سوالات زیست کنکور تجربی ۱۴۰۳ نوبت اول با پاسخ تشریحی

برای داوری دربارهٔ عبارت‌های اتصالی، به یاد داشته باشید که «مفصل» محل اتصال استخوان‌ها به یکدیگر است و لزوماً به معنی حرکت زیاد آن‌ها نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۲–۴۳).

الف ـ درست است. نخستین مهرهٔ گردنی، اطلس، در زیر جمجمه قرار دارد و با استخوان پس‌سریِ جمجمه مفصل می‌شود. بنابراین این مهره با یکی از استخوان‌های سازندهٔ جمجمه اتصال مفصلی دارد.

ب ـ درست است. در وضعیت قائم، مهره‌های کمری وزن بخش بیشتری از بدن را نسبت به مهره‌های گردنی تحمل می‌کنند؛ به همین دلیل، مهره‌های کمری بزرگ‌تر و تنومندترند. این تفاوت با نقش پشتیبانی اسکلت سازگار است؛ کتاب نیز ایجاد چارچوبی برای استقرار اندام‌ها را از وظایف اسکلت می‌داند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۳۸–۳۹).

ج ـ درست است. در الگوی اتصال مهره‌های ناحیهٔ پشت به دنده‌ها، زائده‌های پهلویی در دو طرف مهره با دنده‌های سمت راست و چپ ارتباط مفصلی دارند؛ بنابراین منظور عبارت، اتصال به یک دنده در هر طرف است، نه دو دنده در یک سمت.

د ـ درست است. استخوان توصیف‌شده، خاجی است که از جوش‌خوردن چند مهره تشکیل می‌شود و سوراخ‌های کوچکی دارد. این استخوان در دو طرف خود با نیم‌لگن راست و چپ مفصل می‌شود؛ پس هم جزئی از ستون مهره است و هم با دو استخوان نیم‌لگن اتصال دارد.

در نتیجه، هر چهار عبارت درست‌اند.

پاسخ: گزینهٔ ۳

گام اول ـ شناسایی لیپید و آنزیم: فراوان‌ترین لیپیدهای رژیم غذایی، تری‌گلیسریدها هستند و بخش عمدهٔ گوارش آن‌ها با فعالیت لیپاز لوزالمعده در دوازدهه انجام می‌شود. بنابراین اندامی که با «ترشح آنزیم» بیشترین نقش را دارد، لوزالمعده است؛ دوازدهه محل اصلی اثر این آنزیم است، نه محل تولید آن (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۲۳–۲۴).

گام دوم ـ توجه به تنظیم هورمونی لوزالمعده: ورود کیموس اسیدی به دوازدهه، ترشح هورمون سکرتین از یاخته‌های دیوارهٔ آن را تحریک می‌کند. سکرتین از راه خون به لوزالمعده می‌رسد و ترشح شیرهٔ غنی از بیکربنات را تحریک می‌کند. بیکربنات با کاهش اسیدی‌بودن محتویات دوازدهه، محیط مناسب فعالیت آنزیم‌های لوزالمعده را فراهم می‌کند؛ نقش بیکربنات در کتاب نیز بیان شده است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۳).

گام سوم ـ تطبیق با عبارت گزینه: هورمون، نوعی پیک شیمیایی است؛ پس لوزالمعده می‌تواند تحت‌تأثیر چنین پیکی ترشح کند. دقت کنید که لازم نیست پیک موردنظر حتماً ترشح لیپاز را تحریک کند: ابتدای سؤال اندام را با نقش آن در ترشح لیپاز معرفی کرده، اما گزینه دربارهٔ ترشح آن اندام به‌طور کلی سخن می‌گوید.

همچنین کبد با وجود تولید صفرا، پاسخ سؤال نیست؛ زیرا صفرا آنزیم ندارد و به دوازدهه می‌ریزد، نه به لوزالمعده (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۲).

پاسخ: گزینهٔ ۴

صورت سؤال، عبارت «نادرست» را می‌خواهد. برای بررسی گزینه‌ها باید نقش تستوسترون را از محل ترشح و چگونگی تنظیم آن جدا کنیم.

۱) عبارت درست است. هورمون موردنظر، تستوسترون است که رشد اندام‌های جنسی، از جمله پروستات، را تحریک می‌کند. ترشح تستوسترون در محور هیپوفیز و بیضه با بازخورد منفی تنظیم می‌شود؛ بنابراین نسبت‌دادن این سازوکار به آن درست است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۱).

۲) عبارت نادرست است. تستوسترون در ایجاد صفات ثانویهٔ مردانه، مانند بم‌شدن صدا و رویش موی صورت، نقش دارد و یاخته‌های بینابینی بیضه آن را ترشح می‌کنند (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۹۸ و ۱۰۱). اما قید «منحصراً» درست نیست؛ با توجه به مبحث غده‌های فوق‌کلیه، بخش قشری این غده‌ها نیز مقدار کمی هورمون جنسی مردانه ترشح می‌کند. بنابراین، اصلی‌بودن نقش یاخته‌های بینابینی در تولید تستوسترون به معنی انحصاری‌بودن این منشأ نیست (زیست‌شناسی ۲، فصل تنظیم شیمیایی، مبحث غده‌های فوق‌کلیه).

۳) عبارت درست است. رشد ماهیچه‌ها و استخوان‌ها از آثار تستوسترون است. این هورمون برای فعالیت یاخته‌های سرتولی و پشتیبانی از زامه‌زایی نیز ضروری است؛ تحریک سرتولی با هورمون هیپوفیزی، نیاز آن به تستوسترون را نفی نمی‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۱، متن و شکل تنظیم هورمون‌ها).

۴) عبارت درست است. هورمون $\mathrm{FSH}$ در بخش پیشین هیپوفیز تولید و ترشح می‌شود و یاخته‌های سرتولیِ موجود در دیوارهٔ لوله‌های زامه‌ساز را تحریک می‌کند تا به تمایز زامه‌ها کمک کنند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۱).

پس اشکال اصلی، انحصاری دانستن محل ترشح هورمون در عبارت دوم است.

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای حل سؤال، باید فعالیت اکسیژنازی روبیسکو و سرنوشت فرآورده‌های آن را دنبال کنیم.

۱. آغاز تنفس نوری: با بسته‌شدن روزنه‌ها، ورود $\mathrm{CO_2}$ کاهش می‌یابد و با ادامهٔ فتوسنتز، اکسیژن در برگ افزایش پیدا می‌کند. در این وضعیت، فعالیت اکسیژنازی روبیسکو مساعدتر می‌شود و اکسیژن با ریبولوزبیس‌فسفات ترکیب می‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۸۶).

۲. تشکیل دو ترکیب متفاوت: ترکیب ناپایدار حاصل، به یک مولکول سه‌کربنی و یک مولکول دوکربنی تجزیه می‌شود. ترکیب سه‌کربنی برای بازسازی ریبولوزبیس‌فسفات به کار می‌رود، اما ترکیب دوکربنی از سبزدیسه خارج می‌شود و وارد مجموعه‌ای از واکنش‌ها می‌شود که بخشی از آن‌ها در راکیزه انجام می‌گیرد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۸۶).

۳. آزادشدن کربن‌دی‌اکسید در راکیزه: در ادامهٔ این مسیر، در راکیزه از مادهٔ آلی، $\mathrm{CO_2}$ آزاد می‌شود. در تنفس یاخته‌ای نیز واکنش‌های اکسایش پیرووات و چرخهٔ کربس در راکیزه با آزادشدن $\mathrm{CO_2}$ همراه‌اند. بنابراین، آزادشدن این گاز در راکیزه، وجه مشترک دو فرایند و دلیل درستی گزینهٔ دوم است.

۴. تفاوت مهم با تنفس یاخته‌ای: این شباهت به معنی یکسان‌بودن بازده انرژی دو فرایند نیست؛ کتاب تصریح می‌کند که در تنفس نوری، برخلاف تنفس یاخته‌ای، از تجزیهٔ مادهٔ آلی، $\mathrm{ATP}$ تولید نمی‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۸۶ و ۸۷).

پاسخ: گزینهٔ ۲

۱. ابتدا جانوران موردنظر را شناسایی می‌کنیم. ساختار ویژهٔ اکسیژن‌گیری از آب، «آبشش» است. کتاب، ماهیان و نوزاد دوزیستان را از مهره‌داران آبشش‌دار معرفی می‌کند. حرکت خلاف‌جهت آب و خون در آبشش نیز به کارآمدی تبادل گازها کمک می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۴۵–۴۶).

۲. نکتهٔ اصلی سؤال، قید «فقط بعضی» است. پس باید ویژگی‌ای را بیابیم که بتواند در بخشی از مهره‌داران مادهٔ موردنظر وجود داشته باشد، نه ویژگی عمومی همهٔ آن‌ها.

۳. گزینهٔ ۱ چنین امکانی را بیان می‌کند. مطابق مبحث تولیدمثل جانوران، در جانوران دارای لقاح خارجی، تخمک می‌تواند پوششی ژله‌ای و چسبناک داشته باشد. تشکیل تخمک در بدن جانور ماده انجام می‌شود؛ «خارجی‌بودن لقاح» فقط به محل پیوستن گامت‌ها مربوط است، نه محل تولید آن‌ها (زیست‌شناسی ۲، فصل تولیدمثل). بنابراین در بعضی از ماده‌های گروه موردنظر، مانند ماهیان ماده‌ای که به بلوغ تولیدمثلی رسیده‌اند، ممکن است چنین تخمکی تشکیل شده باشد؛ اما این ویژگی را نمی‌توان به همهٔ افراد، از جمله نوزادان دوزیستان، نسبت داد. تعبیر «ممکن است ... تولید شده باشد» نیز الزام نمی‌کند که جانور هنگام بررسی، حتماً تخمک را در بدن خود نگه داشته باشد.

۴. بررسی سایر گزینه‌ها:

• گزینهٔ ۲: مجراهای دستگاه خط جانبی ماهیان زیر پوست‌اند و از طریق منافذ با آب محیط ارتباط دارند؛ عبارت «روی پوست» دقیق نیست.
• گزینهٔ ۳: ترشح آنزیم‌های گوارشی و انجام گوارش برون‌یاخته‌ای، ویژگی عمومی این جانوران است؛ بنابراین با «فقط بعضی» سازگار نیست.
• گزینهٔ ۴: در گردش خون سادهٔ ماهیان، خون پس از خروج از آبشش‌ها به اندام‌های بدن می‌رود و سپس به قلب بازمی‌گردد؛ این الگو به بعضی از ماهیان ماده محدود نیست (زیست‌شناسی ۱، فصل گردش مواد در بدن).

پاسخ: گزینهٔ ۱

ابتدا باید بخش‌های موردنظر سؤال را شناسایی کنیم. زلالیه مواد غذایی و اکسیژن را به قرنیه و عدسی می‌رساند و مواد دفعی آن‌ها را نیز دریافت می‌کند؛ پس باید ویژگی‌های مشترک این دو بخش را بررسی کنیم (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۴).

الف ـ درست است. در چشم سالم، سطح قرنیه و عدسی صاف و دارای انحنای منظم است. تعبیر «سطح کاملاً کروی و صاف» در این سؤال به ویژگی سطح آن‌ها اشاره دارد، نه اینکه کل قرنیه یا عدسی یک کرهٔ کامل باشد. نامنظمی سطح قرنیه یا عدسی می‌تواند موجب آستیگماتیسم شود.

ب ـ درست است. قرنیه و عدسی هر دو شفاف‌اند و نور از آن‌ها عبور می‌کند. کتاب در مسیر رسیدن نور به شبکیه، عبور آن از هر دو ساختار را بیان می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۴).

ج ـ نادرست است. جسم مژگانی به شکل حلقه‌ای دور محل استقرار عدسی قرار دارد و عدسی با تارهای آویزی به آن متصل است؛ اما قرنیه چنین موقعیتی ندارد. بنابراین این ویژگی مشترک نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۲۴ و ۲۸).

د ـ نادرست است. مایع ژله‌ای و شفاف چشم، زجاجیه است که پشت عدسی قرار دارد؛ پس عدسی با آن مجاور است، اما قرنیه مجاور زجاجیه نیست و در پشت آن زلالیه قرار دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۴، شکل ساختار چشم).

بنابراین فقط عبارت‌های الف و ب درست‌اند و تعداد موارد مشترک برابر با $2$ است.

پاسخ: گزینهٔ ۳

گام اول ـ شناسایی جانور: در مثال غذایابی بهینه، خرچنگ ساحلی صدف‌های متوسط را ترجیح می‌دهد. صدف بزرگ‌تر انرژی بیشتری دارد، اما شکستن آن نیز انرژی بیشتری می‌خواهد؛ بنابراین بیشترین انرژی خالص لزوماً از بزرگ‌ترین غذا به دست نمی‌آید (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۱۸).

گام دوم ـ بررسی تنفس: خرچنگ با آبشش تنفس می‌کند. در ستارهٔ دریایی نیز آبشش‌های پوستی در تبادل گازها نقش دارند. پس روش اصلی تنفس هر دو، آبششی است؛ یکسان نبودن شکل و ساختمان آبشش‌ها، این شباهت را رد نمی‌کند. بنابراین گزینهٔ نخست درست است.

گام سوم ـ بررسی سایر ویژگی‌ها:

• دفع و تنظیم اسمزی: ساختار ویژهٔ دفع در خرچنگ، غدد شاخکی و در زنبور، لوله‌های مالپیگی است؛ پس این دو از این نظر مشابه نیستند.
• اساس حرکت: حرکت خرچنگ و انسان هر دو بر انقباض ماهیچه‌ها متکی است. تفاوت اسکلت خارجی خرچنگ با اسکلت داخلی انسان، به معنای متفاوت بودن اساس حرکت نیست.
• نوع اسکلت: خرچنگ و شته هر دو از بندپایان‌اند و اسکلت خارجی دارند؛ بنابراین از نظر نوع اسکلت تفاوت ندارند.

پاسخ: گزینهٔ ۱

صورت سؤال عبارت «نادرست» را می‌خواهد؛ بنابراین باید هم اجزای زندهٔ پیراپوست و هم جایگاه آن‌ها را مشخص کنیم.

گام اول ـ شناسایی یاخته‌های زندهٔ پیراپوست:
کامبیوم چوب‌پنبه‌ساز به سمت داخل یاخته‌های پارانشیمی و به سمت خارج یاخته‌های چوب‌پنبه‌ای تولید می‌کند. خود این کامبیوم و فرآورده‌هایش، پیراپوست را می‌سازند. چون بافت چوب‌پنبه در حالت تمایزیافته مرده است، یاخته‌های زندهٔ مورد نظر سؤال، شامل یاخته‌های کامبیوم چوب‌پنبه‌ساز و پارانشیم داخلیِ حاصل از آن هستند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۹۲–۹۳).

گام دوم ـ بررسی مجاورت با چوب پسین:
کامبیوم آوندساز، چوب پسین را به سمت داخل و آبکش پسین را به سمت خارج تولید می‌کند. پیراپوست بیرون‌تر از این ناحیه قرار دارد؛ بنابراین میان یاخته‌های زندهٔ پیراپوست و چوب پسین، بافت‌هایی از جمله آبکش پسین و کامبیوم آوندساز فاصله می‌اندازند. پس هیچ‌یک از یاخته‌های زندهٔ پیراپوست در تماس مستقیم با چوب پسین نیستند و ادعای «فقط بعضی از آن‌ها» نادرست است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۹۲–۹۳).

گام سوم ـ بررسی درستی سایر عبارت‌ها:

• گزینهٔ ۱: پوست درخت، بافت‌های بیرون از کامبیوم آوندساز را در بر می‌گیرد؛ در نتیجه، تمام پیراپوست و همهٔ یاخته‌های زندهٔ آن در منطقهٔ پوست قرار دارند.
• گزینهٔ ۳: پیراپوست، سامانهٔ بافت پوششی اندام‌های مسن است؛ پس همهٔ اجزای آن، از جمله اجزای زنده، به این سامانه تعلق دارند. پارانشیمی بودن یک یاخته، به‌تنهایی به معنای عضویت آن در سامانهٔ زمینه‌ای نیست (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۸۶–۸۷).
• گزینهٔ ۴: فقط بخشی از یاخته‌های زندهٔ پیراپوست، یعنی یاخته‌های کامبیوم چوب‌پنبه‌ساز، مریستمی‌اند و با تولید مداوم یاخته در رشد قطری مشارکت دارند. یاخته‌های پارانشیمی حاصل از آن، چنین فعالیت مریستمی مداومی ندارند. البته نباید این مطلب را به معنای تولید عمدهٔ حجم چوب توسط کامبیوم چوب‌پنبه‌ساز دانست؛ تولید چوب پسین بر عهدهٔ کامبیوم آوندساز است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۹۲–۹۳).

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای حل سؤال باید «همزمانی» رویدادها را بررسی کنیم، نه صرفاً رخ‌دادن آن‌ها پس از لقاح.

گام اول: ترتیب مراحل آغازین رشد جنین
پس از تقسیم‌های یاختهٔ تخم، مورولا تشکیل می‌شود که توده‌ای توپر است. با ادامهٔ تقسیم‌ها و تجمع مایع، درون این توده حفره ایجاد می‌شود و بلاستوسیست شکل می‌گیرد. بلاستوسیست دارای تروفوبلاست و تودهٔ یاخته‌ای درونی است؛ بنابراین تشکیل حفرهٔ مورد سؤال به مرحلهٔ بلاستوسیست مربوط است. (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۹–۱۱۰)

گام دوم: شناسایی تودهٔ یاخته‌ای تخمدان
پس از تخمک‌گذاری، باقی‌ماندهٔ انبانک در تخمدان به جسم زرد تبدیل می‌شود. جسم زرد فعالیت ترشحی دارد و استروژن و پروژسترون تولید می‌کند. این ساختار بلافاصله پس از تخمک‌گذاری از بین نمی‌رود و در صورت بارداری نیز تا مدتی فعال باقی می‌ماند. پس هنگام تشکیل حفرهٔ بلاستوسیست، جسم زرد در تخمدان همچنان فعال است؛ این همان همزمانی درست در گزینهٔ نخست است. (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۵–۱۰۶)

گام سوم: تفکیک رویدادهای بعدی
جایگزینی پس از تشکیل بلاستوسیست و با فعالیت تروفوبلاست انجام می‌شود، نه هنگام تشکیل مورولا. پس از جایگزینی، پرده‌هایی از جمله زه‌شامه تشکیل می‌شوند؛ زه‌شامه هورمون $\mathrm{HCG}$ را ترشح می‌کند که موجب حفظ جسم زرد و ادامهٔ ترشح پروژسترون می‌شود. همچنین لایه‌های زاینده بعداً از تودهٔ یاخته‌ای درونی به وجود می‌آیند، نه همزمان با تشکیل تروفوبلاست. بنابراین همزمانی‌های مطرح‌شده در سه گزینهٔ دیگر درست نیستند. (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۱۰)

پاسخ: گزینهٔ ۱

ابتدا باید مشخص کنیم سؤال به منافذ کدام سیاهرگ‌های ششی اشاره دارد.

گام اول: شناسایی منافذ موردنظر
خونِ برگشتی از شش‌ها از راه سیاهرگ‌های ششی وارد دهلیز چپ می‌شود. با توجه به جایگاه قلب و مسیر رگ‌ها، دو سیاهرگ ششیِ چپ نسبت به دو سیاهرگ ششیِ راست مسیر کوتاه‌تری تا محل ورود به دهلیز چپ دارند؛ بنابراین سؤال دربارهٔ منافذ ورود سیاهرگ‌های ششی چپ است (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۴۸–۴۹، شکل قلب و رگ‌های متصل به آن).

گام دوم: بررسی عبارت‌ها

الف) نادرست است. گره سینوسی ـ دهلیزی در دیوارهٔ پشتی دهلیز راست و زیر منفذ بزرگ‌سیاهرگ زبرین قرار دارد؛ اما منافذ موردنظر در سمت چپِ بخش پشتی دهلیز چپ‌اند و به این گره نزدیک نیستند. توجه کنید که «پشتی بودن» دو ساختار، لزوماً به معنای نزدیک بودن آن‌ها نیست (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۵۲).

ب) درست است. سیاهرگ‌های ششی از سمت پشت به دهلیز چپ می‌پیوندند؛ پس منافذ موردنظر در سطح پشتی قلب قرار دارند (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۴۸–۴۹، شکل قلب و رگ‌های متصل به آن).

ج) درست است. منفذ بزرگ‌سیاهرگ زبرین در بخش بالایی دهلیز راست قرار دارد، درحالی‌که منافذ سیاهرگ‌های ششی چپ در سمت چپ دهلیز چپ‌اند؛ بنابراین از آن منفذ دورند (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۴۸–۴۹ و ۵۲).

د) نادرست است. دریچهٔ سینی سرخرگ ششی در محل خروج خون از بطن راست به سرخرگ ششی قرار دارد، نه کنار منافذ پشتیِ ورود سیاهرگ‌های ششی چپ به دهلیز چپ (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۵۲–۵۳، شکل مراحل چرخهٔ ضربان قلب).

در نتیجه، فقط عبارت‌های «ب» و «ج» درست‌اند و تعداد عبارت‌های درست برابر با $2$ است.

پاسخ: گزینهٔ ۳

ماهیچهٔ دلتایی از ماهیچه‌های اسکلتی است؛ بنابراین برای بررسی یاختهٔ آن باید چرخهٔ اتصال و جدایی سرهای میوزین از اکتین را در نظر بگیریم. رشته‌های میوزین دارای سرهایی هستند که به اکتین متصل می‌شوند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۵–۴۸).

۱. ترتیب رویدادهای چرخه را مشخص می‌کنیم.
در الگوی سادهٔ کتاب، سر آمادهٔ میوزین در آغاز اتصال به اکتین، نسبت به رشتهٔ اکتین حالت قائم دارد. سپس، در حالی که پل اتصال برقرار است، سر میوزین حرکت پارویی انجام می‌دهد و مایل می‌شود. این حرکت، اکتین را به سوی بخش میانی رشتهٔ میوزین می‌کشد و به نزدیک شدن خطوط Z کمک می‌کند. پس از این حرکت، سر میوزین از اکتین جدا و برای اتصال بعدی آماده می‌شود. کتاب نیز بر توالی «اتصال، حرکت پارویی، جدایی و اتصال مجدد» تأکید دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۸–۴۹).

۲. نقش آدنوزین تری‌فسفات را بررسی می‌کنیم.
اتصال $\mathrm{ATP}$ به میوزین، جدایی آن از اکتین را ممکن می‌کند و انرژی حاصل از تجزیهٔ آن برای آماده‌سازی مجدد سر میوزین به کار می‌رود. در این آماده‌سازی، موقعیت سر نسبت به دم تغییر می‌کند. بنابراین گزینهٔ ۱ درست است؛ البته نباید نقش اتصال $\mathrm{ATP}$ در جدایی را با نقش انرژی حاصل از تجزیهٔ آن در آماده‌سازی سر یکی دانست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۸–۴۹، مبحث مکانیسم انقباض ماهیچه).

۳. وضعیت سر را هنگام اتصال و پیش از جدایی مقایسه می‌کنیم.
حرکت پارویی در زمان برقرار بودن پل اتصال انجام می‌شود؛ پس در همین مدت، موقعیت سر میوزین نسبت به دم آن تغییر می‌کند و گزینهٔ ۲ درست است. همچنین با کشیده شدن اکتین به سمت بخش میانی میوزین، سر از حالت قائم به حالت مایل درمی‌آید؛ بنابراین گزینهٔ ۴ نیز درست است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۸–۴۹).

در نتیجه، دقیقاً پیش از جدا شدن میوزین از اکتین، سر میوزین حرکت پارویی را انجام داده و نسبت به اکتین مایل است، نه قائم. گزینهٔ ۳ وضعیت آغاز اتصال را به پایان آن نسبت داده و نادرست است.

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای تعیین تقدم رویدادها، باید مسیر چرخهٔ کالوین را از نقطه‌ای دنبال کنیم که سؤال مشخص کرده است: تشکیل ترکیب ناپایدار.

۱. پس از اتصال کربن‌دی‌اکسید به ریبولوزبیس‌فسفات، ترکیبی شش‌کربنی و ناپایدار ایجاد می‌شود که بلافاصله به دو مولکول اسید سه‌کربنی تجزیه می‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۸۴–۸۵).

۲. مطابق شکل چرخهٔ کالوین، ابتدا اسید سه‌کربنی با مصرف $\mathrm{ATP}$ فسفات می‌گیرد. در این مرحله، $\mathrm{ATP}$ یک گروه فسفات را به ترکیب سه‌کربنی منتقل می‌کند و به $\mathrm{ADP}$ تبدیل می‌شود. بنابراین، در همین مرحله $\mathrm{ADP}$، یعنی مولکولی دارای دو گروه فسفات، از چرخه خارج می‌شود. منظور گزینه از «مولکول دوفسفاته» همین مولکول است، نه یک قند دوفسفاته (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۸۵، شکل ۷).

۳. در ادامه، الکترون‌های $\mathrm{NADPH}$ برای تبدیل ترکیب سه‌کربنی به قند به کار می‌روند و فسفات آزاد می‌شود. پس استفاده از الکترون‌های این مولکول و خروج فسفات، پس از خروج نخستین $\mathrm{ADP}$ رخ می‌دهند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۸۵، شکل ۷).

۴. سرانجام، بخشی از قندهای سه‌کربنی برای بازسازی ریبولوزبیس‌فسفات، یعنی پذیرندهٔ پنج‌کربنیِ فسفات‌دار، مصرف می‌شوند؛ بنابراین این رویداد نیز دیرتر انجام می‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۸۵).

در نتیجه، از میان رویدادهای مطرح‌شده، خروج $\mathrm{ADP}$ زودتر رخ می‌دهد.

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای پاسخ، ابتدا باید دو لایهٔ موردنظر سؤال را شناسایی کنیم و سپس ویژگی مشترک آن‌ها را بیابیم.

۱. شناسایی ضخیم‌ترین لایه: دیوارهٔ قلب از درون‌شامه، لایهٔ میانی یا ماهیچهٔ قلب، و برون‌شامه تشکیل شده است. ضخیم‌ترین بخش، لایهٔ میانی است؛ بنابراین دو لایهٔ مجاور آن، درون‌شامه و برون‌شامه هستند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۵۱).

۲. مقایسهٔ دو لایه: درون‌شامه دارای بافت پوششی و بافت پیوندی زیر آن است. برون‌شامه نیز از بافت پوششی سنگ‌فرشی و بافت پیوندی متراکم تشکیل شده است. پس هر دو لایه دارای بافت پوششی‌اند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۵۱).

۳. یافتن ویژگی مشترک: در بافت پوششی، یاخته‌ها با فاصلهٔ بین‌یاخته‌ای اندک در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. در نتیجه، هر دو لایه یاخته‌هایی دارند که بسیار به یکدیگر نزدیک‌اند. توجه کنید که گزینه از «داشتن چنین یاخته‌هایی» سخن می‌گوید، نه اینکه تمام یاخته‌های این دو لایه پوششی باشند.

بیشتر ماهیچه‌ای بودن، مخطط بودن یاخته‌ها و ارتباط آن‌ها از طریق صفحات بینابینی، به لایهٔ ماهیچه‌ای مربوط است. همچنین شرکت درون‌شامه در تشکیل دریچه‌ها را نمی‌توان به برون‌شامه تعمیم داد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۵۱).

پاسخ: گزینهٔ ۱

۱. شناسایی هورمون از نشانهٔ سؤال
سبزی خوردن عمدتاً شامل اندام‌های برگی است. سیتوکینین‌ها با به‌تأخیرانداختن پیری برگ‌ها، به حفظ تازگی و افزایش ماندگاری سبزی پس از برداشت کمک می‌کنند؛ بنابراین باید گزینه‌ای را بیابیم که هر دو نقش آن مربوط به سیتوکینین باشد.

۲. بررسی نقش نخست: تحریک تقسیم یاخته
کال، توده‌ای از یاخته‌های تمایزنیافته است. سیتوکینین‌ها تقسیم یاخته‌ای را تحریک می‌کنند؛ پس القای تقسیم در یاخته‌های کال با عملکرد این تنظیم‌کننده سازگار است. البته نباید تحریک تقسیم را با تعیین نوع اندام یکسان دانست؛ در کشت کال، نسبت اکسین و سیتوکینین در تمایز ریشه یا ساقه اهمیت دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۴۱–۱۴۲).

۳. بررسی نقش دوم: کمک به رشد جوانه‌های جانبی
در چیرگی رأسی، جوانهٔ انتهایی از رشد جوانه‌های جانبی جلوگیری می‌کند. با حذف جوانهٔ انتهایی، مقدار سیتوکینین در جوانه‌های جانبی افزایش و مقدار اکسین آن‌ها کاهش می‌یابد و این جوانه‌ها رشد می‌کنند. بنابراین کمک به رشد جوانه‌های جانبی نیز با نقش سیتوکینین سازگار است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۴۱–۱۴۲).

پس هر دو نقشِ «تحریک تقسیم یاخته‌های کال» و «رشد جوانه‌های جانبی» به هورمونی تعلق دارند که پیری برگ را به تأخیر می‌اندازد.

پاسخ: گزینهٔ ۲

عبارت‌ها را جداگانه بررسی می‌کنیم:

الف) نادرست است. بیانه و میانه را بر اساس سرنوشت رونوشت آن‌ها در پیرایش تعریف می‌کنند: رونوشت میانه حذف می‌شود، اما رونوشت بیانه باقی می‌ماند؛ این تعریف به طول آن‌ها وابسته نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۲۵–۲۶). هیچ قاعده‌ای وجود ندارد که طول «هر» بیانه از میانهٔ مجاورش بیشتر باشد. کتاب نیز اشاره می‌کند که میانه‌ها ممکن است بخش عمده‌ای از رنای اولیه را تشکیل دهند؛ بنابراین نباید نسبت طول‌ها را از یک شکل شماتیک تعمیم داد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۲۶–۲۷).

ب) نادرست است. در رنای ناقل، بعضی نوکلئوتیدهای مکملِ همان رشته با یکدیگر پیوند هیدروژنی برقرار می‌کنند و باعث تاخوردگی آن می‌شوند. بااین‌حال، وجود این پیوندها در بخش‌های نزدیک دو انتها به معنی جفت‌شدن خودِ نوکلئوتیدهای انتهایی نیست. انتهای $3'$، که محل اتصال آمینواسید است، بخش جفت‌نشده دارد؛ پس میان نوکلئوتیدهای دو انتهای مولکول، پیوند هیدروژنی برقرار نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۲۸–۲۹، شکل ساختار رنای ناقل).

ج) درست است. نوکلئوتیدهای آدنین‌دار فقط یک نوع نیستند. برای نمونه، $\mathrm{ATP}$ و $\mathrm{ADP}$ در سیتوپلاسم وجود دارند و چون تعداد گروه‌های فسفاتشان متفاوت است، جرم یکسانی ندارند. نقش آن‌ها نیز در تبادل انرژی یکسان نیست: $\mathrm{ATP}$ با ازدست‌دادن گروه فسفات می‌تواند انرژی فرایندهای یاخته‌ای را تأمین کند و $\mathrm{ADP}$ با دریافت فسفات دوباره به $\mathrm{ATP}$ تبدیل می‌شود. اتصال آمینواسید به رنای ناقل نیز نمونه‌ای از فرایندهای نیازمند انرژی است که کتاب به آن اشاره می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۲۸–۲۹).

د) درست است. در مرحلهٔ طویل‌شدن ترجمه، آمینواسید یا زنجیرهٔ پپتیدیِ متصل به رنای ناقلِ جایگاه $\mathrm{P}$ به آمینواسیدِ جایگاه $\mathrm{A}$ منتقل می‌شود. در این فرایند، گروه کربوکسیلِ آمینواسید انتهاییِ سمت جایگاه $\mathrm{P}$ با گروه آمینِ آمینواسید جایگاه $\mathrm{A}$ پیوند پپتیدی تشکیل می‌دهد. بنابراین جهت بیان‌شده در عبارت درست است. دقت کنید که خروج رنای ناقلِ بدون آمینواسید، بعداً از جایگاه $\mathrm{E}$ رخ می‌دهد و با انتقال آمینواسید یا زنجیره از جایگاه $\mathrm{P}$ تفاوت دارد.

در نتیجه، فقط عبارت‌های «ج» و «د» صحیح‌اند.

پاسخ: گزینهٔ ۱

ابتدا باید اندام موردنظر را شناسایی کنیم: بزرگ‌ترین اندام لنفی فرد بالغ، با کنار گذاشتن مغز استخوان، طحال است. طحال در فهرست اندام‌های لنفی کتاب نیز آمده است (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۵۹–۶۰).

گام اول: تشخیص عبارت نادرست
بزرگ‌ترین گویچه‌های سفید تک‌هسته‌ای، مونوسیت‌ها هستند. مطابق نمودار خون‌سازی، مونوسیت‌ها از ردهٔ میلوئیدی منشأ می‌گیرند و در فرد بالغ در مغز قرمز استخوان تولید می‌شوند، نه در طحال. کتاب تأکید می‌کند که خون‌سازی در طحال و کبد مربوط به دوران جنینی است؛ بنابراین فعال بودن طحالِ فرد بالغ، به معنای تولید مونوسیت در آن نیست (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۶۱–۶۲). پس عبارت گزینهٔ ۳ نادرست است.

گام دوم: بررسی درستی سایر عبارت‌ها
ـ گزینهٔ ۱: لنف خروجی طحال از راه رگ‌های لنفی، در نهایت به مجرای لنفی چپ می‌رسد و از آنجا به گردش خون بازمی‌گردد. این مسیر با الگوی تخلیهٔ لنف اندام‌های شکمی سازگار است. کتاب نیز بازگشت لنف به خون را از راه مجاری لنفی و سیاهرگ‌های زیرترقوه‌ای توضیح می‌دهد (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۵۹–۶۰).

ـ گزینهٔ ۲: نقش طحال در ظرفیت حمل اکسیژن، غیرمستقیم است. با تخریب گویچه‌های قرمز فرسوده در طحال، آهن آن‌ها آزاد می‌شود؛ این آهن می‌تواند به مغز استخوان برسد و دوباره در ساخت گویچه‌های قرمز به کار رود. بنابراین طحال با کمک به بازیافت آهن موردنیاز هموگلوبین، در تأمین ظرفیت حمل اکسیژن خون نقش دارد، نه با تولید مستقیم گویچهٔ قرمز در فرد بالغ (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۶۲).

ـ گزینهٔ ۴: طحال در حذف یاخته‌های خونی معیوب نقش دارد؛ برای نمونه، کتاب تخریب گویچه‌های قرمز آسیب‌دیده و مرده را از کارهای طحال و کبد می‌داند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۶۲).

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای پاسخ، باید رفتار انتخاب جفت در این نوع جیرجیرک را به موفقیت زادآوری ارتباط دهیم.

۱. چرا نر انتخاب‌کننده است؟ جیرجیرک نر زامه‌های خود را همراه مواد مغذی درون کیسه‌ای به ماده منتقل می‌کند. چون این کیسه بخش قابل‌توجهی از وزن بدن نر را تشکیل می‌دهد، تولیدمثل برای او پرهزینه است؛ بنابراین نر در انتخاب جفت نقش دارد و ماده‌ها برای انتخاب‌شدن رقابت می‌کنند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۱۶–۱۱۷).

۲. نر چه ماده‌ای را انتخاب می‌کند؟ نر، مادهٔ بزرگ‌تر را برمی‌گزیند؛ زیرا اندازهٔ بزرگ‌تر ماده نشانهٔ داشتن تخمک‌های بیشتر و توانایی تولید زاده‌های بیشتر است. همچنین مواد مغذی کیسه برای تشکیل تخم و رشدونمو جنین به کار می‌روند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۱۶–۱۱۷).

۳. این رفتار چه نتیجه‌ای دارد؟ در کتاب، معیار موفقیت زادآوری، داشتن بیشترین تعداد زاده‌های سالم معرفی شده و انتخاب جفت یکی از رفتارهای دستیابی به این موفقیت است. پس انتخاب ماده‌ای با توان تولید زاده‌های بیشتر، همراه با تأمین مواد مغذی موردنیاز تولیدمثل، در راستای افزایش موفقیت زادآوری نر است؛ به همین دلیل عبارت گزینهٔ سوم درست است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۱۶). این عبارت بیانگر کارکرد رفتار در افزایش موفقیت زادآوری است، نه تضمین سالم‌ماندن همهٔ زاده‌ها در هر شرایطی.

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای یافتن عبارت نادرست، باید ساختار و عملکرد هر آنزیم را جداگانه بررسی کنیم.

۱) آنزیم اتصال‌دهندهٔ متیونین به رنای ناقل: آمینواسید به انتهای پذیرندهٔ آمینواسید در رنای ناقل متصل می‌شود، نه به پادرمزهٔ آن. پادرمزه در بخش دیگری از ساختار فضایی رنای ناقل و دور از این انتها قرار دارد؛ بنابراین فاصلهٔ زیاد محل استقرار پادرمزه از جایگاه متیونین قابل انتظار است. این عبارت درست است. در تحلیل چنین ساختارهایی باید توجه داشت که شکل فضایی مولکول، با عملکرد آن ارتباط دارد (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۶–۱۷).

۲) آنزیم مولد کراتین از کراتین‌فسفات: در این واکنش، گروه فسفاتِ کراتین‌فسفات به آدنوزین‌دی‌فسفات منتقل می‌شود و کراتین و آدنوزین‌تری‌فسفات تشکیل می‌شوند. برای انجام این انتقال، بخش‌های واکنش‌دهندهٔ دو پیش‌ماده باید در نزدیکی هم و با جهت‌گیری مناسب قرار بگیرند؛ نه اینکه گروه‌های فسفات آن‌ها فاصلهٔ بسیار زیادی داشته باشند. کتاب نیز تأکید می‌کند که آنزیم احتمال برخورد مناسب مولکول‌ها را افزایش می‌دهد و انرژی فعال‌سازی را کاهش می‌دهد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۸). همچنین پیش‌ماده‌ها در جایگاه فعال آنزیم قرار می‌گیرند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۹). پس این عبارت نادرست است.

۳) پمپ سدیم ـ پتاسیم: این پمپ از آنزیم‌هایی است که در غشا فعالیت می‌کنند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۸). تغییر شکل گذرای آن در چرخهٔ فعالیت، تمایل پمپ به یون‌های سدیم و پتاسیم را تغییر می‌دهد و اتصال و رهاسازی آن‌ها را در دو سوی غشا ممکن می‌کند. این تغییر شکل طبیعی را نباید با تغییر شکل تخریبی و غیرفعال‌شدن آنزیم اشتباه گرفت؛ بنابراین عبارت درست است.

۴) آنزیم تجزیه‌کنندهٔ ساکارز: ساکارز از دو مونوساکارید متفاوت، یعنی گلوکز و فروکتوز، ساخته شده است. آبکافت آن با مصرف آب، این دو نوع مونوساکارید را آزاد می‌کند؛ پس خروج دو نوع فراورده از جایگاه فعال درست است. اختصاصی‌بودن جایگاه فعال برای پیش‌ماده، به معنای تولید فقط یک نوع فراورده نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۹).

پاسخ: گزینهٔ ۲

یاختهٔ مریستمی ریشهٔ لوبیا، یاخته‌ای گیاهی است؛ بنابراین تقسیم سیتوپلاسم آن با تشکیل صفحهٔ یاخته‌ای انجام می‌شود، نه با حلقهٔ انقباضی. برای پاسخ، هر مورد را جداگانه بررسی می‌کنیم (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۸۵–۸۷).

الف) درست است. ریزکیسه‌های گلژی در بخش میانی یاخته گرد هم می‌آیند و با پیوستن به یکدیگر، صفحهٔ یاخته‌ای را در محل دیوارهٔ جدید پدید می‌آورند؛ پس تشکیل این صفحه برای جداشدن دو یاختهٔ حاصل لازم است (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۸۵–۸۷، شکل ۹).

ب) درست است. هنگام پیوستن ریزکیسه‌ها، غشای آنها در ساخت غشاهای یاخته‌های جدید به کار می‌رود. بنابراین ریزکیسه‌ها فقط تأمین‌کنندهٔ مواد دیواره نیستند، بلکه غشای آنها نیز در تقسیم سیتوپلاسم نقش دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۸۵–۸۷، شکل ۹).

ج) درست است. ریزکیسه‌های گلژی حاوی پیش‌سازهای تیغهٔ میانی و دیوارهٔ یاخته‌اند. تجمع و پیوستن آنها در بخش میانی یاخته، مواد لازم برای ساخت بخش جداکنندهٔ دو یاخته را فراهم می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۸۵–۸۷).

د) نادرست است. اندامک استوانه‌ای با دسته‌های سه‌تایی ریزلوله، «میانک یا سانتریول» است. کتاب، سازمان‌دهی دوک به کمک میانک‌ها و دوبرابرشدن آنها در اینترفاز را دربارهٔ یاخته‌های جانوری توضیح می‌دهد (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۸۴–۸۵). یاختهٔ ریشهٔ لوبیا میانک ندارد؛ پس دوبرابرشدن این اندامک برای تقسیم آن لازم نیست. البته نبود میانک به معنای تشکیل‌نشدن دوک تقسیم نیست.

در نتیجه، موارد «الف»، «ب» و «ج» درست‌اند؛ یعنی سه مورد باید رخ دهد.
پاسخ: گزینهٔ ۱

برای پاسخ، باید ویژگی‌ای را پیدا کنیم که دربارهٔ هر دو لوب شش چپ درست باشد، نه فقط دربارهٔ کل شش یا یکی از لوب‌ها.

۱. جایگاه شش را مشخص می‌کنیم. شش‌ها در قفسهٔ سینه قرار دارند و سطح زیرین آن‌ها بر میان‌بند قرار می‌گیرد؛ میان‌بند همان پردهٔ ماهیچه‌ای کف قفسهٔ سینه است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۴۰).

۲. به آرایش لوب‌ها دقت می‌کنیم. لوب بالایی و پایینی شش چپ مانند دو طبقه با مرز افقی نیستند؛ شکاف میان آن‌ها مایل است. به همین دلیل، بخش جلویی و پایینی لوب بالایی نیز به سطح زیرین شش می‌رسد و این سطح فقط متعلق به لوب پایینی نیست. پس هر دو لوب با میان‌بند مجاورت دارند.

۳. منظور از «تماس» در گزینه، رابطهٔ جایگاهی دو لوب با میان‌بند است، نه تماس مستقیم بافت شش با ماهیچه بدون هیچ پوششی؛ زیرا سطح شش را پردهٔ جنب می‌پوشاند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۴۰).

بنابراین، قرار گرفتن در تماس با میان‌بند ویژگی مشترک هر دو لوب شش چپ است.

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای پاسخ، ابتدا باید پردهٔ موردنظر را شناسایی کنیم و سپس به واژهٔ «نادرست» توجه کنیم.

گام اول: شناسایی پرده
پرده‌ای که زوائد تارمانند دارد، عنکبوتیه است. ترتیب پرده‌های مننژ از بیرون به درون عبارت است از: سخت‌شامه، عنکبوتیه و نرم‌شامه. زوائد عنکبوتیه در فضای میان آن و نرم‌شامه دیده می‌شوند (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۹–۱۰، شکل پرده‌های مننژ).

گام دوم: بررسی اتصال به نخاع
در نخاع، مادهٔ سفید در بخش بیرونی و مادهٔ خاکستری در بخش درونی قرار دارد. بااین‌حال، پرده‌ای که مستقیماً به سطح نخاع چسبیده، نرم‌شامه است، نه عنکبوتیه. میان عنکبوتیه و نرم‌شامه، فضای زیرعنکبوتیه قرار دارد؛ بنابراین عنکبوتیه مستقیماً به مادهٔ سفید نخاع نچسبیده است و عبارت گزینهٔ ۱ نادرست است (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۹–۱۰، شکل‌های برش عرضی نخاع و پرده‌های مننژ).

گام سوم: بررسی درستی عبارت‌های دیگر

• گزینهٔ ۲: مایع مغزی ـ نخاعی در فضای زیرعنکبوتیه قرار دارد؛ پس عنکبوتیه با این مایع تماس دارد. این مایع در حفاظت ضربه‌گیری از دستگاه عصبی مرکزی نقش دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۹–۱۰).
• گزینهٔ ۳: عنکبوتیه در مجاورت فضای دارای رگ‌ها قرار دارد. همچنین مویرگ‌های دستگاه عصبی مرکزی از نوع پیوسته‌اند و میان یاخته‌های پوششی آن‌ها منفذ وجود ندارد. دقت کنید که «مجاورت» الزاماً به معنی «چسبیدن مستقیم» نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۹–۱۰).
• گزینهٔ ۴: پوشش‌های مننژی مسیر عبور رشته‌های عصبی مرتبط با اعصاب نخاعی را فراهم می‌کنند؛ بنابراین محافظت از نخاع به معنی بسته‌بودن کامل این پوشش‌ها در برابر عبور رشته‌های عصبی نیست.

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای پاسخ، باید هم محل بخش‌های آنزیم $\mathrm{ATP}$ساز و هم قید «فقط» را در نظر بگیریم.

۱. فضای داخلی راکیزه را مشخص می‌کنیم. غشای درونی راکیزه، بخش داخلی را از فضای بین دو غشا جدا می‌کند؛ بنابراین «فضای داخلی» با «فضای بین دو غشا» تفاوت دارد (زیست‌شناسی ۳، صفحات ۶۷–۶۸).

۲. نقش بخش غشایی و سرِ آنزیم را جدا می‌کنیم. بخشی از آنزیم در غشای درونی قرار دارد و مسیر عبور پروتون‌ها را فراهم می‌کند. پروتون‌ها از فضای بین دو غشا به بخش داخلی برمی‌گردند و انرژی لازم برای ساخته شدن $\mathrm{ATP}$ از $\mathrm{ADP}$ و فسفات را تأمین می‌کنند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۷۰). سرِ آنزیم به سمت فضای داخلی راکیزه قرار دارد و محل ساخت و آزاد شدن $\mathrm{ATP}$ است. توضیح موتورچرخنده نیز نشان می‌دهد که حرکت بخش چرخان به سر منتقل می‌شود و آن را برای ساخت این مولکول در وضعیت مناسب قرار می‌دهد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۷۱).

۳. منظور از «منبع رایج انرژی یاخته» را تشخیص می‌دهیم. این عبارت به مولکول $\mathrm{ATP}$ اشاره دارد که شکل رایج و قابل استفادهٔ انرژی در یاخته است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۴). پس «رها ساختن منبع رایج انرژی» در این سؤال، یعنی آزاد کردن مولکول $\mathrm{ATP}$ ساخته‌شده از سرِ آنزیم؛ نه تجزیهٔ آن و آزاد کردن انرژی.

در نتیجه، بخش واقع در فضای داخلی راکیزه همان بخشی است که محصول ساخته‌شده را رها می‌کند. بخش غشایی مسیر عبور پروتون است، و دریافت و واگذاری الکترون نیز به اجزای زنجیرهٔ انتقال الکترون مربوط می‌شود، نه به آنزیم $\mathrm{ATP}$ساز (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۷۰).

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای پاسخ، باید زمان اجرای رفتار را از روند تکاملی شکل‌گیری آن، و رنگ سطح بیرونی تخم را از رنگ داخل پوسته جدا کنیم.

الف) نادرست است. کاکایی برای خارج کردن پوسته‌های شکسته، زمان بسیار کوتاهی صرف می‌کند؛ بنابراین خود این رفتار به‌تدریج و طی زمانی طولانی انجام نمی‌شود. طولانی بودن روند تکاملی شکل‌گیری یک رفتار را نباید با مدت اجرای آن اشتباه گرفت. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۱۵)

ب) درست است. بیرون انداختن پوسته‌ها رفتاری سازگارکننده است و انتخاب طبیعی در برگزیده شدن آن نقش دارد. انتخاب طبیعی از عوامل برهم‌زنندهٔ تعادل ژنی جمعیت است؛ زیرا با تفاوت در بقا و زادآوری افراد، می‌تواند فراوانی دگره‌ها را تغییر دهد. کتاب نیز برگزیده شدن رفتارهای سازگارکننده با سازوکار انتخاب طبیعی را بیان می‌کند. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۱۵)

ج) نادرست است. کاهش احتمال شکار شدن تخم‌ها و جوجه‌ها از پیامدهای این رفتار است، اما عبارت، تخم‌های کاکایی را به‌اشتباه سفیدرنگ معرفی می‌کند. تخم‌ها و جوجه‌ها در محیط اطراف آشیانه استتار می‌شوند؛ بخش سفید و آشکار، سطح داخلی پوسته‌های شکسته است که می‌تواند شکارچی را به سوی آن‌ها راهنمایی کند. پس با وجود درست بودن فایدهٔ کلی رفتار، عبارت به‌طور کامل درست نیست. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۱۵)

د) درست است. این رفتار با کاهش دسترسی شکارچی به زاده‌ها، احتمال بقای آن‌ها را افزایش می‌دهد و سازگارکننده محسوب می‌شود. برگزیده شدن چنین رفتاری در فرایند انتخاب طبیعی، با وجود زمینهٔ ژنیِ صفات سازگارکننده ارتباط دارد؛ البته این به معنای کنترل رفتار توسط تنها یک ژن نیست. کتاب نیز هم نقش فرایندهای ژنی در رفتار و هم نقش انتخاب طبیعی در برگزیدن رفتارهای سازگارکننده را مطرح می‌کند. (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۰۸–۱۰۹ و ۱۱۵)

بنابراین فقط عبارت‌های «ب» و «د» درست‌اند؛ یعنی دو مورد.

پاسخ: گزینهٔ ۳

۱. شناسایی بخش موردنظر سؤال
منظور از برقراری پیوند اشتراکی میان فسفات و یک نوکلئوتید، اضافه‌شدن فسفات به $\mathrm{ADP}$ و تشکیل $\mathrm{ATP}$ است. بنابراین باید رویدادهای قبل و بعد از محل تولید $\mathrm{ATP}$ را در چرخه بررسی کنیم. محل این رویداد در شکل چرخه مشخص شده است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۹، شکل ۷).

۲. تعیین ترتیب رویدادها
با درنظرگرفتن محل ورود استیل کوآنزیم $\mathrm{A}$ به‌عنوان آغاز چرخه، ابتدا بخش استیل با مولکول چهارکربنی ترکیب و مولکول شش‌کربنی تشکیل می‌شود؛ هم‌زمان کوآنزیم $\mathrm{A}$ جدا می‌شود. سپس در ادامهٔ واکنش‌ها، کربن‌دی‌اکسید آزاد می‌شود و چرخه به مرحلهٔ تولید $\mathrm{ATP}$ می‌رسد. پس از این مرحله نیز واکنش‌ها تا بازسازی پذیرندهٔ چهارکربنی استیل ادامه می‌یابند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۹).

۳. بررسی عبارت‌ها

• گزینهٔ ۱ درست است: پس از مرحلهٔ تولید $\mathrm{ATP}$، تبدیل‌های دیگری میان مولکول‌های چهارکربنی انجام می‌شود و در پایان، آخرین مولکول چهارکربنی چرخه، یعنی پذیرندهٔ استیل برای دور بعد، بازسازی می‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۹، شکل ۷).

• گزینهٔ ۲ درست است: در مسیر پس از تولید $\mathrm{ATP}$، ابتدا $\mathrm{FADH_2}$ و سپس $\mathrm{NADH}$ تشکیل می‌شود. این دو، دو نوع مولکول حامل الکترون‌اند؛ بنابراین عبارت از «دو نوع» حامل سخن می‌گوید، نه لزوماً مجموع تعداد حامل‌های تولیدشده در یک دور چرخه (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۹، شکل ۷).

• گزینهٔ ۳ درست است: پیش از رسیدن به مرحلهٔ تولید $\mathrm{ATP}$، در همان آغاز چرخه، کوآنزیم $\mathrm{A}$ از استیل کوآنزیم $\mathrm{A}$ جدا می‌شود. کوآنزیم‌ها مواد آلیِ کمک‌کننده به فعالیت آنزیم‌ها هستند؛ پس توصیف این گزینه با کوآنزیم $\mathrm{A}$ سازگار است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۹).

• گزینهٔ ۴ نادرست است: پیش از مرحلهٔ تولید $\mathrm{ATP}$، مولکول $\mathrm{CO_2}$ ایجاد می‌شود؛ اما مطابق مبحث حمل گازها در زیست‌شناسی ۱، بخش عمدهٔ کربن‌دی‌اکسید خون به‌شکل یون بی‌کربنات، $\mathrm{HCO_3^-}$، حمل می‌شود، نه به‌صورت ترکیب با هموگلوبین. اتصال به هموگلوبین فقط یکی از راه‌های حمل آن است. بنابراین ایراد گزینه در واژهٔ «غالباً» است، نه در تولید این گاز پیش از مرحلهٔ موردنظر.

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای پاسخ، ابتدا باید بخش مورد نظر را از روی جایگاه بطن چهارم بشناسیم و سپس ویژگی آن را بررسی کنیم.

۱. شناسایی ساختار: در تصاویر تشریح مغز گوسفند، بطن چهارم در فاصلهٔ مخچه و ساقهٔ مغز دیده می‌شود. کف این بطن در سمت پل مغزی و بصل‌النخاع قرار دارد؛ در این سؤال، بصل‌النخاع بخش مورد نظر است. بنابراین نباید خود مخچه را سازندهٔ کف بطن در نظر گرفت (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۴–۱۵).

۲. شناسایی مرکز هماهنگی حرکت‌ها: مخچه با دریافت و بررسی پیام‌های بخش‌های دیگر مغز، نخاع و اندام‌های حسی، به هماهنگی فعالیت ماهیچه‌ها و حرکت‌های بدن کمک می‌کند و در حفظ وضعیت و تعادل بدن نقش دارد. پس منظور گزینهٔ اول از مرکز هماهنگ‌کننده، مخچه است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰–۱۱).

۳. بررسی موقعیت: در نمای تشریحی مغز گوسفند، بصل‌النخاع زیر مخچه قرار می‌گیرد؛ بنابراین ویژگی مکانی بیان‌شده در گزینهٔ اول با بخش مورد نظر مطابقت دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۴–۱۵).

نکتهٔ مهم این است که سؤال دربارهٔ «جایگاه» این بخش نیز می‌تواند پاسخ داده شود، نه فقط کار آن؛ هماهنگی حرکت‌ها کار مخچه است، اما قرارگرفتن زیر مخچه، ویژگی بخش مورد سؤال است.

پاسخ: گزینهٔ ۱

نکتهٔ اصلی سؤال، قید «هر» است؛ یعنی پیامد ذکرشده باید در تمام تغییرات ساختاریِ دارای شرط اول برقرار باشد، نه فقط در یکی از آن‌ها. کتاب، حذف، جابه‌جایی، مضاعف‌شدگی و واژگونی را از انواع ناهنجاری‌های ساختاری معرفی می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۵۰–۵۱).

الف) نادرست است. تغییر ساختاریِ محدود به یک فامتن، الزاماً باعث از دست رفتن ژن نمی‌شود. برای مثال، در واژگونی، جهت بخشی از فامتن معکوس می‌شود، اما این تغییر به‌خودی‌خود با حذف ژن‌ها همراه نیست. پس نمی‌توان پیامد حذف را به همهٔ تغییراتِ یک فامتن تعمیم داد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۱).

ب) نادرست است. در جابه‌جایی، قطعه‌ای می‌تواند به فامتن غیرهمتا منتقل شود؛ اما صرفِ غیرهمتا بودن فامتن‌های درگیر، متفاوت شدن طول را تضمین نمی‌کند. اگر بین دو فامتن غیرهمتا قطعات هم‌اندازه مبادله شوند، ترکیب ژنی آن‌ها تغییر می‌کند، ولی طولشان نسبت به حالت اولیه تغییر نمی‌کند. بنابراین این پیامد برای «هر» تغییر ساختاریِ درگیرکنندهٔ غیرهمتاها صدق نمی‌کند؛ باید اندازهٔ قطعات جابه‌جاشده را نیز در نظر گرفت (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۱، مبحث جابه‌جایی).

ج) درست است. در نمونهٔ کتاب، انتقال بخشی از یک فامتن به فامتن همتای آن، موجب می‌شود فامتن دریافت‌کننده علاوه بر نسخهٔ قبلیِ آن بخش، نسخهٔ دیگری نیز داشته باشد. این همان مضاعف‌شدگی است؛ بنابراین فامتنی دارای دو نسخه از ژن‌های بخش منتقل‌شده تشکیل می‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۱).

د) نادرست است. هر تغییر ساختاری در یک فامتن، موقعیت سانترومر را تغییر نمی‌دهد. برای مثال، اگر واژگونی در بخشی از یکی از بازوها و بدون دربرگرفتن سانترومر رخ دهد، ترتیب ژن‌های آن بخش تغییر می‌کند، اما موقعیت سانترومر ثابت می‌ماند. پس این پیامد نیز همیشگی نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۱، مبحث واژگونی).

در نتیجه، فقط مورد «ج» مناسب است و تنها یک مورد عبارت را به‌درستی کامل می‌کند.

پاسخ: گزینهٔ ۳

۱. منظور سؤال از «نزدیک‌تر»، نزدیکی مکانی به بافت پیوندیِ پوشانندۀ سطح خارجی تنۀ استخوان ران است. پس باید جایگاه اجزای استخوان را از بیرون به درون بررسی کنیم.

۲. استخوان ران از استخوان‌های دراز است. در تنۀ آن، زیر پوشش پیوندیِ خارجی، بافت استخوانی فشرده قرار دارد و بافت اسفنجی در سمت داخلی دیده می‌شود؛ بنابراین اجزای بافت فشرده به پوشش خارجی نزدیک‌ترند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۳۹ و شکل ۳، صفحهٔ ۴۰).

۳. بافت فشردۀ تنۀ استخوان ران دارای سامانه‌های هاورس است. در هر سامانه، تیغه‌های استخوانی به‌صورت هم‌مرکز پیرامون مجرای مرکزی قرار گرفته‌اند و یاخته‌های استخوانی در مادۀ زمینه‌ای این تیغه‌ها جای دارند. بنابراین توصیف یاخته‌هایی با آرایش متحدالمرکز، به ساختار بافت فشرده اشاره می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۳۹).

۴. در مقابل، مغز استخوانِ موجود در حفره‌های میان میله‌ها و صفحه‌های استخوانی مربوط به بافت اسفنجی است؛ این بافت در سمت داخلی تنه قرار دارد و از پوشش خارجی دورتر است. همچنین سامانه‌های هاورس با مغز استخوان احاطه نشده‌اند (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۳۹ و ۴۰).

پس یاخته‌های استخوانیِ دارای آرایش متحدالمرکز در بافت فشرده، از میان موارد بیان‌شده به پوشش پیوندی خارجی تنۀ استخوان ران نزدیک‌ترند.

پاسخ: گزینهٔ ۴

گام اول ـ تعیین خواستهٔ سؤال: باید عبارت «نادرست» را پیدا کنیم؛ بنابراین وجود یک محدودیت نادرست مانند «فقط» می‌تواند تعیین‌کننده باشد.

گام دوم ـ بررسی روش بازسازی غضروف: کتاب در مثال بازسازی لالهٔ گوش و بینی توضیح می‌دهد که یاخته‌های غضروفی را روی داربست مناسب در محیط کشت تکثیر می‌کنند تا غضروف جدید ساخته شود. پس یاختهٔ معرفی‌شده در این مثال، یاختهٔ غضروفی است و کاربرد این روش به یاخته‌های بنیادی محدود نشده است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۹۸).

گام سوم ـ تشخیص اشکال گزینهٔ ۲: یاخته‌های بنیادی توانایی تکثیر و تمایز دارند و به‌ویژه در مواردی که تکثیر یاخته‌های تمایزیافته کم یا ناممکن است، منبع یاخته‌ای مناسبی هستند؛ اما این ویژگی، استفادهٔ انحصاری از آنها را در تمام روش‌های بازسازی بافت ثابت نمی‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۹۸–۹۹). بنابراین اشکال گزینهٔ ۲، عبارت «فقط یاخته‌های بنیادی» است، نه استفاده از محیط کشت یا داربست.

گام چهارم ـ بررسی درستی سایر عبارت‌ها:

• گزینهٔ ۱: با استفاده از دیسک نوترکیب می‌توان پلی‌پپتیدهای لازم برای تولید انسولین را ساخت و از آنها در ساختار انسولین استفاده کرد. اصلِ استفاده از یاخته‌های دیگر برای تولید پروتئین‌های انسانی نیز در کتاب مطرح شده است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۹۲).
• گزینهٔ ۳: انتقال مادهٔ وراثتی نوترکیب به تخمک لقاح‌یافته، راهی برای ایجاد دام تراژنی است؛ چنین دامی می‌تواند برای تولید پروتئین انسانی به کار رود.
• گزینهٔ ۴: همهٔ باکتری‌ها دیسک نوترکیب را دریافت نمی‌کنند؛ بنابراین در جریان تولید فراورده و پیش از جداسازی باکتری‌های مطلوب، محیط کشت می‌تواند شامل باکتری‌های فاقد دیسک و باکتری‌های دارای دیسک نوترکیب باشد.

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای پاسخ، ابتدا باید ساختار موردنظر را شناسایی و سپس جهت قرارگیری مغز را مشخص کنیم.

۱. شناسایی محل: بخشی از آسه‌های عصب بینایی هر چشم در «چلیپا یا کیاسمای بینایی» به سمت مقابل می‌روند؛ بنابراین سؤال دربارهٔ کیاسمای بینایی است. این ساختار در شکل سطح شکمی مغز گوسفند مشخص شده است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۴–۱۵).

۲. تعیین جهت مغز: وقتی شیار بین دو نیمکرهٔ مخ رو به بالا باشد، سطح پشتی مغز رو به بالا و سطح شکمی آن رو به کف ظرف است. این همان وضعیت مشاهدهٔ سطح پشتی در فعالیت تشریح مغز است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۴–۱۵).

۳. مقایسهٔ جایگاه دو ساختار: کیاسمای بینایی در سطح شکمی مغز قرار دارد، درحالی‌که اپی‌فیز در بخش پشتی‌تر مغز جای گرفته است. بنابراین در وضعیت توصیف‌شده، کیاسمای بینایی نسبت به اپی‌فیز پایین‌تر و به کف ظرف نزدیک‌تر است؛ پس گزارهٔ گزینهٔ سوم درست است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۴–۱۵).

۴. بررسی تمایز مهم: ارتباط یک ساختار با بینایی، به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که آن ساختار بخشی از مغز میانی است. کتاب، برجستگی‌های چهارگانه را جزء مغز میانی معرفی می‌کند، نه کیاسمای بینایی را (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰–۱۱).

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای یافتن ویژگی مشترک، باید هر عبارت دربارهٔ هر دو نوع یاخته درست باشد.

الف) نادرست است. درون‌پوست، داخلی‌ترین لایهٔ پوست ریشه است؛ اما لایهٔ ریشه‌زا در سمت داخلی درون‌پوست و در بخش بیرونی استوانهٔ آوندی قرار دارد. بنابراین فقط درون‌پوست به پوست تعلق دارد، نه هر دو لایه. این جایگاه‌ها در شکل مسیرهای انتقال مواد در ریشه مشخص‌اند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۰۶).

ب) درست است. انتقال مواد به آوندهای چوبی و آماده‌شدن آن‌ها برای جابه‌جایی در مسیرهای طولانی، «بارگیری چوبی» نام دارد. درون‌پوست با کنترل عبور مواد و لایهٔ ریشه‌زا با قرارگرفتن در مسیر انتقال مواد به آوندهای چوبی، در این فرایند نقش دارند. پس بارگیری چوبی را نباید فقط به خود یاخته‌های آوند چوبی نسبت داد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۰۶).

ج) درست است. انتقال سیمپلاستی یعنی حرکت مواد از پروتوپلاست یک یاخته به یاختهٔ مجاور از راه پلاسمودسم‌ها. یاخته‌های زندهٔ درون‌پوست و لایهٔ ریشه‌زا می‌توانند مواد را از این مسیر منتقل کنند. نوار کاسپاری مانع مسیر آپوپلاستی است و نباید آن را مانع انتقال سیمپلاستی دانست (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۱۰۵ و ۱۰۶).

د) نادرست است. برای رد مشترک‌بودن این ویژگی، کافی است دیوارهٔ درون‌پوست را بررسی کنیم: دیواره‌های جانبی این یاخته‌ها دارای نوار کاسپاری از جنس سوبرین یا چوب‌پنبه‌اند؛ بنابراین مواد دیوارهٔ آن‌ها به پکتین و رشته‌های سلولزی محدود نیست (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۰۶).

در نتیجه، فقط عبارت‌های «ب» و «ج» ویژگی مشترک دو نوع یاخته‌اند.

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای پاسخ، باید به عبارت «به‌طور حتم» توجه کنیم؛ گزینهٔ درست نباید تنظیم بیان ژن را به یک محرک یا یک نوع برهم‌کنش محدود کند.

گام اول: تعیین نوع یاخته و گسترهٔ تنظیم
یاختهٔ میان‌برگ لوبیا، یاخته‌ای گیاهی و یوکاریوتی است. تنظیم بیان ژن در یوکاریوت‌ها می‌تواند پیش از رونویسی، هنگام رونویسی و پس از آن انجام شود؛ پس نباید آن را فقط به فعالیت رنابسپاراز محدود کنیم (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۳۵–۳۶).

گام دوم: دلیل درستی گزینهٔ یک
پوشش هسته از دو غشا تشکیل شده و فسفولیپیدها از اجزای اصلی این غشاها هستند. این پوشش، محیط هسته را از سیتوپلاسم جدا می‌کند و ارتباط میان آن‌ها از راه منافذ هسته انجام می‌شود. ورود پروتئین‌های مؤثر در رونویسی و خروج رناها، برای جریان بیان ژن اهمیت دارد؛ بنابراین فسفولیپیدهای پوشش هسته، با نقش ساختاری خود در این جداسازی و ارتباط تنظیم‌شده، در فرایند مؤثرند. البته این نکته به معنای آن نیست که فسفولیپیدها به‌تنهایی انتخاب و جابه‌جایی مولکول‌ها را انجام می‌دهند؛ پروتئین‌های منافذ در این کار نقش اختصاصی دارند.

گام سوم: رد حکم‌های مطلق گزینه‌های دیگر

• گزینهٔ دو: تنظیم بیان ژن همیشه بدون تغییر مقدار دنا نیست. کتاب افزایش تعداد نسخه‌های یک ژن را نیز راهی برای افزایش محصول آن معرفی می‌کند؛ بنابراین نمی‌توان بی‌تأثیر بودن بر تعداد جایگاه‌های آغاز همانندسازی را به‌صورت یک حکم همیشگی پذیرفت (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۶).
• گزینهٔ سه: محرک اولیه لزوماً مولکولی نیست. کتاب صریحاً نور را عاملی معرفی می‌کند که می‌تواند ژن سازندهٔ یک آنزیم مورد استفاده در فتوسنتز را فعال کند. نور، مادهٔ شیمیایی یا مولکول زیستی نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۳).
• گزینهٔ چهار: واژه‌های «هر» و «فقط» این عبارت را نادرست می‌کنند. عوامل رونویسی علاوه بر اتصال به دنا، با اجزای پروتئینی دستگاه رونویسی نیز ارتباط دارند؛ دنا و پروتئین، دو نوع متفاوت بسپارند. شکل مربوط به توالی افزاینده، ارتباط عوامل رونویسی با مجموعهٔ رونویسی را نشان می‌دهد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۵، شکل ۱۹).

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای حل سؤال، ابتدا باید مصداق‌های «ساختارهای مارپیچی‌شکل و منظم» را تشخیص دهیم و سپس محل قرارگیری آن‌ها را بررسی کنیم.

۱. شناسایی ساختارها
دنا از دو رشتهٔ پلی‌نوکلئوتیدی تشکیل شده است که به دور یک محور فرضی پیچیده‌اند؛ بنابراین یکی از مصداق‌های سؤال، مارپیچ دورشته‌ای دناست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۷).
از طرف دیگر، در ساختار دوم پروتئین‌ها نیز آرایش مارپیچی وجود دارد که با برقراری پیوندهای هیدروژنی میان بخش‌هایی از زنجیرهٔ پلی‌پپتیدی شکل می‌گیرد. پس نباید همهٔ ساختارهای موردنظر سؤال را دنا فرض کنیم (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۷).

۲. بررسی محل دنا در یاختهٔ ماهیچه‌ای انسان
در یاخته‌های یوکاریوتی، بیشتر دنا در هسته قرار دارد و مقداری نیز در اندامک‌های سیتوپلاسمی دیده می‌شود. در یاختهٔ انسانی، محل دنای خارج از هسته، راکیزه است؛ زیرا یاختهٔ انسان دیسه ندارد (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۲ و ۱۳).
هم هسته و هم راکیزه پوشش دوغشایی دارند؛ بنابراین دناهای این یاخته درون ساختارهایی با پوشش دوغشایی قرار گرفته‌اند. دقت کنید که منظور، پوشش اندامکِ حاوی دناست، نه وجود غشایی اختصاصی دور هر مولکول دنا.

۳. مقایسه با مارپیچ‌های پروتئینی
پروتئین‌های مارپیچ‌دارِ موجود در سیتوپلاسم یاختهٔ ماهیچه‌ای، برخلاف دناهای هسته و راکیزه، الزاماً در محفظه‌ای با پوشش دوغشایی قرار ندارند. برای نمونه، میوگلوبین یک پروتئین ماهیچه‌ای است که در ساختار آن بخش‌های مارپیچی دیده می‌شود؛ کتاب نیز آن را نمونهٔ پروتئین دارای ساختار سوم معرفی می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۷).

پس از میان ساختارهای موردنظر، دناهای هسته و راکیزه درون پوشش دوغشایی قرار دارند، اما این ویژگی دربارهٔ همهٔ مارپیچ‌های پروتئینی صدق نمی‌کند. در نتیجه، عبارت «فقط بعضی» در گزینهٔ چهارم درست است.

پاسخ: گزینهٔ ۴

گام اول ـ شناسایی یاخته‌ها: منظور از «فراوان‌ترین یاخته‌های سطحی پرز»، یاخته‌های پوششیِ جذب‌کننده و دارای ریزپرز است، نه یاخته‌های ترشح‌کنندهٔ مادهٔ مخاطی. در شکل پرز، این دو نوع یاخته جداگانه نشان داده شده‌اند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۵، شکل ۱۳ـ الف).

گام دوم ـ تعیین وظیفه: مواد حاصل از گوارش از پوشش روده عبور می‌کنند و وارد محیط داخلی بدن می‌شوند. کتاب، ورود مواد به محیط داخلی را «جذب» می‌نامد و خون، لنف و مایع بین‌یاخته‌ای را اجزای این محیط معرفی می‌کند؛ بنابراین یاخته‌های جذب‌کننده در واردکردن مواد به محیط داخلی نقش دارند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۵).

گام سوم ـ بررسی مسیر مواد: مواد گوناگون پس از عبور از پوشش پرز به شبکهٔ مویرگی آن می‌رسند؛ مواد حاصل از گوارش لیپیدها نیز به مویرگ لنفی وارد می‌شوند و سپس به خون می‌رسند. پس ورود مواد به محیط داخلی الزاماً به معنای ورود مستقیم همهٔ آن‌ها به خون نیست (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۶).

بررسی سایر عبارت‌ها: ترشح مادهٔ مخاطی وظیفهٔ یاخته‌های مخاطی است، نه یاخته‌های فراوان‌ترِ جذب‌کننده. همچنین پوشش پرز با لایهٔ ماهیچه‌ای حلقوی تماس مستقیم ندارد. ریزپرزها در سطح رو به فضای روده قرار دارند، درحالی‌که هستهٔ یاختهٔ جذب‌کننده در بخش قاعده‌ای و دور از ریزپرزها دیده می‌شود (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۵، شکل ۱۳).

پاسخ: گزینهٔ ۲

۱. مسیر ورود باکتری را مشخص می‌کنیم: شیپور استاش، حلق را به گوش میانی متصل می‌کند؛ بنابراین باکتری‌ها می‌توانند از این مسیر وارد گوش میانی شوند. نقش طبیعی این مجرا، عبور هوا و کمک به برابر شدن فشار در دو طرف پردهٔ صماخ است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۸–۲۹).

۲. پیامد احتمالی عفونت را بررسی می‌کنیم: عفونت و التهاب می‌تواند عملکرد شیپور استاش را مختل کند. در این حالت ممکن است فشار هوای دو طرف پردهٔ صماخ به‌درستی برابر نشود. برابری این فشارها برای لرزش درست پرده اهمیت دارد؛ پس اختلال در آن می‌تواند لرزش پرده را مختل کند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۸–۲۹).

۳. ساختار موردنظر گزینه را شناسایی می‌کنیم: «پردهٔ انتهای مجرای شنوایی» همان پردهٔ صماخ است که میان گوش بیرونی و میانی قرار دارد. بنابراین، درست نلرزیدن آن یکی از پیامدهای ممکن ورود باکتری از حلق به گوش میانی است. چون سؤال دربارهٔ اتفاقی است که «ممکن است» رخ دهد، لازم نیست این پیامد در همهٔ موارد عفونت ایجاد شود.

پاسخ: گزینهٔ ۱

۱. شناسایی الگوی وراثت
فقدان عامل انعقادی $\mathrm{VIII}$ به شایع‌ترین نوع هموفیلی مربوط است. هموفیلی صفتی وابسته به فام‌تن $\mathrm{X}$ و نهفته است؛ بنابراین زن ناقل با ژن‌نمود $\mathrm{X^H X^h}$ سالم است، اما زن بیمار باید ژن‌نمود $\mathrm{X^h X^h}$ داشته باشد. مرد سالم $\mathrm{X^H Y}$ و مرد بیمار $\mathrm{X^h Y}$ است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۳).

۲. بررسی گزینه‌ها
پسر از مادر فام‌تن $\mathrm{X}$ و از پدر فام‌تن $\mathrm{Y}$ می‌گیرد؛ دختر نیز از هر والد یک فام‌تن $\mathrm{X}$ دریافت می‌کند.

گزینهٔ ۱: در آمیزش $\mathrm{X^H Y}\times\mathrm{X^H X^h}$، مادر می‌تواند $\mathrm{X^H}$ را به پسر بدهد. در این صورت ژن‌نمود پسر $\mathrm{X^H Y}$ و رخ‌نمود او سالم است؛ پس این تولد ممکن است.

گزینهٔ ۲: در آمیزش $\mathrm{X^h Y}\times\mathrm{X^H X^h}$، دریافت $\mathrm{X^h}$ از مادر و $\mathrm{Y}$ از پدر، پسری با ژن‌نمود $\mathrm{X^h Y}$ ایجاد می‌کند؛ پس تولد پسر بیمار ممکن است.

گزینهٔ ۳: خالص بودن یعنی یکسان بودن دو دگرهٔ فرد برای صفت مورد بررسی (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۳۹–۴۰). بنابراین مادر خالص می‌تواند سالم با ژن‌نمود $\mathrm{X^H X^H}$ یا بیمار با ژن‌نمود $\mathrm{X^h X^h}$ باشد. پدر سالم به همهٔ دخترانش $\mathrm{X^H}$ می‌دهد؛ در نتیجه دختران در حالت اول $\mathrm{X^H X^H}$ و در حالت دوم $\mathrm{X^H X^h}$ خواهند بود. هر دو ژن‌نمود، رخ‌نمود سالم دارند؛ پس این مورد نیز ممکن است.

گزینهٔ ۴: آمیزش پدر بیمار و مادر سالمِ خالص به صورت $\mathrm{X^h Y}\times\mathrm{X^H X^H}$ است. هر دختر از پدر $\mathrm{X^h}$ و از مادر $\mathrm{X^H}$ می‌گیرد؛ بنابراین همهٔ دختران $\mathrm{X^H X^h}$، یعنی سالم و ناقل‌اند، نه بیمار. همین آمیزش در مثال کتاب نیز بررسی شده و هیچ‌یک از فرزندان آن هموفیل نیستند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۴۳–۴۴).

پس در چارچوب الگوی وراثتی سؤال، تولد دختر بیمار در ازدواج گزینهٔ چهارم امکان‌پذیر نیست.

پاسخ: گزینهٔ ۴

ابتدا دامنهٔ سؤال را مشخص می‌کنیم: گیاهان آوندیِ تولیدمثل‌کننده از طریق دانه، شامل بازدانگان و نهاندانگان‌اند؛ بنابراین مثال‌هایی مانند سرخس و آزولا مستقیماً در این گروه قرار نمی‌گیرند.

۱. بررسی گزینهٔ ۱: مرگ برنامه‌ریزی‌شدهٔ یاخته‌ای به بعضی گیاهان دانه‌دار محدود نیست. در همهٔ این گیاهان، عناصر رسانای آوند چوبی طی تمایز، محتویات زندهٔ خود را از دست می‌دهند و می‌میرند. پس همهٔ آن‌ها می‌توانند طی یک فرایند، موجب مرگ برخی یاخته‌های خود شوند و قید «فقط بعضی» نادرست است.

۲. بررسی گزینهٔ ۲: هرچند آمونیوم و نیترات از صورت‌های مهم نیتروژنِ قابل جذب برای گیاهان‌اند، راه تأمین نیتروژن در همهٔ گیاهان به این دو محدود نیست. گیاهان حشره‌خوار در محیط‌های فقیر از نیتروژن زندگی می‌کنند و با شکار و گوارش جانوران کوچک، از نیتروژن مواد آلی آن‌ها نیز بهره می‌برند. بنابراین عبارت «همهٔ آن‌ها ... فقط» نادرست است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۰۴).

۳. بررسی گزینهٔ ۳: کتاب بیان می‌کند که بعضی گیاهان توانایی انباشتن ایمن موادی را دارند که افزایش غلظتشان می‌تواند برای گیاه زیان‌آور باشد. نمونهٔ مرتبط با گیاهان دانه‌دار، گل ادریسی است که آلومینیم را در بافت‌های خود جمع می‌کند و تغییر رنگ گل‌های آن در خاک اسیدی با همین تجمع ارتباط دارد. پس این توانایی در بعضی گیاهان دانه‌دار وجود دارد و گزینه درست است. دقت کنید که مثال سرخسِ انباشته‌کنندهٔ آرسنیک، با وجود داشتن آوند، خارج از گروه دانه‌داران است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۰۰).

۴. بررسی گزینهٔ ۴: همزیست‌های ریشه الزاماً فتوسنتزکننده نیستند. برای مثال، ریزوبیوم‌ها در گرهک‌های ریشهٔ گیاهانی مانند نخود و سویا زندگی می‌کنند و مواد آلی موردنیازشان را از گیاه می‌گیرند؛ این باکتری‌ها فتوسنتزکننده نیستند. بنابراین قید «فقط با ... موجودات فتوسنتزکننده» نادرست است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۰۳).

پاسخ: گزینهٔ ۳