سوالات زیست کنکور تجربی ۱۴۰۵ با پاسخ تشریحی

صورت سؤال عبارت «نادرست» را می‌خواهد؛ پس باید ویژگی‌ای را پیدا کنیم که به یادگیری حرکات نمایشی فیل‌ها مربوط نیست.

گام اول ـ تشخیص نوع یادگیری: حرکات نمایشی فیل‌های سیرک نمونه‌ای از شرطی‌شدن فعال است. جانور بین رفتار خود و پیامد آن، مانند دریافت پاداش، ارتباط برقرار می‌کند و احتمال تکرار رفتار پاداش‌گیرنده افزایش می‌یابد. فعالیت مربوط به آموزش جانوران سیرک نیز در همین مبحث مطرح شده است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۱۴).

گام دوم ـ بررسی عبارت‌های درست: گزینهٔ ۱ به ارتباط رفتار با پاداش یا تنبیه اشاره دارد و با شرطی‌شدن فعال سازگار است. گزینهٔ ۴ نیز درست است، زیرا جانور با آزمون و خطا و تجربهٔ پیامد رفتارهای مختلف، رفتار مناسب را می‌آموزد. گزینهٔ ۲ هم به استفاده از تجربه‌های قبلی در موقعیت فعلی اشاره می‌کند؛ فیل تجربهٔ پیامد رفتارهای گذشته را در اصلاح رفتار خود به کار می‌گیرد. کتاب نیز توضیح می‌دهد که جانور از تجربه‌های محیطی برای تغییر و اصلاح رفتار قبلی استفاده می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۱۴).

گام سوم ـ تشخیص عبارت نادرست: یادگیریِ محدود به دوره‌ای کوتاه و مشخص از زندگی، ویژگی نقش‌پذیری است، نه شرطی‌شدن فعال. نمونهٔ نقش‌پذیری، دنبال‌کردن نخستین جسم متحرکِ دیده‌شده توسط جوجه‌غازهاست که در کتاب به آن اشاره شده است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۱۴). آموزش حرکات نمایشی چنین محدودیتی ندارد؛ بنابراین نسبت‌دادن این ویژگی به آن نادرست است.

پاسخ: گزینهٔ ۳

۱. شناسایی درست شکل: تصویر موردنظر، نمای شبکیه از راه مردمک با دستگاه ویژه است، نه برش کرهٔ چشم. در شکل کتاب، لکهٔ زرد، محل خروج عصب بینایی و رگ‌های خونی دیده می‌شوند؛ بنابراین برای سازگاری با این شکل و پاسخ تأییدشده، A لکهٔ زرد، B محل خروج عصب بینایی یا نقطهٔ کور و C رگ‌های خونی است. توصیف احتمالی B به‌عنوان زجاجیه و C به‌عنوان مشیمیه، مبنای مناسبی برای حل این سؤال نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۴–۲۵، شکل ۵).

۲. بررسی بخش A: لکهٔ زرد بخشی از شبکیه است که گیرنده‌های مخروطی در آن فراوان‌اند و در دید دقیق نقش دارد. گیرنده‌های نوری دارای مادهٔ حساس به نور هستند که با دریافت نور تجزیه می‌شود و فرایند ایجاد پیام بینایی را آغاز می‌کند؛ پس در بخش A تجزیهٔ مادهٔ حساس به نور رخ می‌دهد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۴–۲۵).

۳. بررسی بخش B: در محل خروج عصب بینایی، گیرندهٔ نوری وجود ندارد؛ به همین علت این ناحیه نقطهٔ کور نامیده می‌شود. بنابراین در B، برخلاف لکهٔ زرد، تجزیهٔ مادهٔ حساس به نورِ گیرنده‌های نوری رخ نمی‌دهد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۴–۲۵).

۴. نتیجه‌گیری: تفاوت تعیین‌کنندهٔ A و B، وجود گیرنده‌های نوری در لکهٔ زرد و نبود آن‌ها در نقطهٔ کور است؛ بنابراین عبارت مربوط به تجزیهٔ مادهٔ حساس به نور در A و رخ‌ندادن آن در B درست است.

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای یافتن عبارت نادرست، باید هم ویژگی‌های عمومی روپوست و هم سازش‌های اختصاصی برگ خرزهره را بررسی کنیم.

۱) بررسی سبزینه در یاخته‌های تمایزیافتۀ روپوست: بعضی از یاخته‌های روپوست به یاخته‌های نگهبان روزنه تمایز می‌یابند. این یاخته‌ها، برخلاف سایر یاخته‌های روپوست، سبزینه دارند؛ پس عبارت نخست درست است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۸۶–۸۷).

۲) بررسی مجاورت با یاخته‌های اسفنجی: در برگ خرزهره، روزنه‌ها در فرورفتگی‌های غارمانند قرار دارند. با توجه به برش برگ در شکل کتاب، یاخته‌های نگهبان روزنه در دیوارۀ این فرورفتگی‌ها و در مجاورت یاخته‌های بافت اسفنجی قرار می‌گیرند؛ بنابراین عبارت دوم نیز درست است. منظور از مجاورت، جایگاه این یاخته‌ها نسبت به بافت اسفنجی است، نه اسفنجی بودن خود یاخته‌های نگهبان (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۹۴–۹۵، شکل ۲۴).

۳) بررسی امتداد یاخته‌های نگهبان و روپوست: روپوست زیرین در محل فرورفتگی به درون برگ امتداد می‌یابد و دیوارۀ آن را می‌پوشاند. بنابراین یاخته‌های نگهبان با بعضی از یاخته‌های روپوستیِ دیوارۀ فرورفتگی در یک امتدادند؛ هرچند با سطح عمومی روپوست زیرین هم‌سطح نیستند. پس عبارت سوم درست است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۹۴–۹۵، شکل ۲۴).

۴) بررسی پوشش سطح خارجی روپوست: پوستک از ترکیبات لیپیدی ساخته شده و در کاهش تبخیر آب نقش دارد؛ اما کتاب به‌طور مشخص، پوستک برگ خرزهره را «ضخیم» معرفی می‌کند. این ویژگی از سازش‌های گیاه برای کاهش اتلاف آب است. بنابراین، توصیف این پوشش به‌صورت لایه‌ای «نازک» نادرست است؛ برای رد عبارت، همین ناسازگاری کافی است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۸۶–۸۷ و ۹۴–۹۵).

پاسخ: گزینهٔ ۴

۱. شناسایی اندام موردنظر
کتاب، کبد و طحال را از محل‌های تولید یاخته‌های خونی و گِرده‌ها در دوران جنینی معرفی می‌کند؛ درحالی‌که در فرد بالغ، این تولید در مغز قرمز استخوان انجام می‌شود (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۶۱–۶۲). از میان کبد و طحال، فقط طحال در فهرست اندام‌های لنفی قرار دارد؛ پس اندام موردنظر سؤال «طحال» است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۵۹–۶۰).

۲. بررسی عبارت‌ها
الف ـ نادرست: طحال از اندام‌های لنفی است، نه از اندام‌های دستگاه گوارش. نباید آن را با کبد اشتباه گرفت؛ هرچند هر دو در دوران جنینی در خون‌سازی نقش دارند.

ب ـ درست: طحال در سمت چپ بدن قرار دارد. کلیهٔ چپ نیز نسبت به کلیهٔ راست در موقعیت بالاتری قرار گرفته است؛ بنابراین طحال در سمت کلیه‌ای است که بالاتر قرار دارد.

ج ـ درست: طحال با حذف یاخته‌های خونی پیر یا معیوب، در تنظیم تعداد و کیفیت یاخته‌های خونی نقش دارد. پس پایان یافتن خون‌سازی جنینی در این اندام، به معنای پایان یافتن نقش آن در وضعیت یاخته‌های خون نیست.

د ـ نادرست: مطابق مسیر نشان‌داده‌شده در شکل گردش خون دستگاه گوارش، خون خارج‌شده از طحال ابتدا با خون معده همراه می‌شود، نه با خون لوزالمعده. لوزالمعده فعالیت درون‌ریز دارد، اما پیوستن خون آن در ادامهٔ مسیر، برای درست بودن عبارتی که قید «ابتدا» دارد کافی نیست.

۳. جمع‌بندی
فقط عبارت‌های «ب» و «ج» درست‌اند؛ بنابراین تعداد عبارت‌های درست برابر با $2$ است.

پاسخ: گزینهٔ ۱

گام اول: موضوع سؤال را دقیق مشخص می‌کنیم.
سؤال دربارهٔ «درشت‌خوارهای حبابکی» است، نه همهٔ درشت‌خوارهای بدن. این یاخته‌ها در حبابک‌های شش حضور دارند و با بیگانه‌خواری در دفاع از دستگاه تنفس نقش دارند. کتاب نیز هنگام معرفی درشت‌خوارها، درشت‌خوارهای حبابکی شش را یادآوری می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۶۶–۶۷).

گام دوم: عبارت‌های مربوط به منشأ و عملکرد را بررسی می‌کنیم.

• گزینهٔ ۱ درست است: در رده‌بندی منشأ یاخته‌های خونی، درشت‌خوارها و یاخته‌های دارینه‌ای از ردهٔ میلوئیدی منشأ می‌گیرند. متفاوت‌بودن شکل و محل فعالیت این دو یاخته، به معنای متفاوت‌بودن این ردهٔ منشأ نیست.
• گزینهٔ ۲ درست است: درشت‌خوارها و ماستوسیت‌ها از عوامل دومین خط دفاعی‌اند. این خط دفاعی، عوامل بیگانه را بر پایهٔ ویژگی‌های عمومی شناسایی می‌کند و دفاع آن غیراختصاصی است؛ بنابراین هر دو در واکنش‌های عمومی اما سریع بدن نقش دارند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۶۶–۶۷).
• گزینهٔ ۴ درست است: درشت‌خوارها افزون بر بیگانه‌خواری، با تولید و ترشح پیک‌های شیمیایی در پاسخ دفاعی و التهاب نقش دارند. ماستوسیت‌ها نیز پیک شیمیایی هیستامین را تولید و آزاد می‌کنند؛ هیستامین با افزایش قطر و نفوذپذیری رگ‌ها به پاسخ دفاعی کمک می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۶۷).

گام سوم: ادعای گزینهٔ ۳ را با محل حضور این یاخته‌ها مقایسه می‌کنیم.
درشت‌خوارهای حبابکی در شش‌ها مستقرند؛ پس نمی‌توان گفت بیشتر در گره‌های لنفاوی حضور دارند. درست است که درشت‌خوارهای دیگری در گره‌های لنفاوی هم یافت می‌شوند، اما نباید ویژگی کلی درشت‌خوارها را به گروه حبابکی تعمیم داد. از سوی دیگر، یاخته‌های دارینه‌ای در نواحی مرتبط با محیط بیرون، مانند پوست و لولهٔ گوارش، فراوان‌اند و پس از برداشت اجزای میکروب، برای ارائهٔ آنها به یاخته‌های ایمنی به گره‌های لنفاوی نزدیک می‌روند. این مهاجرت به معنای حضور بیشتر آنها در گره‌های لنفاوی نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۶۶–۶۷).

بنابراین عبارت گزینهٔ ۳ نادرست است.
پاسخ: گزینهٔ ۳

۱. شناسایی گیرندهٔ موردنظر: در شکل مقطع عرضی حلزون، تعدادی از گیرنده‌های مژک‌دار نزدیک به هم دیده می‌شوند، اما یک گیرنده با فاصلهٔ بیشتری از این مجموعه قرار گرفته است. پرسش دربارهٔ همین گیرندهٔ منفرد است، نه یکی از گیرنده‌های کنار هم (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۳۰، شکل ۱۰).

۲. مقایسهٔ موقعیت‌ها در شکل: گیرندهٔ منفرد در سمت نزدیک‌تر به بخش متورم عصب شنوایی قرار دارد؛ بنابراین فاصلهٔ آن تا این بخش، از فاصلهٔ سایر گیرنده‌های مژک‌دار کمتر است. پس عبارت گزینهٔ ۲ با شکل کتاب مطابقت دارد. همچنین مژک‌های این گیرنده نسبت به مژک‌های سایر گیرنده‌ها از نوک آزاد مادهٔ ژلاتینی دورترند؛ در نتیجه گزینهٔ ۱ نادرست است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۳۰، شکل ۱۰).

۳. بررسی ترتیب تحریک: لرزش مایع حلزون باعث خم‌شدن مژک‌های گیرنده می‌شود و در پی آن، کانال‌های یونی غشا باز می‌شوند. گزینهٔ ۴ این ترتیب علت و معلولی را برعکس بیان کرده است (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۲۹–۳۰).

۴. بررسی نقش ناقل عصبی: ناقل آزادشده از یاختهٔ پیش‌همایه‌ای به گیرندهٔ غشای یاختهٔ پس‌همایه‌ای متصل می‌شود؛ این اتصال را نباید با جذب ناقل به درون یاختهٔ پس‌همایه‌ای یکی دانست. بنابراین گزینهٔ ۳ نیز بیان درستی از انتقال پیام در همایه ندارد.

پاسخ: گزینهٔ ۲

۱. ابتدا زمان موردنظر سؤال را مشخص می‌کنیم. دانهٔ لوبیا تشکیل شده و از گیاه مادر جدا شده است؛ بنابراین نباید آن را با رویانی که هنوز در حال تشکیل اندام‌های اولیه است، یا دانه‌ای که رویش خود را آغاز کرده است، یکسان بدانیم.

۲. هنگام تشکیل رویان، لپه‌ها و نیز ساقه و ریشهٔ رویانی ایجاد می‌شوند. در لوبیا، مواد غذایی نیز در لپه‌ها ذخیره می‌شوند؛ پس دانهٔ موردنظر، رویانی با این بخش‌های تشکیل‌شده دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۳۰–۱۳۱).

۳. طبق کتاب، پس از تشکیل رویان، رشد آن برای مدتی متوقف می‌شود و تنها در شرایط مناسب دوباره آغاز می‌شود. آب، اکسیژن و دمای مناسب از نیازهای رویش‌اند و پس از آغاز رویش، تقسیم سریع یاخته‌های مریستمی موجب افزایش طول ساقه و ریشه می‌شود (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۳۱–۱۳۲).

۴. اکنون این مطلب را به چرخهٔ یاخته‌ای ارتباط می‌دهیم: در فاصلهٔ توقف رشد رویان، یاخته‌های مریستمی وارد تقسیم‌های پی‌درپی نمی‌شوند و چرخهٔ آن‌ها در اینترفاز متوقف می‌ماند. بنابراین، عبارت مربوط به توقف یاخته‌های مریستمی در یکی از مراحل اینترفاز، با وضعیت این دانه سازگار است. برای پاسخ به سؤال نیز نیازی به تعیین مرحلهٔ دقیق اینترفاز نداریم.

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای پاسخ، باید میان نقش عمومی عوامل رونویسی و سازوکار احتمالی توالی افزاینده تفاوت بگذاریم؛ زیرا سؤال دربارهٔ مطلبی است که برای «هر ژن هسته‌ای یوکاریوتی» در مرحلهٔ رونویسی درست باشد.

گام اول ـ نقش عوامل رونویسی در راه‌انداز: رنابسپاراز یوکاریوتی نمی‌تواند به‌تنهایی راه‌انداز را شناسایی کند. گروهی از عوامل رونویسی به نواحی مشخص راه‌انداز متصل می‌شوند و رنابسپاراز را به آن هدایت می‌کنند. کتاب همچنین بیان می‌کند که تغییر تمایل اتصال این عوامل به راه‌انداز، مقدار رونویسی را تغییر می‌دهد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۵).

گام دوم ـ ارتباط ساختار و عملکرد: عوامل رونویسی پروتئین‌اند و عملکرد اتصالی آن‌ها به ساختارشان وابسته است. بنابراین، تغییر ساختاری مؤثر بر عملکرد این عوامل می‌تواند تمایل اتصال آن‌ها را تغییر دهد و از این راه بر مقدار رونویسی و میزان بیان ژن اثر بگذارد. این همان ارتباط مورد نظر گزینهٔ دوم است. دقت کنید که متن کتاب مستقیماً بر «تغییر تمایل اتصال» تأکید دارد و ارتباط آن با ساختار پروتئین، مبنای استنباط این گزینه است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۵).

گام سوم ـ چرا افزاینده ملاک عمومی نیست؟ کتاب اتصال گروه دیگری از عوامل رونویسی به افزاینده را به‌صورت یک امکان مطرح می‌کند. در این سازوکار، خم‌شدن دنا عوامل متصل به افزاینده و راه‌انداز را کنار هم قرار می‌دهد و رونویسی افزایش می‌یابد؛ پس نه نزدیک‌شدن افزاینده شرط ارتباط هر دو عامل رونویسی است و نه اتصال به افزاینده شرط عمومی آغاز بیان ژن محسوب می‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۳۵ و ۳۶).

همچنین کتاب تنها از متفاوت‌بودن افزاینده با راه‌انداز و امکان فاصلهٔ زیاد آن از ژن سخن می‌گوید؛ از این مطالب نمی‌توان بیشتر بودن طول افزاینده را نتیجه گرفت (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۵).

پاسخ: گزینهٔ ۲

چون سؤال می‌پرسد کدام مورد را «نمی‌توان بیان نمود»، باید عبارت نادرست را پیدا کنیم. نکتهٔ اصلی، تطبیق رویدادهای تخمدان با شکل چرخهٔ رحمی است.

۱. تعیین زمان خروج اولین جسم قطبی: با پایان کاستمان اولِ مام‌یاختهٔ اولیه، مام‌یاختهٔ ثانویه و اولین جسم قطبی تشکیل می‌شوند. خروج آن‌ها از تخمدان به رویداد تخمک‌گذاری مربوط است؛ پس برای بررسی گزینهٔ دوم باید وضعیت رحم را هنگام تخمک‌گذاری در نظر بگیریم، نه ابتدای دورهٔ جنسی (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۰۳–۱۰۵، شکل‌های ۸ و ۹).

۲. بررسی عبارت نادرست: مطابق شکل چرخهٔ رحمی، هنگام تخمک‌گذاری، سرخرگ‌های نشان‌داده‌شده در عمق آندومتر نیز دارای پیچ‌خوردگی‌اند؛ بنابراین توصیف آن‌ها به‌صورت «تقریباً مستقیم» در این زمان با شکل کتاب سازگار نیست. دقت کنید که این سؤال به جزئیات شکل سرخرگ‌ها اشاره دارد، نه صرفاً افزایش ضخامت دیوارهٔ رحم (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۶، شکل ۱۰).

۳. بررسی سایر عبارت‌ها:

• گزینهٔ اول: اگر بارداری رخ ندهد، جسم زرد در اواخر دوره تحلیل می‌رود و ترشح استروژن و پروژسترون کاهش می‌یابد. در بخش پایانی شکل چرخهٔ رحمی نیز کاهش پیچ‌خوردگی سرخرگ‌های بخش ناپایدار آندومتر دیده می‌شود؛ پس این عبارت پذیرفتنی است (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۰۵–۱۰۶ و ۱۰۷–۱۰۸).
• گزینهٔ سوم: قرارداشتن مام‌یاختهٔ اولیه در مرکز انبانک، به مراحل ابتدایی‌تر رشد انبانک اشاره دارد؛ با رشد انبانک و ایجاد حفرهٔ مایع، موقعیت مام‌یاخته نسبت به آن تغییر می‌کند. در بخش متناظرِ شکل چرخهٔ رحمی، حفرات آندومتر تقریباً مستقیم‌اند و هنوز حالت پرپیچ‌وخم مرحلهٔ ترشحی را ندارند (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۰۴–۱۰۶، شکل‌های ۹ و ۱۰).
• گزینهٔ چهارم: باقی‌ماندهٔ انبانک پس از تخمک‌گذاری، جسم زرد را می‌سازد و استروژن و به‌ویژه پروژسترون ترشح می‌کند. در این مرحله، فعالیت ترشحی آندومتر افزایش یافته و حفرات آن در شکل کتاب پرپیچ‌وخم‌اند؛ بنابراین این عبارت درست است (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۰۵–۱۰۶).

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای پاسخ، باید میان «بیماری‌زا بودن یک دگره» و «اثر آن بر سازگاری در محیط‌های متفاوت» تمایز بگذاریم.

گام اول: سازگاری به شرایط محیط بستگی دارد.
کتاب توضیح می‌دهد که با تغییر شرایط محیط، ممکن است دگرهٔ حاصل از جهش نسبت به دگره‌های قبلی مزیت پیدا کند؛ بنابراین نمی‌توان یک دگره را در همهٔ محیط‌ها و همهٔ ژن‌نمودها الزاماً نامطلوب دانست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۴).

گام دوم: این اصل را در مثال کم‌خونی داسی‌شکل بررسی می‌کنیم.
افراد ناخالص با ژن‌نمود $\mathrm{Hb^A Hb^S}$، یک دگرهٔ طبیعی و یک دگرهٔ داسی‌شکل دارند. مقاومت این افراد به مالاریا بیشتر است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۲). در نتیجه، در محیطی که مالاریا شیوع دارد، داشتن دگرهٔ داسی‌شکل در حالت ناخالص می‌تواند نسبت به داشتن دو دگرهٔ طبیعی، مزیت بقا ایجاد کند. انتخاب طبیعی نیز بر پایهٔ سازگاری افراد با محیط عمل می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۵).

پس عبارت «در شرایطی ممکن است» اهمیت دارد: گزینه ادعا نمی‌کند که این دگره همیشه مفید است یا فرد مبتلا به کم‌خونی داسی‌شکل در هر محیطی برتری دارد؛ بلکه به مزیت احتمالی آن در شرایط معین اشاره می‌کند. بنابراین گزینهٔ سوم درست است.

گام سوم: بررسی سایر گزینه‌ها.

• گزینهٔ اول: منظور از مولکول میانجی، رنای پیک است. در آن، رمز $\mathrm{GAG}$ به $\mathrm{GUG}$ تغییر می‌کند؛ پس باز پیریمیدینیِ یوراسیل جانشین باز پورینیِ آدنین شده است. جهت جانشینی در گزینه برعکس بیان شده است.
• گزینهٔ دوم: خون‌بهر سهم حجمی گویچه‌های قرمز از خون است. در این بیماری، تخریب بیشتر گویچه‌های قرمز به کم‌خونی و کاهش خون‌بهر می‌انجامد، نه افزایش آن.
• گزینهٔ چهارم: تفاوت دگرهٔ داسی‌شکل و دگرهٔ طبیعی در محل جهش، یک جفت‌باز است. چون دنا دورشته‌ای است، جفت‌باز $\mathrm{A-T}$ با $\mathrm{T-A}$ جایگزین می‌شود؛ بنابراین در مجموع دو باز، یکی در هر رشته، تفاوت دارند، نه فقط یک باز.

پاسخ: گزینهٔ ۳

گام اول: الگوی وراثت را مشخص می‌کنیم.
هر دو بیماری وابسته به $X$ و نهفته‌اند. در این الگو، زنِ دارای یک دگرهٔ سالم و یک دگرهٔ بیماری، سالم و ناقل است؛ اما زنِ دارای دو دگرهٔ بیماری، مبتلا می‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۳).

گام دوم: سهم پدر را در ژن‌نمود دختر بررسی می‌کنیم.
هر دختر یک فام‌تن $X$ از پدر و یک فام‌تن $X$ از مادر دریافت می‌کند؛ بنابراین پدر دگرهٔ بیماریِ روی فام‌تن $X$ خود را به همهٔ دخترانش می‌دهد. این الگو در مثال ازدواج مرد هموفیل با زن سالمِ غیرناقل نیز دیده می‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۳–۴۴).

پدرِ این سؤال فقط به یکی از دو بیماری مبتلاست. پس هر دختر برای همان بیماری حتماً یک دگرهٔ نهفته از پدر می‌گیرد. اگر دگرهٔ دریافتی از مادر سالم باشد، دختر سالم ولی ناخالص می‌شود؛ اگر دگرهٔ مادری نیز دگرهٔ بیماری باشد، دختر بیمار می‌شود. در نتیجه، دختر نمی‌تواند برای صفتی که پدر به آن مبتلاست، هم سالم و هم خالص باشد. همین نکته برای رد امکان تولد دخترِ سالم و خالص از نظر هر دو صفت کافی است.

گام سوم: امکان حالت‌های دیگر را با نمونهٔ ژن‌نمود بررسی می‌کنیم.
دگره‌های سالم و بیماری هموفیلی را به‌ترتیب با $H$ و $h$ و دگره‌های بینایی طبیعی و کوررنگی را با $C$ و $c$ نشان می‌دهیم. فرض کنیم پدر هموفیل و دارای بینایی طبیعی باشد؛ پس ژن‌نمود او $X^{hC}Y$ است. مادر برای هر دو ژن ناخالص است و با توجه به امکان چلیپایی‌شدن، گامت‌های $X^{HC}$، $X^{Hc}$، $X^{hC}$ و $X^{hc}$ می‌توانند تشکیل شوند؛ لازم نیست احتمال تشکیل آن‌ها برابر باشد.

با ترکیب فام‌تن پدری $X^{hC}$ با گامت‌های مناسب مادر، این دختران ممکن‌اند:

• $X^{hC}X^{Hc}$: سالم و ناخالص از نظر هر دو صفت؛ پس حالت گزینهٔ دوم ممکن است.
• $X^{hC}X^{hC}$: هموفیل و از نظر بینایی سالم و خالص؛ پس حالت گزینهٔ سوم ممکن است.
• $X^{hC}X^{hc}$: هموفیل و از نظر کوررنگی سالم و ناخالص؛ پس حالت گزینهٔ چهارم ممکن است.

اگر پدر به‌جای هموفیلی، فقط کوررنگی داشته باشد، همین استدلال با جابه‌جایی نقش دو بیماری برقرار است. چلیپایی‌شدن ترکیب دگره‌های گامت‌های مادر را تغییر می‌دهد، اما دگرهٔ بیماری‌ای را که دختر حتماً از پدر می‌گیرد حذف نمی‌کند.

پاسخ: گزینهٔ ۱

ابتدا باید هورمون موردنظر را شناسایی کنیم و سپس عبارت‌ها را جداگانه بسنجیم.

شناسایی هورمون: هورمون موردنظر سیتوکینین است. سیتوکینین‌ها پیرشدن اندام‌های هوایی را به تأخیر می‌اندازند و برای تازه نگه‌داشتن برگ و گل به کار می‌روند؛ بنابراین تأخیر در تشکیل پروتئین‌های تخریب‌کنندهٔ یاخته در برگ جداشده، با اثر ضدپیری این هورمون سازگار است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۴۱). این موضوع را نباید با نقش سالیسیلیک اسید در القای مرگ یاخته‌ای یا نقش اتیلن در ریزش برگ اشتباه گرفت.

الف ـ درست است. بارگیری و باربرداری آبکشی از فرایندهای مؤثر بر جابه‌جایی مواد آلی بین محل‌های تولید و مصرف یا ذخیره‌اند. مطابق مبحث انتقال مواد در گیاهان، تنظیم‌کننده‌های رشد می‌توانند بر این فرایندها اثر بگذارند؛ سیتوکینین نیز می‌تواند در این تنظیم نقش داشته باشد (زیست‌شناسی ۱، فصل ۷، مبحث انتقال مواد در گیاهان). توجه کنید که عبارت فقط از «اثر گذاشتن» سخن می‌گوید، نه از اینکه سیتوکینین تنها عامل کنترل این فرایندها باشد.

ب ـ درست است. سیتوکینین تقسیم یاخته‌ای را تحریک می‌کند و در کشت بافت، همراه با اکسین در تنظیم تقسیم و رشد یاخته‌های کال نقش دارد. اثر نهایی این دو تنظیم‌کننده به نسبت مقدار آن‌ها نیز وابسته است؛ فعالیت کتاب دربارهٔ کال، اثر نسبت‌های متفاوت اکسین و سیتوکینین بر تشکیل ریشه و ساقه را بررسی می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۴۱ و ۱۴۲).

ج ـ درست است. مریستم موردنظر، کامبیوم چوب‌پنبه‌ساز است که می‌تواند در سامانهٔ بافت زمینه‌ای ریشه تشکیل شود؛ نباید آن را با کامبیوم آوندساز اشتباه گرفت (زیست‌شناسی ۱، فصل ۶، مبحث ساختار گیاهان). از سوی دیگر، سیتوکینین از تنظیم‌کننده‌های تقسیم یاخته‌ای است؛ بنابراین تنظیم تقسیم در این مریستم نیز با نقش آن سازگار است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۴۱).

د ـ درست است. پس از قطع جوانهٔ رأسی، مقدار سیتوکینین در جوانه‌های جانبی افزایش و مقدار اکسین آن‌ها کاهش می‌یابد؛ در نتیجه، بازدارندگی ناشی از چیرگی رأسی کاهش می‌یابد و جوانه‌های جانبی رشد می‌کنند. الگوی شکل مربوط به حذف جوانهٔ رأسی نیز رشد بیشتر جوانه‌های جانبی نزدیک‌تر به رأس را نشان می‌دهد (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۴۱ و ۱۴۲، شکل ۶).

پس هر چهار عبارت درست‌اند و تعداد موارد درست برابر با $4$ است.

پاسخ: گزینهٔ ۴

۱. شناسایی یاخته: چین‌خوردگی غشا به سمت داخل، در شکل یاخته‌های غدهٔ معده، مشخصهٔ یاختهٔ کناری است. این یاخته کلریدریک اسید و عامل داخلی معده را ترشح می‌کند. بنابراین باید عبارت‌ها را دربارهٔ یاختهٔ کناری بررسی کنیم، نه یاختهٔ اصلی یا پوششی سطحی (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۱ و شکل ۹، صفحهٔ ۲۲).

۲. بررسی جایگاه یاخته: یاخته‌های پوششی سطحی، سطح داخلی معده و حفره‌های آن را می‌پوشانند؛ اما یاخته‌های کناری در بخش غده‌ای قرار دارند. پس نباید فرورفتگی بافت پوششی برای تشکیل حفره و غده را با قرارگرفتن یاختهٔ کناری در لابه‌لای یاخته‌های پوششی سطحی یکسان دانست. عبارت گزینهٔ ۱ نادرست است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۱ و شکل ۹، صفحهٔ ۲۲).

۳. بررسی راکیزه‌ها: در شکل یاختهٔ کناری، هسته گرد است و تعدادی راکیزه در سیتوپلاسم اطراف آن دیده می‌شود. بنابراین گزینهٔ ۲ درست است (زیست‌شناسی ۱، شکل ۹، صفحهٔ ۲۲).

۴. بررسی اثر بر ترشح مولکول پیام‌رسان: هورمون‌ها مولکول‌های پیام‌رسان‌اند. گاسترین از معده ترشح می‌شود و ترشح اسید و پپسینوژن را افزایش می‌دهد. از سوی دیگر، افزایش اسیدیتهٔ معده در تنظیم بازخوردی، ترشح گاسترین را مهار می‌کند؛ بنابراین یاختهٔ کناری با ترشح اسید می‌تواند به‌طور غیرمستقیم بر میزان ترشح یک پیام‌رسان اثر بگذارد. پس گزینهٔ ۳ درست است. نقش گاسترین در تنظیم ترشحات معده در کتاب بیان شده است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۸).

۵. بررسی اثر بر فعالیت بسپار: پپسینوژن یک پیش‌ساز پروتئینی و درنتیجه نوعی بسپار است. اسید معده در تبدیل آن به پپسین نقش دارد؛ در فرایند فعال‌شدن، بخشی از زنجیرهٔ پروتئینی جدا می‌شود و فعالیت آنزیمی ایجاد می‌شود. بنابراین یاختهٔ کناری از راه ترشح اسید، نه با ترشح پپسینوژن، در این تغییر نقش دارد و گزینهٔ ۴ درست است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۱).

چون سؤال عبارت «صادق نیست» را خواسته است، باید عبارت نادرست دربارهٔ جایگاه یاخته‌های کناری را انتخاب کنیم.

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای پاسخ، باید ویژگی تقسیم‌های آغازین جنین و ترتیب رخدادهای پس از لقاح را بررسی کنیم.

۱. ویژگی تقسیم‌های آغازین و تشکیل مورولا
کتاب بیان می‌کند که در تقسیم‌های نخستین تخم، تعداد یاخته‌ها افزایش می‌یابد، اما یاخته‌های حاصل رشد نمی‌کنند؛ به همین دلیل، اندازهٔ مجموع آن‌ها تقریباً برابر اندازهٔ تخم باقی می‌ماند. تودهٔ توپر حاصل، مورولا نام دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۹–۱۱۰).

رشد یاخته عمدتاً در اینترفاز انجام می‌شود. در تقسیم‌های سریع آغازین جنین، فرصت رشد معمول بین تقسیم‌ها وجود ندارد و اینترفاز کوتاه است؛ بنابراین یاخته‌های تشکیل‌دهندهٔ مورولا اینترفاز کوتاهی دارند و گزینهٔ چهارم درست است. توجه کنیم که کوتاه‌بودن اینترفاز به معنی حذف همانندسازی دنا نیست؛ دنا پیش از تقسیم بعدی باید همانندسازی شود.

۲. بررسی گزینهٔ اول
ترشح مایع توسط یاخته‌های مورولا، ابتدا باعث فاصله‌گرفتن یاخته‌ها و ایجاد حفره می‌شود. با تشکیل این حفره، ساختار بلاستوسیست شکل می‌گیرد و سپس بلاستوسیست با پاره‌شدن پوشش لقاحی از آن خارج می‌شود. پس شروع ترشح مایع با ازبین‌رفتن پوشش هم‌زمان نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۹–۱۱۰).

۳. بررسی گزینهٔ دوم
گلوکز جذب‌شده در رگ‌های زوائد انگشتی یا پرزهای رودهٔ مادر، مستقیماً وارد رگ‌های بندناف نمی‌شود. این گلوکز ابتدا از راه گردش خون مادر جابه‌جا می‌شود و به جفت می‌رسد؛ سپس با عبور از سد بین خون مادر و جنین، وارد خون جنین می‌شود و از راه سیاهرگ بندناف به سوی بدن جنین می‌رود. بنابراین گزینه، بخش مهمی از مسیر انتقال را نادیده گرفته است.

۴. بررسی گزینهٔ سوم
در فرایند تخمک‌زایی، تقسیم نامساوی سیتوپلاسم باعث تشکیل جسم‌های قطبی می‌شود و با انجام کاستمان دوم در پی لقاح نیز جسم قطبی تشکیل می‌شود (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۳–۱۰۴). مطابق شکل مراحل اولیهٔ رشد جنین، جسم قطبی در مرحلهٔ دویاخته‌ای نیز دیده می‌شود؛ پس ادعای غیرقابل‌رؤیت‌بودن آن نادرست است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۹–۱۱۰، شکل ۱۳).

پاسخ: گزینهٔ ۴

نکتهٔ اصلی، شناسایی نخستین هوای خروجی است: در آغاز بازدم، ابتدا هوای موجود در بخش هادی خارج می‌شود. این هوا به بخش مبادله‌ای نرسیده و «هوای مرده» نام دارد؛ بنابراین نباید آن را با «حجم باقی‌مانده» اشتباه گرفت. (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۴۲–۴۳)

اکنون عبارت‌ها را بررسی می‌کنیم:

الف) درست است. هوای مرده در تبادل گازها شرکت نکرده است؛ بنابراین اکسیژن آن مانند هوای رسیده به حبابک‌ها در جریان تبادل با خون کاهش نیافته و نسبت به هوای خروجی از بخش مبادله‌ای، غنی از اکسیژن است. (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۴۲–۴۳)

ب) درست است. هوای مرده بخشی از حجم جاری به شمار می‌آید. کتاب بیان می‌کند که مقدار حجم‌های تنفسی در فرد سالم به سن و جنسیت وابسته است؛ پس حجم جاری در سراسر دوران حیات یک فرد سالم الزاماً ثابت نمی‌ماند و با تغییر سن می‌تواند تغییر کند. (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۴۲–۴۳)

ج) درست است. حجم تنفسی در دقیقه از ضرب حجم جاری در تعداد تنفس در دقیقه به دست می‌آید. هوای مرده نیز جزئی از حجم جاری است؛ بنابراین در محاسبهٔ حجم تنفسی در دقیقه منظور می‌شود، هرچند در تبادل گازها نقشی ندارد. (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۴۲–۴۳)

د) نادرست است. ظرفیت تام برابر مجموع ظرفیت حیاتی و حجم باقی‌مانده است؛ پس هوایی که شش‌ها افزون بر ظرفیت حیاتی در خود جای می‌دهند، مربوط به حجم باقی‌مانده است. این هوا حتی با بازدم عمیق هم خارج نمی‌شود، درحالی‌که هوای مورد سؤال در ابتدای بازدم خارج می‌شود. (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۴۳)

بنابراین عبارت‌های «الف»، «ب» و «ج» درست‌اند و در مجموع سه مورد صحیح است.

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای یافتن عبارت نادرست، باید میان تاخوردگی اولیه و ساختار نهایی رنای ناقل تفاوت بگذاریم.

۱. بررسی ساختار رنای ناقل: پس از رونویسی، بخش‌های مکمل در رنای ناقل با یکدیگر پیوند هیدروژنی برقرار می‌کنند و رشته روی خود تا می‌خورد. سپس تاخوردگی‌های بیشتری رخ می‌دهد و ساختار سه‌بعدی نهایی ایجاد می‌شود. بنابراین، نمای اولیهٔ رنای ناقل را نباید با آرایش فضایی نهایی آن یکسان دانست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۲۸–۲۹).

۲. علت نادرستی گزینهٔ ۴: در ساختار سه‌بعدیِ نشان‌داده‌شده در شکل کتاب، حلقه‌های رنای ناقل آرایش متقارن و فاصله‌های یکسانی از یکدیگر ندارند؛ برخی بخش‌ها به هم نزدیک‌تر می‌شوند. پس ادعای «فاصلهٔ یکسان همهٔ حلقه‌ها از یکدیگر» نادرست است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۲۸–۲۹، شکل ۸).

۳. بررسی درستی سایر عبارت‌ها:

• گزینهٔ ۱: گونرا گیاهی یوکاریوتی است. تغییرات رناهای یوکاریوتی به پیرایش محدود نیست و می‌تواند هنگام رونویسی یا پس از آن رخ دهد. کتاب نیز تغییر رناهای ساخته‌شده برای انجام وظایفشان را مطرح می‌کند؛ پس این عبارت درست است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۲۵).
• گزینهٔ ۲: بازهای پورینی دوحلقه‌ای و بازهای پیریمیدینی تک‌حلقه‌ای‌اند. در دنای معمول، جفت‌شدن یک پورین با یک پیریمیدین به یکنواختی قطر کمک می‌کند؛ بنابراین جفت‌شدن نادرست دو پورین در دنای ریزوبیوم، ضخامت آن بخش را بیشتر می‌کند.
• گزینهٔ ۳: برای هر ژن فقط یکی از دو رشتهٔ دنا رونویسی می‌شود. راه‌انداز با تعیین نحوه و جهت قرارگیری رنابسپاراز، مشخص می‌کند کدام رشته الگو باشد. این قاعده دربارهٔ ژن‌های آزولا نیز برقرار است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۲۴–۲۵).

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای پاسخ، هر عبارت را جداگانه بررسی می‌کنیم:

الف) نادرست است. هورمون محرک تیروئید از بخش پیشین هیپوفیز ترشح می‌شود و فعالیت غدهٔ تیروئید را افزایش می‌دهد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۷). تحریک مداوم این غده، برخلاف عبارت سؤال، اثر کوچک‌کننده ندارد و می‌تواند موجب رشد و بزرگ‌شدن آن شود. نمونهٔ کتاب، کمبود ید است: کاهش ساخت هورمون‌های تیروئیدی موجب افزایش تحریک غده و در نهایت بزرگ‌شدن آن یا گواتر می‌شود (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۵۸–۵۹).

ب) درست است. هورمون رشد، تا زمانی که صفحات رشد باز باشند، رشد طولی استخوان‌های دراز را افزایش می‌دهد؛ بنابراین در کودک شیرخوار امکان اثرگذاری آن بر رشد استخوان وجود دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۵۶–۵۷). هورمون‌های یددار تیروئید نیز برای رشد و نمو طبیعی کودک اهمیت دارند و اثر هورمون رشد بر استخوان‌ها را تقویت می‌کنند. کتاب نیز بر اهمیت هورمون تیروئیدی در دوران جنینی و کودکی و پیامدهای جسمی کمبود آن تأکید دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۵۸–۵۹).

ج) نادرست است. هورمون‌های تیروئیدی با افزایش سوخت‌وساز، تولید گرما را افزایش می‌دهند. کتاب نقش این هورمون‌ها را در تنظیم تجزیهٔ گلوکز و انرژی در دسترس بیان می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۵۸–۵۹). در تنظیم دمای بدن، سرما می‌تواند محرک افزایش فعالیت محور هیپوتالاموس ـ هیپوفیز ـ تیروئید باشد، نه گرمای زیاد محیط؛ بنابراین جهت تغییر بیان‌شده در سؤال نادرست است.

د) درست است. باید به قید «افزایش غیرطبیعی و مستمر» توجه کرد. افزایش شدید و پایدار هورمون‌های $\mathrm{T_3}$ و $\mathrm{T_4}$ می‌تواند تجزیهٔ پروتئین‌های بدن را افزایش دهد. با تجزیهٔ بیشتر آمینواسیدها، مواد نیتروژن‌دار بیشتری برای دفع تولید می‌شود؛ نیتروژن حاصل عمدتاً در کبد به اوره تبدیل و از راه کلیه‌ها دفع می‌شود. در نتیجه، مقدار مادهٔ نیتروژن‌دار دفع‌شده در ادرار افزایش می‌یابد. این نتیجه به افزایش سوخت‌وساز پروتئین‌ها مربوط است، نه به تجزیهٔ گلوکز که فاقد نیتروژن است.

پس عبارت‌های «ب» و «د» درست‌اند و در مجموع دو مورد درست است.

پاسخ: گزینهٔ ۲

۱. معنای وجود پروتئین را مشخص می‌کنیم.
وجود پروتئین $\mathrm{D}$ در غشای گویچهٔ قرمز، نشان‌دهندهٔ مثبت‌بودن گروه خونی $\mathrm{Rh}$ صاحب آن گویچه است؛ نبود این پروتئین نیز با گروه خونی منفی همراه است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۸–۳۹). اما این مشاهده به‌تنهایی مشخص نمی‌کند که گویچه متعلق به مادر است یا جنین.

۲. محل مشاهده را از منشأ گویچه جدا می‌کنیم.
در جفت، خون مادر در مجاورت زوائد انگشتیِ دارای رگ‌های جنینی قرار می‌گیرد، ولی خون دو طرف به‌طور معمول مستقیماً با هم مخلوط نمی‌شود. بنابراین گویچهٔ دارای پروتئین $\mathrm{D}$ در ناحیهٔ جفت می‌تواند متعلق به مادر باشد و لزوماً وضعیت خون جنین را نشان نمی‌دهد. از سوی دیگر، خون درون رگ‌های بندناف، از جمله مویرگ‌ها که باریک‌ترین رگ‌های آن هستند، متعلق به جنین است.

۳. یک حالت ممکن برای تأیید گزینهٔ اول می‌سازیم.
طبق جدول کتاب، ژن‌نمودهای $\mathrm{DD}$ و $\mathrm{Dd}$ رخ‌نمود مثبت و ژن‌نمود $\mathrm{dd}$ رخ‌نمود منفی دارند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۰–۴۱). پس می‌توان مادر را دارای ژن‌نمود $\mathrm{Dd}$ و پدر را دارای ژن‌نمود $\mathrm{dd}$ در نظر گرفت. در این آمیزش، پیدایش جنین با ژن‌نمود $\mathrm{dd}$ ممکن است:
$\mathrm{Dd}\times\mathrm{dd}\longrightarrow\mathrm{Dd}\;\text{یا}\;\mathrm{dd}$
در چنین حالتی، گویچهٔ مشاهده‌شده در جفت می‌تواند از خون مادر و دارای پروتئین $\mathrm{D}$ باشد، درحالی‌که گویچه‌های جنین در مویرگ‌های بندناف این پروتئین را ندارند. بنابراین امکان مطرح‌شده در گزینهٔ اول درست است.

۴. علت نادرستی سایر گزینه‌ها را بررسی می‌کنیم.
مشاهدهٔ یک گویچهٔ مثبت در جفت، مثبت‌بودن خون جنین یا پدر را قطعی نمی‌کند؛ پس حکم‌های قطعی گزینه‌های دوم و سوم پذیرفتنی نیستند. همچنین گویچهٔ قرمز بالغ انسان فاقد هسته و فام‌تن است؛ بنابراین با وجود امکان داشتن پروتئین $\mathrm{D}$ در غشا، دگرهٔ فام‌تنی $\mathrm{d}$ را در خود ندارد. باید میان «وجود پروتئین در غشا» و «وجود دگره در یاخته» تفاوت گذاشت.

پاسخ: گزینهٔ ۱

۱. شناسایی جانور موردنظر
در شکل نیای مشترک و گونه‌های خویشاوند، کوسه، دلفین و شیر کوهی با یکدیگر مقایسه شده‌اند. از میان آن‌ها، کوسه غضروف‌ماهی است و جمجمه‌ای غضروفی دارد؛ بنابراین باید ویژگی‌های کوسۀ ماده را بررسی کنیم، نه دلفین یا شیر کوهی را (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۸).

۲. بررسی عبارت‌های پیشنهادی

• گزینۀ ۱ مناسب است: دهان کوسه در سطح شکمی بدن قرار دارد. دهان پلاناریا نیز در سطح شکمی است؛ پس این مقایسه از نظر محل دهان درست است.

• گزینۀ ۲ مناسب است: کوسه و سفره‌ماهی هر دو از غضروف‌ماهیان‌اند. در این جانوران، غده‌ای با ترشح محلول بسیار غلیظ نمک به انتهای روده، در دفع نمک اضافی نقش دارد.

• گزینۀ ۳ مناسب است: نباید ویژگی تولیدمثلی همۀ کوسه‌ها را یکسان فرض کرد. در برخی کوسه‌های زنده‌زا، رویان می‌تواند مواد غذایی را از مادر دریافت کند؛ بنابراین تولید یاختۀ تخمی با اندوختۀ اندک امکان‌پذیر است. در شیر کوهی نیز، مانند دیگر پستانداران جفت‌دار، اندوختۀ تخم اندک است و رویان در دوران رشد از مادر تغذیه می‌کند. پس تعبیر «می‌تواند» این مقایسه را درست می‌کند.

• گزینۀ ۴ نامناسب است: در کوسه، خون سیاهرگی ابتدا وارد سینوس سیاهرگی می‌شود و سپس به دهلیز می‌رود. اما دلفین، با وجود زندگی در آب، پستاندار است؛ قلب آن دو دهلیز و دو بطن دارد و خون برگشتی از بدن از راه سیاهرگ‌ها مستقیماً وارد دهلیز راست می‌شود، نه از طریق بخشی مجزا به نام سینوس سیاهرگی. خود کتاب نیز دلفین و شیر کوهی را در گروه پستانداران و جدا از کوسه قرار داده است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۸).

در نتیجه، نسبت‌دادن سینوس سیاهرگیِ مجزا به دلفین، علت نامناسب‌بودن عبارت چهارم است.

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای حل سؤال، ابتدا باید دامنهٔ عبارت «هر اندامی» را مشخص کنیم و سپس ویژگی مشترک اندام‌های موردنظر را بیابیم.

۱. شناسایی اندام‌ها
کلیه‌ها پشت محوطهٔ شکمی قرار دارند و دنده‌ها از بخشی از آن‌ها محافظت می‌کنند. ارتباط مکانی کلیهٔ راست با کبد نیز در کتاب بیان شده است؛ به‌علت موقعیت کبد، کلیهٔ راست کمی پایین‌تر از کلیهٔ چپ قرار دارد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۰–۷۱). کلیه علاوه بر تشکیل ادرار، با ترشح اریتروپویتین نقش هورمونی هم دارد.
اما نباید بررسی را به کلیه محدود کنیم: غده‌های فوق‌کلیه نیز بالای کلیه‌ها و زیر میان‌بند قرار دارند و هورمون ترشح می‌کنند. بنابراین حکم گزینه باید با کلیه و فوق‌کلیه سازگار باشد.

۲. بررسی ویژگی ظاهری
کلیه اندامی لوبیایی‌شکل است و در لبهٔ رو به داخل آن، فرورفتگیِ ناف کلیه دیده می‌شود. رگ‌های کلیه و مسیر خروج ادرار با این ناحیه ارتباط دارند؛ این وضعیت در شکل ساختمان کلیه مشخص است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۱–۷۲). در فوق‌کلیه نیز سطحِ قرارگرفته روی کلیه، حالت فرورفته دارد. پس وجود ناحیه‌ای فرورفته در سطح بیرونی، ویژگی قابل‌قبول برای اندام‌های موردنظر است. دقت کنید «سطح خارجی اندام» به معنی سطح بیرونی آن است، نه لزوماً سطحی که به سمت خارج بدن قرار گرفته است.

۳. رد سایر حکم‌ها

• نمی‌توان غیرمستقل‌بودن بخش قشری و مرکزی را به همهٔ این اندام‌ها نسبت داد؛ در فوق‌کلیه، این دو بخش از نظر عملکرد مستقل‌اند و هورمون‌های متفاوتی ترشح می‌کنند.
• قطورترین مجرای لنفی، مجرای لنفی سینه‌ای است که در سمت چپ قرار دارد؛ درحالی‌که اندام‌های موردنظر در هر دو سمت بدن وجود دارند.
• هورمون محرک قشر فوق‌کلیه از بخش پیشین هیپوفیز ترشح می‌شود و بر بخش قشری فوق‌کلیه اثر می‌گذارد؛ این رابطه را نمی‌توان به کلیه یا بخش مرکزی فوق‌کلیه تعمیم داد.

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای پاسخ، باید الگوی مشخصِ شکل کتاب را بررسی کنیم، نه اینکه ویژگی‌های آن را به همهٔ ساختارهای صفحه‌ای تعمیم دهیم.

۱. منشأ ساختار دوم را مشخص می‌کنیم: پیوندهای هیدروژنی میان بخش‌هایی از زنجیرهٔ پلی‌پپتیدی، الگوهایی مانند ساختار مارپیچ و صفحه‌ای را ایجاد می‌کنند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۷).

۲. دو نوع ارتباط را از هم جدا می‌کنیم: آمینواسیدهای متوالیِ زنجیره با پیوند پپتیدی به هم متصل‌اند؛ اما آمینواسیدهایی که در اثر تاخوردگی به یکدیگر نزدیک شده‌اند، می‌توانند با یکدیگر پیوند هیدروژنی برقرار کنند، بی‌آنکه در توالی زنجیره مجاور باشند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۵–۱۷). بنابراین، گزینهٔ ۲ دربارهٔ شکل مورد سؤال درست است.

۳. در پیوندهای هیدروژنیِ این ساختار، هیدروژنِ متصل به نیتروژنِ بخش پپتیدی با اکسیژنِ بخش کربونیل برهم‌کنش دارد. منظور گزینهٔ ۱ از گروه‌های آمین و کربوکسیل، بخش‌های متناظرِ باقی‌ماندهٔ آمینواسیدها در زنجیره است، نه گروه‌های آزادِ آمینواسید پیش از تشکیل پیوند پپتیدی. این الگو با شکل سازگار است. همچنین در شکل صفحه‌ای، فاصلهٔ پیوندهای هیدروژنی متوالی الزاماً یکسان نیست؛ پس گزینهٔ ۳ نیز درست است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۷، شکل ساختار دوم).

۴. نکتهٔ تعیین‌کننده، دنبال کردن توالی آمینواسیدها در شکل است: در الگوی ترسیم‌شده، آمینواسیدهای شرکت‌کننده در پیوندهای هیدروژنیِ نشان‌داده‌شده، در هر بخش به‌صورت یک‌درمیان قرار دارند؛ نه اینکه همهٔ آمینواسیدهای متوالی در این پیوندها شرکت کرده باشند. پس عبارت گزینهٔ ۴ با الگوی شکل مطابقت ندارد.

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای حل سؤال، باید ارتباط مهندسی ژنتیک با مهندسی پروتئین را در نظر بگیریم و به قیدهای کلی مانند «همه»، «الزامی» و «همواره» دقت کنیم.

گام اول: بررسی امکان بهبود محصول ژن
تغییر هدفمند در توالی نوکلئوتیدهای یک ژن می‌تواند رمز یک یا چند آمینواسید را تغییر دهد. در نتیجه، ممکن است توالی آمینواسیدها و سپس شکل فضایی و ویژگی‌های پروتئین حاصل تغییر کند. پس جهش الزاماً زیان‌آور نیست و می‌توان از تغییرات هدفمند برای ساخت پروتئین‌هایی با ویژگی‌های مطلوب استفاده کرد.

کتاب در مبحث مهندسی پروتئین، افزایش پایداری در برابر گرما و تغییرات $\mathrm{pH}$ را از اصلاحات مفید معرفی می‌کند و کاربرد درمانی پروتئین‌های تغییریافته را نیز بیان می‌کند. بنابراین می‌توان با تغییر مناسب ژن خارجی، محصولی با پایداری بیشتر برای هدف درمانی تولید کرد. دقت کنید که عبارت «می‌توان» بیانگر امکان چنین کاری است، نه اینکه هر جهشی الزاماً محصول را پایدارتر کند. در نتیجه، گزینهٔ سوم صحیح است. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۹۷)

گام دوم: بررسی گزینه‌های دیگر

• گزینهٔ اول: نمی‌توان برای تکثیر همهٔ ژن‌های نوترکیب، دمای کشت یکسانی در نظر گرفت؛ شرایط مناسب کشت به میزبان بستگی دارد. مهندسی ژنتیک نیز به باکتری‌ها محدود نیست و در گیاهان و جانوران هم انجام می‌شود؛ بنابراین تعمیم شرایط یک میزبان به همهٔ میزبان‌ها نادرست است. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۹۳)
• گزینهٔ دوم: جداسازی دریافت‌کنندگان دنای نوترکیب ضروری است، اما استفاده از دیسک دارای ژن مقاومت به پادزیست، راهی الزامی برای همهٔ یاخته‌های تراژنی نیست. ناقل نیز همیشه دیسک نیست؛ کتاب دنای باکتری‌خوار را هم به‌عنوان ناقل معرفی کرده است. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۹۵)
• گزینهٔ چهارم: در روند توضیح‌داده‌شده در کتاب، ابتدا ژن خارجی با کمک لیگاز به ناقل متصل می‌شود و دنای نوترکیب شکل می‌گیرد؛ سپس این دنا وارد یاختهٔ میزبان می‌شود. پس لازم نیست دنای نوترکیب پیش از ورود به میزبان، حتماً از یاختهٔ میزبان دیگری استخراج شده باشد. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۹۵)

پاسخ: گزینهٔ ۳

ابتدای گردیزه، «کپسول بومن» است؛ بنابراین باید عبارت‌ها را دربارهٔ دیواره‌های این کپسول بررسی کنیم، نه دیوارهٔ مویرگ‌های کلافک (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۲).

۱. عبارت «الف» نادرست است. دیوارهٔ بیرونی کپسول بومن از بافت پوششی سنگ‌فرشی ساده ساخته شده است. منافذ فراوانِ مؤثر در تراوش، مربوط به یاخته‌های پوششی مویرگ‌های کلافک‌اند، نه یاخته‌های دیوارهٔ بیرونی کپسول بومن. شکاف‌های تراوشی دیوارهٔ درونی نیز بین پاهای پودوسیت‌ها قرار دارند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۷۳).

۲. عبارت «ب» نادرست است. یاخته‌های دیوارهٔ درونی کپسول بومن، پودوسیت نام دارند و با پاهای خود مویرگ‌های کلافک را احاطه می‌کنند؛ اما میان پوشش مویرگ و پودوسیت‌ها غشای پایه قرار دارد. پس عبارت «در تماس با کلافک» را نباید به معنای تماس مستقیم این دو نوع یاخته دانست (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۷۳–۷۴، شکل ۸).

۳. عبارت «ج» درست است. یاخته‌های پوششی دیوارهٔ بیرونی کپسول بومن، مانند دیگر بافت‌های پوششی، بر غشای پایه تکیه دارند. غشای پایه شبکه‌ای از رشته‌های پروتئینی و گلیکوپروتئینی است که از یاخته‌های پوششی پشتیبانی می‌کند؛ بنابراین توصیف عبارت با این ساختار مطابقت دارد (زیست‌شناسی ۱، فصل ۲، مبحث بافت پوششی؛ و صفحه‌های ۷۳–۷۴، شکل ۸).

۴. عبارت «د» نادرست است. در شکل کتاب، هستهٔ پودوسیت‌های دیوارهٔ درونی از هستهٔ یاخته‌های سنگ‌فرشی دیوارهٔ بیرونی بزرگ‌تر نشان داده شده است، نه کوچک‌تر. این مقایسه بر اساس شکل کتاب انجام می‌شود (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۷۳–۷۴، شکل ۸).

پس فقط عبارت «ج» درست است؛ یعنی یک مورد صحیح داریم.

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای پاسخ، باید منشأ یاخته‌های خارج‌جنینی را با توان تمایز یاخته‌های بنیادی مقایسه کنیم. پرده‌هایی مانند زه‌شامه در اطراف جنین تشکیل می‌شوند و جزو بافت‌های بدن خود جنین نیستند.

۱. شناسایی تروفوبلاست: بلاستوسیست از تودهٔ یاخته‌ای درونی و لایهٔ بیرونیِ تروفوبلاست تشکیل شده است. یاخته‌های تروفوبلاست با ترشح آنزیم‌های هضم‌کننده، زمینهٔ جایگزینی در دیوارهٔ رحم را فراهم می‌کنند؛ بنابراین گزینه‌های ۱ و ۴ هر دو به تروفوبلاست اشاره دارند. از آنجا که زه‌شامه از تروفوبلاست به وجود می‌آید، این یاخته‌ها می‌توانند در تشکیل ساختارهای خارج‌جنینی شرکت کنند (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۰۹–۱۱۰).

۲. بررسی یاخته‌های رهاشده از پوشش لقاحی: ساختاری که پس از پاره‌شدن پوشش لقاحی آزاد می‌شود، بلاستوسیست است. این مجموعه، تروفوبلاست را نیز در بر دارد؛ پس در میان یاخته‌های آن، یاخته‌هایی با توان تشکیل زه‌شامه وجود دارند. در نتیجه گزینهٔ ۲ نیز پاسخ پرسش نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۰۹–۱۱۰).

۳. بررسی یاخته‌های بنیادی مغز استخوان جنین: کتاب، یاخته‌های بنیادی مغز استخوان را از نوع بنیادی بالغ معرفی می‌کند؛ این یاخته‌ها تا حدی تمایز یافته‌اند و توان تمایز محدودی دارند. واژهٔ «بالغ» در این دسته‌بندی به نوع یاختهٔ بنیادی اشاره دارد، نه سن جاندار؛ بنابراین قرارداشتن این یاخته‌ها در بدن جنین، به معنای بنیادیِ جنینی‌بودن آن‌ها نیست. یاخته‌های بنیادی مغز استخوان نمی‌توانند به یاخته‌های خارج‌جنینی تمایز یابند (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۰۹–۱۱۰).

پاسخ: گزینهٔ ۳

۱. در حالت طبیعی، انرژی الکترون‌های $\mathrm{NADH}$ و $\mathrm{FADH_2}$ برای پمپ‌کردن پروتون‌ها از بخش داخلی راکیزه به فضای بین دو غشا به کار می‌رود. درنتیجه، شیب پروتون در دو سوی غشای داخلی ایجاد می‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۷۰).

۲. بازگشت پروتون‌ها از راه آنزیم ATPساز، انرژی لازم برای ساخت $\mathrm{ATP}$ از $\mathrm{ADP}$ و گروه فسفات را فراهم می‌کند؛ بنابراین مصرف $\mathrm{ADP}$ در این فرایند به وجود شیب پروتون وابسته است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۷۰).

۳. ترکیبات مطرح‌شده در سؤال، راهی برای عبور پروتون‌ها از غشای داخلی، بدون گذر از ATPساز، فراهم می‌کنند و شیب پروتون را از بین می‌برند. در نتیجه، انرژی لازم برای ساخت اکسایشی $\mathrm{ATP}$ تأمین نمی‌شود و مصرف $\mathrm{ADP}$ در این مسیر، پیش از فرایندهای دیگر متوقف می‌شود. منظور، مصرف آن در ارتباط با این زنجیره است، نه همهٔ مسیرهای مصرف آن در یاخته.

۴. ازبین‌رفتن شیب پروتون به معنای مهار مستقیم انتقال الکترون نیست؛ پس اکسایش $\mathrm{NADH}$ و تولید $\mathrm{NAD^+}$، مصرف $\mathrm{FADH_2}$ و انتقال الکترون به اکسیژن می‌توانند ادامه یابند. افزون بر این، عبارت گزینهٔ یک از نظر محل تشکیل آب نیز نادرست است: زنجیره در غشای داخلی قرار دارد و آب با مشارکت پروتون‌های بخش داخلی تشکیل می‌شود، نه در غشای خارجی (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۷۰).

پاسخ: گزینهٔ ۴

گام اول ـ شناسایی جانور: جانور موردنظر «ملخ» است. در ملخ، غذا پس از خردشدن با آرواره‌ها و عبور از مری، به چینه‌دان می‌رسد. چینه‌دان بخش حجیم انتهای مری و محل ذخیرهٔ موقت و نرم‌شدن غذاست؛ بنابراین نباید آن را با پیش‌معده، که در خردکردن بیشتر غذا نقش دارد، اشتباه گرفت (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳۱).

گام دوم ـ توجه به خواستهٔ سؤال: عبارت «نمی‌توان بیان نمود» یعنی باید گزارهٔ نادرست را پیدا کنیم.

گام سوم ـ بررسی گزینه‌ها:

گزینهٔ ۱ درست است. با توجه به شکل لولهٔ گوارش ملخ، یاخته‌های دیوارهٔ راست‌روده از نظر بلندی با یاخته‌های بخش دیگر روده یکسان نشان داده نشده‌اند؛ پس نمی‌توان یکنواختی اندازهٔ یاخته‌ها را در سراسر این مسیر فرض کرد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳۱، شکل ۲۰).

گزینهٔ ۲ درست است. ترشحات غده‌های بزاقی ملخ از راه مجرای مشترک به دهان می‌ریزند. نکتهٔ مهم این است که فضای درون لولهٔ گوارش، با وجود قرارگرفتن در بدن، جزو محیط داخلی بدن نیست و با محیط بیرون ارتباط دارد؛ بنابراین این عبارت با ریختن بزاق به دهان سازگار است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳۱، شکل ۲۰).

گزینهٔ ۳ نادرست است. دستگاه تنفسی ملخ از نوع نایدیسی است و از طریق روزنه‌های تنفسی با هوای محیط ارتباط دارد؛ اما این روزنه‌ها در پهلوهای بدن قرار دارند، نه در سطح پشتی آن. پس اشکال عبارت در «محل روزنه‌ها» است، نه در اصل انجام تبادلات گازی از طریق آن‌ها.

گزینهٔ ۴ درست است. شاخک‌های ملخ ساختارهای حسی‌اند و رشته‌های عصبی میان مغز و شاخک‌ها امتداد دارند. وجود طناب عصبی شکمی در حشرات، این ارتباط را نفی نمی‌کند.

در نتیجه، تنها عبارت مربوط به پشتی‌بودن محل روزنه‌های تنفسی را نمی‌توان دربارهٔ ملخ بیان کرد.

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای یافتن عبارت نادرست، باید هم مسیر تشکیل زاده و هم قیدهای «بعضی» و «هر صفت» را بررسی کنیم.

۱. مسیرهای تولیدمثل را مشخص می‌کنیم.
طبق کتاب، در بکرزایی تخمک بدون لقاح رشد می‌کند. در زنبور عسل، تخمک تک‌لاد با تقسیم‌های رشتمان، زنبور نر تک‌لاد می‌سازد. در بعضی مارها، ابتدا فام‌تن‌های تخمک دو برابر می‌شوند و سپس رشد زادهٔ دولاد آغاز می‌شود. تخمک در هر دو حالت از جانور مادهٔ دولاد و با کاستمان به وجود آمده است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۱۶).

۲. علت نادرستی گزینهٔ ۲ را بررسی می‌کنیم.
این گزینه ادعا می‌کند ژن‌نمود زاده در «هر صفت» با مادر متفاوت است؛ اما چنین تفاوتی الزامی نیست. برای مثال، مار ماده‌ای را در نظر بگیرید که برای یک صفت، ژن‌نمود خالص $AA$ دارد. تخمک آن برای این ژن دارای دگرهٔ $A$ است. با دو برابر شدن فام‌تن‌های تخمک در بکرزایی، ژن‌نمود زاده برای همین صفت دوباره $AA$ می‌شود:

$AA \xrightarrow{\text{کاستمان}} A \xrightarrow{\text{دو برابر شدن فام‌تن‌ها}} AA$

پس یاختهٔ پیکری زاده می‌تواند برای یک صفت، ژن‌نمودی همانند مادر داشته باشد. همین مثال برای رد ادعای «تفاوت در هر صفت» کافی است؛ لازم نیست ژن‌نمود مادر و زاده را در همهٔ صفات یکسان بدانیم. این نتیجه از سازوکار بکرزایی مار در شکل کتاب به دست می‌آید (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۱۶).

۳. درستی سایر گزینه‌ها را کنترل می‌کنیم.
گزینهٔ ۱ درست است؛ زیرا تخمک‌های جانوران مادهٔ مورد بحث با کاستمان، یعنی تقسیم کاهشی، ایجاد می‌شوند. تشکیل زامه‌های زنبور نر با رشتمان، درستی عبارت «بعضی از یاخته‌های جنسی» را نقض نمی‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۱۶).

گزینهٔ ۳ درست است؛ زیرا در بکرزایی، تخمک پس از تشکیل و بدون لقاح می‌تواند مراحل چرخهٔ یاخته‌ای، از جمله همانندسازی و تقسیم، را طی کند و منشأ زاده شود (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۱۶).

گزینهٔ ۴ درست است؛ زیرا در روش‌های مورد بحث، تشکیل زاده به تخمکی وابسته است که ابتدا با کاستمان، نصف تعداد فام‌تن‌های جانور ماده را دریافت کرده است؛ یعنی $2n \rightarrow n$. این تخمک ممکن است لقاح یابد، بدون لقاح زادهٔ تک‌لاد بسازد یا پس از دو برابر شدن فام‌تن‌ها منشأ زادهٔ دولاد شود (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۱۶).

پاسخ: گزینهٔ ۲

ابتدا باید یاخته‌های موردنظر را شناسایی کنیم. لایهٔ زیر درم، دارای بافت چربی است؛ بنابراین سؤال دربارهٔ یاخته‌های چربی است. کتاب، بافت چربی را نوعی بافت پیوندی معرفی می‌کند که علاوه بر ذخیرهٔ انرژی، در ضربه‌گیری و عایق‌بودن حرارتی نقش دارد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۵).

اکنون عبارت‌ها را جداگانه بررسی می‌کنیم:

الف) درست است. بافت چربی دارای رگ‌های خونی است و این رگ‌ها در میان یاخته‌های آن قرار می‌گیرند. پس نباید ویژگیِ نداشتن رگ در بافت پوششی را به بافت چربی تعمیم دهیم.

ب) درست است. یاخته‌های چربی در ساخت و ذخیره‌سازی لیپیدها فعالیت دارند؛ در نتیجه، شبکهٔ آندوپلاسمی صاف در آنها گسترده است. مبنای این ارتباط آن است که شبکهٔ آندوپلاسمی صاف در ساخت لیپیدها نقش دارد (زیست‌شناسی ۱، صفحات ۱۱–۱۲).

ج) درست است. هورمون رشد از بخش پیشین هیپوفیز ترشح می‌شود و یکی از اثرهای آن، تحریک تجزیهٔ چربی‌هاست؛ بنابراین یاخته‌های چربی نیز تحت‌تأثیر این هورمون قرار می‌گیرند. این ارتباط در مبحث تنظیم شیمیایی مطرح می‌شود (زیست‌شناسی ۲، فصل چهارم، گفتار دوم).

د) درست است. در یاختهٔ چربی، بخش بزرگی از فضای یاخته را چربی اشغال می‌کند؛ در نتیجه، هسته به حاشیه رانده می‌شود و ظاهری فشرده و کشیده پیدا می‌کند. این وضعیت در تصویر یاخته‌های بافت چربی نیز قابل تشخیص است (زیست‌شناسی ۱، صفحات ۱۵–۱۶، شکل ۱۷).

پس هر چهار عبارت صحیح‌اند.

پاسخ: گزینهٔ ۱

ابتدا باید نوع گیاه و سپس دو اندامک مورد مقایسه را شناسایی کنیم.

گام اول: شناسایی گیاه
ذخیره‌شدن ترکیبی که بعداً در همان یاخته، $\mathrm{CO_2}$ لازم برای چرخهٔ کالوین را فراهم می‌کند، نشانهٔ گیاهان کَم است. در این گیاهان، تثبیت اولیهٔ کربن شب‌هنگام و با روزنه‌های باز انجام می‌شود؛ ترکیب چهارکربنی حاصل باقی می‌ماند تا در روز، با آزادکردن $\mathrm{CO_2}$، کربن لازم برای چرخهٔ کالوین را تأمین کند. بنابراین جدایی دو مرحله، زمانی است نه مکانی. (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۸۷–۸۸)

گام دوم: شناسایی اندامک‌ها
دو اندامک دوغشاییِ دارای زنجیرهٔ انتقال الکترون در این یاخته، سبزدیسه و راکیزه هستند. باید ویژگی‌ای را پیدا کنیم که فقط دربارهٔ یکی از آن‌ها درست باشد.

گام سوم: بررسی گزینه‌ها

• گزینهٔ ۱: در روز، $\mathrm{NADPH}$ در واکنش‌های چرخهٔ کالوین در سبزدیسه اکسایش می‌یابد؛ این چرخه به $\mathrm{NADPH}$ حاصل از واکنش‌های نوری وابسته است. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۸۵) از طرف دیگر، تنفس یاخته‌ای در روز نیز ادامه دارد و در راکیزه، $\mathrm{NADH}$ در ارتباط با زنجیرهٔ انتقال الکترون اکسایش می‌یابد. پس اکسایش ترکیب نوکلئوتیدی به یک نوع اندامک محدود نیست.

• گزینهٔ ۲: روزنه‌های گیاه کَم معمولاً در روز بسته‌اند. در این زمان، در سبزدیسه و طی چرخهٔ کالوین، از ترکیب $\mathrm{CO_2}$ با ریبولوزبیس‌فسفات، مولکول شش‌کربنی ناپایداری ساخته می‌شود. (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۸۴–۸۵) بااین‌حال، در راکیزه نیز چرخهٔ کربس جریان دارد و در آغاز آن ترکیبی شش‌کربنی تشکیل می‌شود. بنابراین این ویژگی نیز اختصاصی نیست.

• گزینهٔ ۳: آنزیم دارای دو فعالیت کربوکسیلازی و اکسیژنازی، روبیسکو است. در گیاه کَم، چرخهٔ کالوین و فعالیت تثبیت کربنِ روبیسکو به‌طور معمول در روز انجام می‌شود، نه هنگام تثبیت اولیهٔ شبانه. آنزیم تثبیت اولیه نیز برخلاف روبیسکو تمایلی به اکسیژن ندارد. (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۸۴–۸۵ و ۸۷–۸۸)

• گزینهٔ ۴: بازبودن روزنه‌ها در این گیاه مربوط به شب است. در شب نیز تنفس یاخته‌ای در راکیزه ادامه دارد. در چرخهٔ کربس، ضمن آزادشدن $\mathrm{CO_2}$، ترکیبات چهارکربنی تشکیل و پذیرندهٔ چهارکربنی چرخه بازسازی می‌شود. منظور، وقوع این رویدادها در جریان یک چرخه است، نه لزوماً در یک واکنش واحد. در مقابل، سبزدیسه در شب محل اجرای چرخهٔ کالوین نیست و تثبیت اولیهٔ شبانه نیز بیرون از سبزدیسه انجام می‌شود. پس این توصیف فقط دربارهٔ راکیزه درست است.

پاسخ: گزینهٔ ۴

چون سؤال عبارت «نادرست» را می‌خواهد، باید غدهٔ مورد اشاره در هر گزینه را شناسایی و سپس ویژگی آن را بررسی کنیم.

۱) غده‌ای که میزراه را احاطه می‌کند، پروستات است. طبق کتاب، ترشحات پروستات قلیایی‌اند و به خنثی‌شدن مواد اسیدی مسیر عبور زامه کمک می‌کنند؛ پس گزینهٔ ۱ درست است. (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۸، شکل ۱؛ صفحهٔ ۱۰۰)

۲) پروستات و غده‌های پیازی میزراهی ترشحات خود را به میزراه می‌ریزند. بنابراین، برای درست‌بودن این عبارت، ویژگی «مجاورت با صفاق» باید دربارهٔ همهٔ آن‌ها برقرار باشد. اما غده‌های پیازی میزراهی پایین‌تر از پروستات قرار دارند و در مجاورت صفاق نیستند. وجود همین مثال نقض برای رد حکمِ «هر غده» کافی است؛ پس گزینهٔ ۲ نادرست است. در اینجا نباید ارتباط با میزراه را به معنای یکسان‌بودن موقعیت این غده‌ها در نظر گرفت. (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۸، شکل ۱؛ صفحهٔ ۱۰۰، بخش اندام‌های ضمیمه)

۳) ظاهر کشیده، کیسه‌ای و چین‌خورده، مشخصهٔ کیسهٔ منی است. این غده در پشت مثانه و در مجاورت میزنای قرار دارد؛ بنابراین توصیف این گزینه درست است. توجه کنید که «میزنای» با «میزراه» تفاوت دارد. (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۸، شکل ۱)

۴) غده‌ای که ترشحش از راه مجرای خود به مجرای زامه‌بر وارد می‌شود، کیسهٔ منی است. ترشح این غده فروکتوز فراوان دارد؛ زامه‌ها با مصرف این قند در فرایندهای تأمین انرژی، انرژی لازم برای فعالیت خود را به دست می‌آورند. بنابراین، منظور از فراهم‌کردن امکان تنفس یاخته‌ای، تأمین مادهٔ مصرفی آن است، نه تأمین اکسیژن؛ این گزینه نیز درست است. (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۰)

پاسخ: گزینهٔ ۲

۱. ابتدا محورهای نمودار را تفسیر می‌کنیم. محور افقی غلظت پیش‌ماده و محور عمودی سرعت واکنش، یعنی میزان تولید فراورده در واحد زمان، را نشان می‌دهد؛ بنابراین این نمودار، روند واکنش برحسب زمان نیست.

۲. پیش‌ماده برای انجام واکنش در جایگاه فعال آنزیم قرار می‌گیرد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۹). وقتی مقدار آنزیم ثابت باشد، افزایش غلظت پیش‌ماده می‌تواند سرعت واکنش را بالا ببرد، اما این افزایش نامحدود نیست. مطابق کتاب، پس از اشغال‌شدن همهٔ جایگاه‌های فعال با پیش‌ماده، افزایش بیشتر غلظت پیش‌ماده سرعت را افزایش نمی‌دهد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۲۰).

۳. نقطهٔ $d$ در بخش تقریباً افقی منحنی قرار دارد. این بخش در الگوی کتاب درسی نشان‌دهندهٔ اشباع آنزیم‌ها از پیش‌ماده است؛ یعنی همهٔ جایگاه‌های فعال اشغال شده‌اند و مقدار ثابت آنزیم، ظرفیت واکنش را محدود می‌کند. پس عبارت گزینهٔ چهارم درست است.

۴. سایر عبارت‌ها از نمودار نتیجه نمی‌شوند: در نقطهٔ $c$ نمی‌توان بهینه‌بودن دما و $\mathrm{pH}$ را اثبات کرد، زیرا نمودار تغییرات سرعت برحسب این عوامل را نشان نمی‌دهد. همچنین در نقطهٔ $a$ سرعت واکنش مثبت است، پس فراورده تولید می‌شود؛ و چون نقطهٔ $b$ بالاتر از $a$ قرار دارد، میزان تولید فراورده در واحد زمان در $b$ بیشتر است، نه برابر با آن.

پاسخ: گزینهٔ ۴

ماهیچهٔ ذوزنقه‌ای از ماهیچه‌های اسکلتی است؛ پس انقباض آن با لغزش رشته‌های اکتین و میوزین و کوتاه‌شدن سارکومرها انجام می‌شود. توجه کنید که سؤال، عبارت «نادرست» را می‌خواهد.

۱. بررسی گزینهٔ ۱: هنگام انقباض، سرهای میوزین به اکتین متصل می‌شوند و با تغییر وضعیت خود، رشته‌های اکتین را می‌کشند؛ در نتیجه، خط‌های Z به هم نزدیک می‌شوند. در این فرایند، طول رشته‌ها تغییر نمی‌کند، بلکه هم‌پوشانی آن‌ها بیشتر می‌شود. لازم نیست سرهای میوزین به همهٔ قسمت‌های روشن سارکومر، از جمله نواحی روشن مجاور خط‌های Z، برسند. بنابراین شرط بیان‌شده در این گزینه نادرست است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۸–۴۹).

۲. بررسی گزینهٔ ۲: انقباض مستلزم تکرار اتصال، حرکت و جدایی سرهای میوزین است. این چرخه در همهٔ سرها هم‌زمان انجام نمی‌شود؛ پس هنگام کوتاه‌شدن سارکومر، برخی سرها متصل و برخی آزادند. این عبارت درست است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۸–۴۹).

۳. بررسی گزینهٔ ۳: تحریک غشای تار ماهیچه‌ای با ورود یون‌های سدیم به مادهٔ زمینهٔ سیتوپلاسم همراه است. همچنین برای آغاز فرایند انقباض، یون‌های کلسیم از شبکهٔ آندوپلاسمی به مادهٔ زمینهٔ سیتوپلاسم آزاد می‌شوند و امکان اتصال سرهای میوزین به اکتین را فراهم می‌کنند. بنابراین همهٔ یون‌های موردنظر الزاماً از خارج یاخته نمی‌آیند و عبارت درست است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۸–۴۹).

۴. بررسی گزینهٔ ۴: در تار ماهیچه‌ای، کراتین‌فسفات می‌تواند گروه فسفات خود را به $ADP$ بدهد و به بازسازی $ATP$ کمک کند؛ در این واکنش، کراتین آزاد می‌شود. پس آزادشدن کراتین هنگام انقباض ممکن است و این عبارت نیز درست است.

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای پاسخ، باید شکل قابل جذب نیتروژن برای گیاه را از نقش جانداران در چرخهٔ نیتروژن جدا کنیم.

۱. گیاهان نمی‌توانند نیتروژن مولکولی جو، یعنی $\mathrm{N_2}$، را مستقیماً جذب کنند؛ بیشتر نیتروژن مورد نیازشان را به شکل آمونیوم، $\mathrm{NH_4^+}$، یا نیترات، $\mathrm{NO_3^-}$، می‌گیرند. تبدیل نیتروژن جو به شکل قابل استفادهٔ گیاهان، «تثبیت نیتروژن» نام دارد و بعضی باکتری‌ها آن را انجام می‌دهند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۹۹).

۲. کتاب، سیانوباکتری‌ها را یکی از گروه‌های مهم همزیستِ تثبیت‌کنندهٔ نیتروژن معرفی می‌کند. بعضی از آنها هم فتوسنتز می‌کنند و هم نیتروژن را تثبیت می‌کنند؛ برای مثال، آزولا نیتروژن تثبیت‌شده را از سیانوباکتری همزیست خود دریافت می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۰۳).

۳. سیانوباکتری‌ها از گروه‌های بسیار قدیمی جانداران زمین‌اند. بنابراین، برخی از جانداران بسیار قدیمی با تثبیت نیتروژن، در تأمین نیتروژن مورد استفادهٔ گیاهان نقش دارند؛ این همان ارتباط درست مطرح‌شده در گزینهٔ سوم است.

۴. سایر گزینه‌ها نادرست‌اند: تبدیل آمونیوم به نیترات، فعالیت باکتری‌های نیترات‌ساز است، نه مرحله‌ای الزامی در گیاه پیش از ساخت مادهٔ آلی نیتروژن‌دار. همچنین تأمین آمونیوم به دو گروه پروکاریوت محدود نیست و تجزیهٔ مواد آلی نیتروژن‌دار نیز در آن نقش دارد. از سوی دیگر، استفاده از آب به‌عنوان منبع الکترون در فتوسنتز، به‌تنهایی نشانهٔ توانایی تثبیت نیتروژن نیست؛ گیاهان نمونهٔ نقض این ادعای همگانی‌اند.

پاسخ: گزینهٔ ۳

گام اول ـ توجه به خواستهٔ سؤال: باید عبارت «نادرست» را پیدا کنیم. آوران، لنف را به گره وارد می‌کند و وابران، لنف را از گره بیرون می‌برد.

گام دوم ـ بررسی نقش دفاعی گره: دستگاه لنفی، علاوه بر بازگرداندن مایع اضافی بافت‌ها به خون، در مقابله با عوامل بیماری‌زا و یاخته‌های سرطانی نقش دارد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۵۹–۶۰). گره‌های لنفی از محل‌های استقرار یاخته‌های ایمنی و برخورد آن‌ها با عوامل بیگانه‌اند؛ فعال‌شدن یاخته‌های ایمنی می‌تواند در خود گره رخ دهد. بنابراین، محدودکردن این فرایند به «فقط درون رگ‌های لنفی وابران» نادرست است. رگ وابران مسیر خروج لنف از گره است، نه محل انحصاری فعال‌شدن یاخته‌های ایمنی.

گام سوم ـ بررسی سایر عبارت‌ها با توجه به ساختمان گره و مسیر لنف در شکل دستگاه لنفی: رگ‌های آوران به سطح برجستهٔ گره متصل‌اند؛ لنف پس از عبور از گره، از طریق رگ‌های وابران در سطح فرورفته خارج می‌شود. در هر دو گروه رگ نیز دریچه وجود دارد که به یک‌طرفه‌بودن حرکت لنف کمک می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۶۰، شکل ۱۵). پس عبارت‌های دوم، سوم و چهارم درست‌اند.

پاسخ: گزینهٔ ۱

۱. شناسایی فرایند: فرایند موردنظر قندکافت است؛ زیرا تجزیهٔ مرحله‌ای گلوکز در این مسیر، در مادهٔ زمینهٔ سیتوپلاسم انجام می‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۶).

۲. شناسایی $x$ و $y$: در ساخته شدن $\mathrm{ATP}$ در سطح پیش‌ماده، یک ترکیب فسفات‌دار، گروه فسفات خود را به $\mathrm{ADP}$ می‌دهد (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۶۴–۶۵). پس واکنش موردنظر را می‌توان به‌صورت زیر خلاصه کرد:

$x+\mathrm{ADP}\longrightarrow y+\mathrm{ATP}$

طبق مراحل قندکافت، پیش از نخستین تولید $\mathrm{ATP}$، یک قند سه‌کربنیِ تک‌فسفاته با دریافت یک گروه فسفات به اسیدی سه‌کربنی با دو گروه فسفات تبدیل می‌شود؛ این ترکیب همان $x$ است. سپس $x$ با انتقال یکی از فسفات‌هایش به $\mathrm{ADP}$، به اسید سه‌کربنیِ تک‌فسفاته، یعنی $y$، تبدیل می‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۶، شکل ۴).

۳. مقایسهٔ نحوهٔ تشکیل دو ترکیب: برای ساخته شدن $x$، فسفات غیرآلیِ آزاد، یعنی $\mathrm{P_i}$، مصرف می‌شود و هم‌زمان $\mathrm{NADH}$ نیز به وجود می‌آید. اما در واکنش تشکیل $y$، فسفات غیرآلیِ آزاد مصرف نمی‌شود؛ بلکه فسفاتِ موجود در $x$ به $\mathrm{ADP}$ انتقال می‌یابد و $\mathrm{ATP}$ ساخته می‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۶، شکل ۴).

بنابراین، وجه تمایز $x$ این است که تشکیل آن با مصرف یک ترکیب غیرآلی، یعنی فسفات آزاد، همراه است؛ در حالی که تشکیل $y$ چنین ویژگی‌ای ندارد.

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای پاسخ، باید هم محل جوانه‌های چشایی و هم ارتباط یاخته‌های درون آنها با رشتهٔ عصبی را در شکل کتاب بررسی کنیم.

۱. شناخت ساختار: جوانه‌های چشایی در دهان و برجستگی‌های زبان قرار دارند و یاخته‌های گیرندهٔ چشایی درون این جوانه‌ها جای گرفته‌اند. مواد غذایی پس از حل‌شدن در بزاق، این یاخته‌ها را تحریک می‌کنند. پس نباید «برجستگی زبان»، «جوانهٔ چشایی» و «یاختهٔ گیرنده» را یکی بدانیم. (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۳۲)

۲. بررسی ارتباط عصبی؛ علت درستی گزینهٔ ۲: در نمای بزرگ‌شدهٔ جوانهٔ چشایی در شکل ۱۳، رشتهٔ عصبی منشعب می‌شود و ارتباط یاختهٔ گیرنده با انشعاب‌های عصبی الزاماً یک‌به‌یک نیست؛ یک یاختهٔ گیرنده می‌تواند با بیش از یک انشعاب ارتباط داشته باشد. بنابراین عبارت «ممکن است» در گزینهٔ ۲ درست است. توجه کنید که منظور از دریافت انشعاب، ارتباط ساختمانی با پایانهٔ عصبی است، نه اینکه پیام چشایی از عصب به یاختهٔ گیرنده برسد. (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۳۲، شکل ۱۳)

۳. رد سایر گزینه‌ها با شکل کتاب:

• گزینهٔ ۱: منافذ جوانه‌ها در سراسر برجستگی توزیع یکنواخت ندارند؛ محل آنها تابع جایگاه جوانه‌های چشایی است.
• گزینهٔ ۳: یاخته‌های گیرندهٔ چشایی که در ارتباط با رشتهٔ عصبی نقش دارند، از یاخته‌های پشتیبان بلندتر نیستند. بنابراین نمی‌توان یاخته‌های دارای ریزکیسه‌های ناقل عصبی را بلندتر از سایر یاخته‌های جوانه دانست.
• گزینهٔ ۴: در شکل، جوانه‌های چشایی در بخش‌های جانبی برجستگی نیز دیده می‌شوند؛ پس گیرنده‌های آنها لزوماً در بالاترین نقطهٔ برجستگی و نزدیک‌ترین محل به سقف دهان قرار ندارند. (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۳۲، شکل ۱۳)

پاسخ: گزینهٔ ۲

۱. ابتدا منظور از «سامانه» را مشخص می‌کنیم. در زیست‌شناسی نوین، جاندار سامانه‌ای است که اجزای آن با یکدیگر ارتباط دارند. بنابراین، برای شناخت ویژگی‌های آن، هم شناخت اجزا و هم شناخت ارتباط میان آن‌ها لازم است؛ بررسی جداگانهٔ اجزا به‌تنهایی کافی نیست (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳).

۲. گزینهٔ ۱ درست است. ترتیب سطح‌های آغازین سازمان‌یابی حیات عبارت است از: یاخته، بافت، اندام، دستگاه و جاندار. پس جاندار در سطح پنجم قرار دارد و چون خود جاندار یک سامانه محسوب می‌شود، سامانه می‌تواند در این سطح باشد. توجه کنید که «سامانه» در این بحث، مترادفِ صرفِ «دستگاه» نیست.

۳. گزینهٔ ۲ درست است. نگرش بین‌رشته‌ای یعنی برای شناخت سامانه‌های زنده از دانش رشته‌های دیگر نیز استفاده کنیم. برای مثال، بررسی ژن‌ها می‌تواند به مفاهیم و روش‌های آمار، علوم رایانه و مهندسی نیاز داشته باشد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳).

۴. گزینهٔ ۳ نادرست است. واژهٔ «فقط» در این گزینه، شناخت دقیق اجزا را برای توضیح ویژگی‌های سامانه کافی می‌داند؛ درحالی‌که ویژگی‌های سامانه به ارتباط و تعامل اجزا نیز وابسته‌اند. این گزینه برخلاف اصل کل‌نگری است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳).

۵. گزینهٔ ۴ درست است. جاندار تمام انرژی دریافتی را برای فعالیت‌های زیستی به کار نمی‌گیرد؛ بخشی از انرژی به صورت گرما به محیط منتقل می‌شود. بنابراین، این گزینه دلیلی برای انتخاب شدن به‌عنوان عبارت نادرست ندارد.

پاسخ: گزینهٔ ۳

گام اول: الگوی وراثت را مشخص می‌کنیم.
هموفیلی صفتی وابسته به $X$ و نهفته است. زن سالم می‌تواند ژن‌نمود $X^H X^H$ یا $X^H X^h$ داشته باشد؛ زن با ژن‌نمود دوم، ناقل است. ژن‌نمود مرد سالم $X^H Y$ و مرد بیمار $X^h Y$ است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۳).

گام دوم: شرط مربوط به پسران را بررسی می‌کنیم.
پسر، فام‌تن $Y$ را از پدر و فام‌تن $X$ را از مادر می‌گیرد. اگر مادر برای این ژن خالص باشد، همهٔ پسران از نظر این صفت ژن‌نمود یکسانی خواهند داشت؛ بنابراین یا همگی شبیه پدرند یا همگی با او تفاوت دارند. برای آنکه فقط بعضی از پسران امکان تفاوت با پدر را داشته باشند، مادر باید ناقل و دارای ژن‌نمود $X^H X^h$ باشد.

گام سوم: شرط مربوط به دختران را اضافه می‌کنیم.
مادر ناقل از نظر رخ‌نمود سالم است؛ پس همهٔ دختران نیز باید سالم باشند. اگر پدر سالم و دارای ژن‌نمود $X^H Y$ باشد، همهٔ دختران از او $X^H$ می‌گیرند و مستقل از دگرهٔ دریافتی از مادر، سالم خواهند بود. این نتیجه با نهفته بودن دگرهٔ بیماری سازگار است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۳).

آمیزش موردنظر چنین است:
$X^H X^h \times X^H Y$

با ترکیب گامت‌های والدین، ژن‌نمودهای فرزندان به دست می‌آید؛ همان روشی که کتاب برای مربع پانت توضیح داده است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۲):

• دختران: $X^H X^H$ یا $X^H X^h$؛ هر دو سالم‌اند و از نظر رخ‌نمود به مادر شباهت دارند.
• پسران: $X^H Y$ یا $X^h Y$؛ پسر سالم ژن‌نمودی مانند پدر دارد، ولی پسر بیمار با او متفاوت است. احتمال هرکدام در میان پسران $\frac{1}{2}$ است.

نکتهٔ تعیین‌کننده: عبارت «مادر سالم» لزوماً به معنای «مادر غیرناقل» نیست. در گزینهٔ اول، مادر می‌تواند ناقل باشد و در این صورت هر دو شرط سؤال برقرار می‌شوند. اگر مادر غیرناقل باشد، هیچ‌یک از پسران با پدر تفاوت نخواهند داشت؛ واژهٔ «ممکن است» در صورت سؤال، امکان ناقل بودن مادر را مهم می‌کند.

پاسخ: گزینهٔ ۱

۱. شناسایی رابط موردنظر
بزرگ‌ترین رابط میان دو نیمکرهٔ مخ، رابط پینه‌ای است. در فعالیت تشریح، با ایجاد برش در جلوی آن و بیشترکردن فاصلهٔ نیمکره‌ها، رابط سه‌گوش در زیر آن دیده می‌شود؛ بنابراین موضوع سؤال «رابط سه‌گوش» است (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۴–۱۵).

۲. بررسی عبارت‌ها

الف) درست است. در دو طرف رابط‌های پینه‌ای و سه‌گوش، فضای بطن‌های جانبی، یعنی بطن‌های اول و دوم، قرار دارد. این رابطه در مراحل تشریح کتاب بیان شده است (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۴–۱۵).

ب) درست است. پردازش اولیهٔ اطلاعات بینایی در تالاموس انجام می‌شود؛ نباید آن را با پردازش نهایی در قشر مخ اشتباه گرفت. در تشریح نیز با برش طولی رابط سه‌گوش، تالاموس‌ها در زیر آن نمایان می‌شوند؛ پس رابط سه‌گوش بالای این محل قرار دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۴–۱۵). کتاب، قشر مخ را جایگاه پردازش نهایی اطلاعات ورودی معرفی می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰).

ج) نادرست است. مرکز اصلی تنظیم تنفس در بصل‌النخاع قرار دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۰–۱۱). مطابق آرایش بخش‌های مغز، رابط سه‌گوش دقیقاً بالای بصل‌النخاع نیست؛ ساختاری که مستقیماً زیر این رابط مشاهده می‌شود، تالاموس است. بنابراین قید «دقیقاً» این عبارت را نادرست می‌کند.

د) نادرست است. برجستگی‌های چهارگانه بخشی از مغز میانی‌اند (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۰–۱۱). رابط سه‌گوش به دو برجستگی بزرگ آن‌ها نچسبیده است؛ در نمای تشریح باید این رابط را از اپی‌فیزِ مجاور برجستگی‌ها تفکیک کرد (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۴–۱۵).

۳. جمع‌بندی
فقط عبارت‌های «الف» و «ب» درست‌اند؛ در نتیجه دو مورد درست است.

پاسخ: گزینهٔ ۲