سوال ۱۳ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۵ · سوال ۱۳ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۱ · فصل ۲: گوارش و جذب مواد
در غدهٔ معدهٔ انسان، یاخته‌هایی وجود دارد که بخشی از غشای سیتوپلاسمی آنها به سمت داخل چین‌خوردگی دائمی دارد. کدام مورد دربارهٔ این یاخته‌ها، صادق نیست؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۱ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
۱. شناسایی یاخته: چین‌خوردگی غشا به سمت داخل، در شکل یاخته‌های غدهٔ معده، مشخصهٔ یاختهٔ کناری است. این یاخته کلریدریک اسید و عامل داخلی معده را ترشح می‌کند. بنابراین باید عبارت‌ها را دربارهٔ یاختهٔ کناری بررسی کنیم، نه یاختهٔ اصلی یا پوششی سطحی (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۱ و شکل ۹، صفحهٔ ۲۲).
۲. بررسی جایگاه یاخته: یاخته‌های پوششی سطحی، سطح داخلی معده و حفره‌های آن را می‌پوشانند؛ اما یاخته‌های کناری در بخش غده‌ای قرار دارند. پس نباید فرورفتگی بافت پوششی برای تشکیل حفره و غده را با قرارگرفتن یاختهٔ کناری در لابه‌لای یاخته‌های پوششی سطحی یکسان دانست. عبارت گزینهٔ ۱ نادرست است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۱ و شکل ۹، صفحهٔ ۲۲).
۳. بررسی راکیزه‌ها: در شکل یاختهٔ کناری، هسته گرد است و تعدادی راکیزه در سیتوپلاسم اطراف آن دیده می‌شود. بنابراین گزینهٔ ۲ درست است (زیست‌شناسی ۱، شکل ۹، صفحهٔ ۲۲).
۴. بررسی اثر بر ترشح مولکول پیام‌رسان: هورمون‌ها مولکول‌های پیام‌رسان‌اند. گاسترین از معده ترشح می‌شود و ترشح اسید و پپسینوژن را افزایش می‌دهد. از سوی دیگر، افزایش اسیدیتهٔ معده در تنظیم بازخوردی، ترشح گاسترین را مهار می‌کند؛ بنابراین یاختهٔ کناری با ترشح اسید می‌تواند به‌طور غیرمستقیم بر میزان ترشح یک پیام‌رسان اثر بگذارد. پس گزینهٔ ۳ درست است. نقش گاسترین در تنظیم ترشحات معده در کتاب بیان شده است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۸).
۵. بررسی اثر بر فعالیت بسپار: پپسینوژن یک پیش‌ساز پروتئینی و درنتیجه نوعی بسپار است. اسید معده در تبدیل آن به پپسین نقش دارد؛ در فرایند فعال‌شدن، بخشی از زنجیرهٔ پروتئینی جدا می‌شود و فعالیت آنزیمی ایجاد می‌شود. بنابراین یاختهٔ کناری از راه ترشح اسید، نه با ترشح پپسینوژن، در این تغییر نقش دارد و گزینهٔ ۴ درست است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۱).
چون سؤال عبارت «صادق نیست» را خواسته است، باید عبارت نادرست دربارهٔ جایگاه یاخته‌های کناری را انتخاب کنیم.
پاسخ: گزینهٔ ۱
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۲: ممکن است دانش‌آموز چین‌خوردگی غشا را با نبود راکیزه در اطراف هسته مرتبط بداند؛ درحالی‌که در شکل یاختهٔ کناری، راکیزه‌ها در سیتوپلاسم پیرامون هستهٔ گرد دیده می‌شوند و این عبارت درست است.
- گزینهٔ ۳: ممکن است دانش‌آموز تصور کند چون یاختهٔ کناری هورمون ترشح نمی‌کند، نمی‌تواند بر ترشح هورمون اثر بگذارد؛ اما تغییر اسیدیتهٔ محیط بر تنظیم ترشح هورمون‌های گوارشی، مانند گاسترین، اثر دارد.
- گزینهٔ ۴: ممکن است دانش‌آموز اثر بر پیوندهای یک بسپار را فقط به آنزیم‌ها نسبت دهد؛ اما اسید ترشح‌شده از یاختهٔ کناری نیز در تبدیل پیش‌ساز پروتئینیِ غیرفعال پپسینوژن به پپسین فعال نقش دارد.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- در شکل غدهٔ معده، یاخته‌ای را پیدا کنید که غشای آن به درون یاخته فرورفته است؛ سپس نوع ترشحات آن را به یاد آورید.
- میان «ترشح مستقیم یک ماده» و «اثرگذاری بر ترشح یا فعالیت ماده‌ای دیگر» تفاوت بگذارید؛ اسید معده هم در فعال‌شدن پیش‌ساز آنزیم نقش دارد و هم می‌تواند در تنظیم هورمونی مؤثر باشد.
- اکنون جایگاه یاختهٔ شناسایی‌شده را در شکل دنبال کنید: جای آن را نسبت به دهانهٔ حفره و بخش غده‌ای مقایسه کنید.