سوال ۱۷۳ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۳۹۹ · سوال ۱۷۳ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۳ · فصل ۲: جریان اطلاعات در یاخته
با توجه به اپرون لک در باکتری ، کدام گزینه برای تکمیل عبارت زیر، مناسب است؟
«ترکیبی که به‌عنوان .................. شناخته می‌شود،»
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۴ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای تکمیل عبارت، باید هم نقش ترکیب در اپرون لک و هم ماهیت آن را بررسی کنیم.
۱. در نبود لاکتوز، پروتئین مهارکننده به اپراتور متصل می‌شود و مانع حرکت رنابسپاراز و رونویسی ژن‌های مربوط می‌شود. بنابراین، عامل بازدارنده در این تنظیم، پروتئین مهارکننده است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۴).
۲. با ورود لاکتوز به باکتری، این قند به مهارکننده متصل می‌شود و شکل آن را تغییر می‌دهد. در نتیجه، مهارکننده از اپراتور جدا می‌شود و دیگر نمی‌تواند به آن متصل شود؛ پس مانع از مسیر رنابسپاراز برداشته می‌شود و رونویسی امکان‌پذیر می‌گردد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۴).
۳. بنابراین، منظور از «محرک فعالیت رنابسپاراز» در این سؤال، لاکتوز است. این تحریک غیرمستقیم است: لاکتوز مستقیماً رنابسپاراز را فعال نمی‌کند، بلکه با بی‌اثرکردن مهارکننده، امکان فعالیت آن را فراهم می‌کند. این سازوکار را نباید با تنظیم مثبت و کمک پروتئین فعال‌کننده به اتصال رنابسپاراز به راه‌انداز اشتباه گرفت؛ مثال تنظیم مثبت در متن کتاب، مربوط به مالتوز است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۴).
۴. لاکتوز یک دی‌ساکارید و متشکل از گلوکز و گالاکتوز است. پس هر دو بخش عبارت گزینهٔ چهارم با نقش و ماهیت لاکتوز سازگارند.
پاسخ: گزینهٔ ۴
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است اتصال مهارکننده به اپراتور، به‌اشتباه نشانهٔ تمایل بیشتر آن به دنا دانسته شود؛ اما در الگوی کتاب، اتصال لاکتوز شکل مهارکننده را تغییر می‌دهد و باعث جداشدن آن از اپراتور و جلوگیری از اتصال مجددش می‌شود.
- گزینهٔ ۲: این گزینه از تعمیم نقش عوامل رونویسی در یوکاریوت‌ها به باکتری ناشی می‌شود. در توضیح کتاب برای رونویسی پروکاریوتی، رنابسپاراز راه‌انداز را شناسایی می‌کند؛ نیاز به عوامل رونویسی برای شناسایی راه‌انداز، ویژگی موردنظر این مثال نیست.
- گزینهٔ ۳: این عبارت ممکن است به‌دلیل شباهت با مثال تنظیم مثبتِ مربوط به مالتوز انتخاب شود؛ اما سؤال دربارهٔ اپرون لک است. در مثال لکِ کتاب، قند به مهارکننده متصل می‌شود و مانع را برمی‌دارد، نه اینکه فعال‌کننده‌ای را به جایگاه اتصالش هدایت کند.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- بخش تنظیم منفی رونویسی را مرور کن و به نقش قند در برداشتن مانعِ پیش روی رنابسپاراز توجه کن.
- میان اثر مستقیم بر رنابسپاراز و فراهم‌کردن امکان فعالیت آن تفاوت بگذار؛ در اپرون لک، اتصال قند به یک پروتئین تنظیمی، مانع رونویسی را برمی‌دارد.
- مولکولی را مشخص کن که با تغییر شکل مهارکننده، امکان ادامهٔ رونویسی را فراهم می‌کند؛ سپس ماهیت شیمیایی آن را با توصیف‌های گزینه‌ها تطبیق بده.