سوال ۱۷۴ زیست کنکور تجربی ۱۳۹۹ با پاسخ تشریحی

برای یافتن موردی که در همهٔ بیماری‌های موردنظر ناممکن است، باید دو الگوی وراثت را بررسی کنیم. نکتهٔ اصلی این است که مادر سالم ممکن است ناقل باشد و نباید او را الزاماً خالص در نظر بگیریم.

گام اول: بیماری نهفتهٔ مستقل از جنس
فنیل‌کتونوری از بیماری‌های نهفتهٔ مطرح‌شده در این فصل است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۵–۴۶). اگر دگرهٔ سالم را $A$ و دگرهٔ بیماری را $a$ بنامیم، پدر بیمار ژن‌نمود $aa$ دارد و مادر سالم می‌تواند $AA$ یا $Aa$ باشد.

مطابق قاعدهٔ انتقال دگره‌ها، هر والد یکی از دو دگرهٔ خود را از طریق گامت به فرزند می‌دهد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۲). بنابراین پدر بیمار به همهٔ فرزندانش دگرهٔ $a$ می‌دهد:

$aa\times AA\longrightarrow Aa$

$aa\times Aa\longrightarrow Aa\;\text{یا}\;aa$

پس هیچ فرزندی، از جمله هیچ دختری، نمی‌تواند ژن‌نمود سالم و خالص $AA$ داشته باشد. دختر سالم در این تلاقی‌ها فقط می‌تواند $Aa$، یعنی ناخالص، باشد.

گام دوم: بیماری نهفتهٔ وابسته به فام‌تن ایکس
هموفیلی وابسته به فام‌تن ایکس و نهفته است. پدر بیمار ژن‌نمود $X^hY$ دارد و مادر سالم می‌تواند $X^HX^H$ یا $X^HX^h$ باشد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۳).

هر دختر، فام‌تن $X^h$ پدر را دریافت می‌کند؛ بنابراین ژن‌نمود او فقط می‌تواند یکی از این دو حالت باشد:

$X^HX^h\quad\text{سالم و ناقل}$

$X^hX^h\quad\text{بیمار}$

در نتیجه، دختر سالم با ژن‌نمود خالص $X^HX^H$ تشکیل نمی‌شود. مثال کتاب نیز نشان می‌دهد که از پدر هموفیل و مادر سالمِ غیرناقل، دختران سالم اما ناقل به وجود می‌آیند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۳–۴۴).

گام سوم: چرا سایر حالت‌ها ناممکن نیستند؟
با ناقل‌بودن مادر، فرزند بیمار می‌تواند ژن‌نمود پدر را داشته باشد و فرزند سالمِ ناقل نیز می‌تواند ژن‌نمود مادر را داشته باشد. همچنین تولد دختر بیمار و پسر سالم، هم در تلاقی $aa\times Aa$ و هم در تلاقی $X^hY\times X^HX^h$ امکان‌پذیر است.

بنابراین، در هر دو الگوی وراثت، دریافت دگرهٔ بیماری از پدر مانع تشکیل دختر سالمِ خالص می‌شود.

پاسخ: گزینهٔ ۴