسی بخش آهن‌دار: در شکل میوگلوبین، بخش «هِم» حاوی آهن از زنجیرهٔ پپتیدی متمایز است. زنجیرهٔ پپتیدی از آمینواسیدهای متصل به یکدیگر ساخته می‌شود، اما هِم بخش غیرپپتیدی پروتئین است؛ پس عبارت گزینهٔ ۱ نادرست است (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۵ و ۱۶ و شکل ۱۸، صفحهٔ ۱۷).

۳. بررسی تعداد زنجیره‌ها: کنار هم قرار گرفتن چند زنجیرهٔ پلی‌پپتیدی، ویژگی ساختار چهارم است. چون میوگلوبین فقط یک زنجیره دارد، عبارت گزینهٔ ۲ دربارهٔ آن درست نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۶ و ۱۷).

۴. بررسی پیوندهای ساختار دوم: ساختار دوم با برقراری پیوندهای هیدروژنی میان بخش‌هایی از زنجیره ایجاد می‌شود. این مطلب به معنای ارتباط هیدروژنی همهٔ آمینواسیدها با یکدیگر نیست؛ بنابراین تعمیمِ «همه ... با یکدیگر» در گزینهٔ ۳ نادرست است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۷).

۵. علت درستی گزینهٔ ۴: در بخش‌های مارپیچی زنجیرهٔ میوگلوبین، پیچ‌خوردگی زنجیره باعث نزدیک شدن گروه کربونیل $\mathrm{CO}$ یک آمینواسید به گروه $\mathrm{NH}$ آمینواسیدی غیرمجاور در همان زنجیره می‌شود. پیوند هیدروژنی میان اکسیژن گروه کربونیل و هیدروژن متصل به نیتروژن برقرار می‌شود و به پایداری ساختار مارپیچ کمک می‌کند. این پیوند با پیوند پپتیدیِ میان آمینواسیدهای مجاور متفاوت است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۷، شکل ۱۷).

پاسخ: گزینهٔ ۴