سوال ۲۳ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۳ نوبت اول · سوال ۲۳ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۲ · فصل ۱: تنظیم عصبی
درخصوص یکی از پرده‌هایی که از نخاع انسان محافظت می‌کند و زوائد تارمانندی دارد، کدام مورد نادرست است؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۱ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای پاسخ، ابتدا باید پردهٔ موردنظر را شناسایی کنیم و سپس به واژهٔ «نادرست» توجه کنیم.
گام اول: شناسایی پرده
پرده‌ای که زوائد تارمانند دارد، عنکبوتیه است. ترتیب پرده‌های مننژ از بیرون به درون عبارت است از: سخت‌شامه، عنکبوتیه و نرم‌شامه. زوائد عنکبوتیه در فضای میان آن و نرم‌شامه دیده می‌شوند (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۹–۱۰، شکل پرده‌های مننژ).
گام دوم: بررسی اتصال به نخاع
در نخاع، مادهٔ سفید در بخش بیرونی و مادهٔ خاکستری در بخش درونی قرار دارد. بااین‌حال، پرده‌ای که مستقیماً به سطح نخاع چسبیده، نرم‌شامه است، نه عنکبوتیه. میان عنکبوتیه و نرم‌شامه، فضای زیرعنکبوتیه قرار دارد؛ بنابراین عنکبوتیه مستقیماً به مادهٔ سفید نخاع نچسبیده است و عبارت گزینهٔ ۱ نادرست است (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۹–۱۰، شکل‌های برش عرضی نخاع و پرده‌های مننژ).
گام سوم: بررسی درستی عبارت‌های دیگر
- گزینهٔ ۲: مایع مغزی ـ نخاعی در فضای زیرعنکبوتیه قرار دارد؛ پس عنکبوتیه با این مایع تماس دارد. این مایع در حفاظت ضربه‌گیری از دستگاه عصبی مرکزی نقش دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۹–۱۰).
- گزینهٔ ۳: عنکبوتیه در مجاورت فضای دارای رگ‌ها قرار دارد. همچنین مویرگ‌های دستگاه عصبی مرکزی از نوع پیوسته‌اند و میان یاخته‌های پوششی آن‌ها منفذ وجود ندارد. دقت کنید که «مجاورت» الزاماً به معنی «چسبیدن مستقیم» نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۹–۱۰).
- گزینهٔ ۴: پوشش‌های مننژی مسیر عبور رشته‌های عصبی مرتبط با اعصاب نخاعی را فراهم می‌کنند؛ بنابراین محافظت از نخاع به معنی بسته‌بودن کامل این پوشش‌ها در برابر عبور رشته‌های عصبی نیست.
پاسخ: گزینهٔ ۱
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۲: ممکن است دانش‌آموز تصور کند مایع مغزی ـ نخاعی فقط با داخلی‌ترین پرده تماس دارد؛ اما این مایع در فضای زیر عنکبوتیه قرار دارد و با عنکبوتیه نیز در تماس است، پس این عبارت درست است.
- گزینهٔ ۳: ممکن است «مجاورت با مویرگ» با «چسبیدن مستقیم به مویرگ» یکسان دانسته شود. عنکبوتیه در مجاورت فضای حاوی رگ‌ها قرار دارد و مویرگ‌های دستگاه عصبی مرکزی نیز پیوسته‌اند؛ بنابراین این عبارت نادرست نیست.
- گزینهٔ ۴: ممکن است دانش‌آموز پرده‌های محافظ را پوشش‌هایی کاملاً بسته و بدون مسیر عبور تصور کند؛ درحالی‌که رشته‌های عصبی هنگام ارتباط نخاع با اعصاب نخاعی، از مسیرهای عبور در این پوشش‌ها می‌گذرند.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- در شکل پرده‌های مننژ، پرده‌ای را پیدا کنید که زوائد تارمانند دارد و جایگاه آن را نسبت به دو پردهٔ دیگر به یاد آورید.
- ترتیب پرده‌ها از بیرون به درون، سخت‌شامه، عنکبوتیه و نرم‌شامه است؛ فضای حاوی مایع مغزی ـ نخاعی را نیز در این ترتیب مشخص کنید.
- میان «تماس با مایع اطراف نخاع» و «چسبیدن مستقیم به سطح نخاع» تفاوت بگذارید؛ برای چسبیدن مستقیم، نباید پرده یا فضایی در میان باشد.