سوال ۱۷۰ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۳۹۹ · سوال ۱۷۰ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۲ · فصل ۱: تنظیم عصبی
چند مورد، برای تکمیل عبارت زیر مناسب است؟
«در هر جاندار پریاخته‌ای، به منظور بروز پاسخ به هر محرک شیمیایی داخلی یا خارجی لازم است تا .................»
الف- اثر محرک به پیام عصبی تبدیل شود.
ب- نفوذپذیری غشای یاختهٔ پس‌سیناپسی تغییر نماید.
ج- مولکول‌های شیمیایی به گیرنده‌های اختصاصی خود متصل گردند.
د- محتویات ریزکیسه (وزیکول)های ترشحی در فضای سیناپسی تخلیه شوند.
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۱ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای حل سؤال، باید میان «شرط عمومی پاسخ به محرک شیمیایی» و «مراحل پاسخ عصبی» تفاوت بگذاریم. عبارت «هر جاندار پریاخته‌ای» شامل گیاهان نیز می‌شود؛ بنابراین نمی‌توان وجود دستگاه عصبی یا سیناپس را برای همهٔ این جانداران ضروری دانست.
الف) نادرست است. کتاب، تولید پیام عصبی در پاسخ به محرک را از توانایی‌های یاخته‌های عصبی معرفی می‌کند، نه شرط همهٔ پاسخ‌ها در همهٔ جانداران (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲). پاسخ به یک محرک شیمیایی می‌تواند بدون تبدیل اثر آن به پیام عصبی رخ دهد؛ پاسخ گیاهان به پیام‌های شیمیایی نمونه‌ای از این حالت است.
ب) نادرست است. عنوان «یاختهٔ پس‌سیناپسی» به یاختهٔ دریافت‌کننده در یک ارتباط سیناپسی اشاره دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۷). پس تغییر نفوذپذیری غشای چنین یاخته‌ای نمی‌تواند شرط پاسخ در جانداری باشد که اصلاً سیناپس ندارد. این مورد، یک سازوکار عصبی را به همهٔ پاسخ‌های شیمیایی تعمیم داده است.
ج) درست است. در چارچوب پیام‌رسانی شیمیایی کتاب درسی، اثر اختصاصی پیام شیمیایی بر یاختهٔ هدف به اتصال مولکول پیام‌رسان به گیرندهٔ اختصاصی وابسته است. این اصل در مبحث گیرنده‌های هورمونی نیز مطرح می‌شود و برخلاف سه مورد دیگر، به وجود دستگاه عصبی محدود نیست (زیست‌شناسی ۲، فصل تنظیم شیمیایی). بنابراین شناسایی محرک شیمیایی به‌وسیلهٔ گیرنده، شرط مناسب برای تکمیل عبارت است.
د) نادرست است. طبق کتاب، در انتقال سیناپسی، رسیدن پیام عصبی به پایانهٔ آسه باعث می‌شود ریزکیسه‌ها با برون‌رانی، ناقل عصبی را در فضای سیناپسی آزاد کنند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۷). این فرایند مربوط به ارتباط سیناپسی است، نه هر پاسخ به محرک شیمیایی در هر جاندار پریاخته‌ای.
در نتیجه، فقط مورد «ج» مناسب است و تنها یک مورد عبارت را کامل می‌کند.
پاسخ: گزینهٔ ۱
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۲: ممکن است با تعمیم نقش یاخته‌های عصبی در پاسخ به محرک، مورد «الف» را نیز همراه «ج» درست بدانید. اما پاسخ به محرک شیمیایی در جانداران پریاخته‌ای الزاماً عصبی نیست؛ برای مثال، گیاهان بدون یاختهٔ عصبی به محرک‌های شیمیایی پاسخ می‌دهند.
- گزینهٔ ۳: ممکن است با تمرکز بر سیناپس، اتصال ناقل به گیرنده، تغییر نفوذپذیری غشای پس‌سیناپسی و تخلیهٔ ریزکیسه‌ها را سه ضرورت عمومی تصور کنید. دو رویداد اخیر مربوط به سازوکار انتقال سیناپسی‌اند و برای هر پاسخ شیمیایی در همهٔ پریاخته‌ای‌ها لازم نیستند.
- گزینهٔ ۴: اگر همهٔ پاسخ‌ها به محرک شیمیایی را با انتقال پیام در دستگاه عصبی یکسان بگیرید، هر چهار مورد درست به نظر می‌رسند. قید «هر جاندار پریاخته‌ای» این تعمیم را رد می‌کند؛ همهٔ این جانداران دستگاه عصبی و سیناپس ندارند.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- به قید «هر جاندار پریاخته‌ای» توجه کنید؛ آیا مطالب مربوط به یاختهٔ عصبی و سیناپس را می‌توان به گیاهان هم تعمیم داد؟
- مواردی را که وجود یاختهٔ عصبی یا سیناپس را ضروری می‌دانند، از سازوکار عمومی شناسایی یک پیام شیمیایی جدا کنید.
- پاسخ اختصاصی به یک پیام شیمیایی به شناسایی آن به‌وسیلهٔ گیرنده وابسته است؛ اکنون بررسی کنید کدام موارد علاوه بر این شناسایی، وجود ساختارهای عصبی را نیز شرط کرده‌اند.