سوال ۱۲ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۵ · سوال ۱۲ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۲ · فصل ۹: پاسخ گیاهان به محرک‌ها
درخصوص نوعی هورمون گیاهی که تشکیل پروتئینهای تخریبکنندة یاخته را در برگ جداشدة یک گیاه نهاندانه به تأخیر میاندازد، چند مورد زیر درست است؟
الف: میتواند بر بارگیری و باربرداری آبکشی اثر بگذارد.
ب: میتواند به همراه نوعی تنظیمکنندة رشد، تقسیم یاختهای را در کال القا کند.
ج: باعث تنظیم تقسیم یاختهای در مریستمی است که در سامانة بافت زمینهای ریشه تشکیل میشود.
د: باعث میشود تا نزدیکترین جوانههای جانبی به رأس ساقه پس از قطع جوانة رأسی آن، بیش از سایرین رشد داشته باشد.
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۴ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
ابتدا باید هورمون موردنظر را شناسایی کنیم و سپس عبارت‌ها را جداگانه بسنجیم.
شناسایی هورمون: هورمون موردنظر سیتوکینین است. سیتوکینین‌ها پیرشدن اندام‌های هوایی را به تأخیر می‌اندازند و برای تازه نگه‌داشتن برگ و گل به کار می‌روند؛ بنابراین تأخیر در تشکیل پروتئینهای تخریب‌کنندهٔ یاخته در برگ جداشده، با اثر ضدپیری این هورمون سازگار است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۴۱). این موضوع را نباید با نقش سالیسیلیک اسید در القای مرگ یاختهای یا نقش اتیلن در ریزش برگ اشتباه گرفت.
الف ـ درست است. بارگیری و باربرداری آبکشی از فرایندهای مؤثر بر جابه‌جایی مواد آلی بین محل‌های تولید و مصرف یا ذخیره‌اند. مطابق مبحث انتقال مواد در گیاهان، تنظیم‌کننده‌های رشد می‌توانند بر این فرایندها اثر بگذارند؛ سیتوکینین نیز میتواند در این تنظیم نقش داشته باشد (زیست‌شناسی ۱، فصل ۷، مبحث انتقال مواد در گیاهان). توجه کنید که عبارت فقط از «اثر گذاشتن» سخن می‌گوید، نه از اینکه سیتوکینین تنها عامل کنترل این فرایندها باشد.
ب ـ درست است. سیتوکینین تقسیم یاختهای را تحریک می‌کند و در کشت بافت، همراه با اکسین در تنظیم تقسیم و رشد یاخته‌های کال نقش دارد. اثر نهایی این دو تنظیم‌کننده به نسبت مقدار آن‌ها نیز وابسته است؛ فعالیت کتاب دربارهٔ کال، اثر نسبت‌های متفاوت اکسین و سیتوکینین بر تشکیل ریشه و ساقه را بررسی می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۴۱ و ۱۴۲).
ج ـ درست است. مریستم موردنظر، کامبیوم چوب‌پنبه‌ساز است که میتواند در سامانهٔ بافت زمینهای ریشه تشکیل شود؛ نباید آن را با کامبیوم آوندساز اشتباه گرفت (زیست‌شناسی ۱، فصل ۶، مبحث ساختار گیاهان). از سوی دیگر، سیتوکینین از تنظیم‌کننده‌های تقسیم یاختهای است؛ بنابراین تنظیم تقسیم در این مریستم نیز با نقش آن سازگار است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۴۱).
د ـ درست است. پس از قطع جوانهٔ رأسی، مقدار سیتوکینین در جوانههای جانبی افزایش و مقدار اکسین آن‌ها کاهش می‌یابد؛ در نتیجه، بازدارندگی ناشی از چیرگی رأسی کاهش می‌یابد و جوانههای جانبی رشد می‌کنند. الگوی شکل مربوط به حذف جوانهٔ رأسی نیز رشد بیشتر جوانههای جانبی نزدیک‌تر به رأس را نشان می‌دهد (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۴۱ و ۱۴۲، شکل ۶).
پس هر چهار عبارت درست‌اند و تعداد موارد درست برابر با است.
پاسخ: گزینهٔ ۴
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است دانش‌آموز فقط نقش آشنای سیتوکینین در تحریک تقسیم یاختهای را بپذیرد و اثرهای دیگر آن را نادیده بگیرد. درحالی‌که اثر بر انتقال آبکشی، همکاری با اکسین و نقش در رشد جوانههای جانبی نیز با این هورمون سازگارند.
- گزینهٔ ۲: ممکن است دانش‌آموز فقط عبارت‌های «ب» و «د» را درست بداند و عبارت‌های مربوط به انتقال آبکشی و مریستم ریشه را رد کند. اما تنظیم‌کننده‌های رشد می‌توانند بر بارگیری و باربرداری اثر بگذارند و نقش سیتوکینین در تقسیم یاختهای به مریستم‌های رأسی محدود نیست.
- گزینهٔ ۳: ممکن است دانش‌آموز در عبارت «ج»، مریستم را کامبیوم آوندساز تصور کند و به‌دلیل محل تشکیل آن، عبارت را نادرست بداند. منظور میتواند کامبیوم چوب‌پنبه‌ساز باشد که در سامانهٔ بافت زمینهای ریشه تشکیل میشود و تقسیم یاخته‌های آن نیز تحت تنظیم هورمونی است.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- ابتدا هورمون را شناسایی کن: کدام تنظیم‌کنندهٔ رشد به «هورمون جوانی» معروف است و پیرشدن برگ را به تأخیر میاندازد؟
- پس از شناسایی هورمون، اثر آن را فقط به تازه‌ماندن برگ محدود نکن؛ همکاری آن با اکسین در کشت بافت و تغییر مقدارش پس از حذف جوانهٔ رأسی را به یاد بیاور.
- برای بررسی دو عبارت دیگر، نقش تنظیم‌کننده‌های رشد در انتقال مواد آلی و منشأ کامبیوم چوب‌پنبه‌ساز ریشه را مرور کن؛ سپس الگوی رشد جوانههای جانبی را در شکل چیرگی رأسی بررسی کن.