سوال ۳۸ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۴ نوبت اول · سوال ۳۸ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۱ · فصل ۲: گوارش و جذب مواد
چند مورد، درخصوص فردی با رژیم غذایی معمولی صحیح است؟
الف ـ به‌دنبال ایجاد پارگی‌های جزیی در رگ‌های بسیار کوچک بدن، ابتدا ترشح پروترومبیناز افزایش چشمگیری می‌یابد.
ب ـ در پی ابتلای فرد به بیماری انسدادی مجرای صفرا، احتمال وارد شدن آسیب به ابتدای رودۀ باریک وجود دارد.
ج ـ در پی ابتلای فرد به بیماری سلیاک، احتمال کاهش تراکم تودۀ استخوانی وجود دارد.
د ـ در محیط‌های بی‌وزنی، تودۀ استخوانی فرد بدون تغییر باقی می‌ماند.
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۱ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای پاسخ، درستی هر عبارت را جداگانه بررسی می‌کنیم:
الف ـ نادرست است. در پارگی‌های جزئی رگ‌های کوچک، پاسخ‌های سریع شامل تنگ‌شدن رگ و چسبیدن و تجمع پلاکت‌ها در محل آسیب است؛ تودۀ پلاکتی می‌تواند در جلوگیری از خون‌ریزی این رگ‌ها نقش داشته باشد. پروترومبیناز در فرایند انعقاد و تبدیل پروترومبین به ترومبین نقش دارد، اما نمی‌توان «افزایش چشمگیر ترشح پروترومبیناز» را نخستین رویداد پس از این آسیب دانست. بنابراین، قید «ابتدا» و توصیف ارائه‌شده از پاسخ اولیه، عبارت را نادرست می‌کنند.
ب ـ درست است. صفرا دارای بیکربنات است و ورود آن به دوازدهه به خنثی‌شدن کیموس اسیدی معده کمک می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۲). اگر مجرای صفرا مسدود شود، ورود این بیکربنات به دوازدهه کاهش می‌یابد؛ در نتیجه، احتمال آسیب مخاط بر اثر اسید افزایش پیدا می‌کند. شیره‌های دیگر نیز در خنثی‌کردن اسید نقش دارند، اما عبارت فقط از «احتمال آسیب» سخن می‌گوید، نه وقوع قطعی آن.
ج ـ درست است. در سلیاک، آسیب به یاخته‌های پوششی و از بین رفتن ریزپرزها و حتی پرزها، سطح جذب روده را کاهش می‌دهد؛ بنابراین بسیاری از مواد مغذی به مقدار کافی جذب نمی‌شوند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۵). کاهش جذب مواد لازم برای حفظ استخوان، از جمله کلسیم، می‌تواند به کاهش تراکم استخوان بینجامد. کتاب نیز کاهش تأمین مواد مغذی را با کاهش استحکام استخوان‌ها مرتبط می‌داند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۸). پس داشتن رژیم غذایی معمولی، در صورت وجود اختلال جذب، این پیامد را منتفی نمی‌کند.
د ـ نادرست است. بافت استخوانی پیوسته بازسازی می‌شود و حفظ تودۀ آن به فشارهای مکانیکی واردشده نیز وابسته است. در محیط بی‌وزنی، کاهش بار مکانیکی وارد بر استخوان‌ها موجب کاهش تودۀ استخوانی می‌شود؛ بنابراین تودۀ استخوانی بدون تغییر باقی نمی‌ماند.
در نتیجه، فقط عبارت‌های «ب» و «ج» درست‌اند؛ یعنی دو مورد صحیح است.
پاسخ: گزینهٔ ۱
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۲: ممکن است فقط یکی از عبارت‌های «ب» و «ج» را درست بدانید؛ مثلاً نقش صفرا را به گوارش چربی‌ها محدود کنید. درحالی‌که بیکربنات صفرا در خنثی‌کردن کیموس اسیدی نقش دارد و سوءجذب ناشی از سلیاک نیز می‌تواند سلامت استخوان را مختل کند؛ پس هر دو عبارت درست‌اند.
- گزینهٔ ۳: این گزینه حاصل درست دانستن همۀ عبارت‌هاست. اما در پارگی‌های جزئی رگ، ابتدا سازوکارهای سریع مانند تجمع پلاکت‌ها اهمیت دارند و در بی‌وزنی نیز تودۀ استخوانی ثابت نمی‌ماند.
- گزینهٔ ۴: ممکن است همراه با «ب» و «ج»، عبارت «الف» را نیز با یادآوری نقش پروترومبیناز در انعقاد درست بدانید. نقش داشتن در انعقاد به معنی نخستین پاسخ بودن نیست؛ همچنین عبارت «د» نیز به‌دلیل کاهش تودۀ استخوانی در بی‌وزنی نادرست است.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- برای هر عبارت، سازوکار مربوط را جداگانه مرور کنید: جلوگیری از خون‌ریزی، نقش بیکربنات صفرا، پیامد کاهش سطح جذب روده و اثر فشار مکانیکی بر استخوان.
- در عبارت «الف» به واژۀ «ابتدا» توجه کنید. برای بررسی «ب» نیز به یاد آورید که صفرا، علاوه بر کمک به گوارش چربی‌ها، در کاهش اسیدی‌بودن کیموس نقش دارد.
- در سلیاک، دریافت غذای معمولی لزوماً به معنی جذب کافی مواد مغذی نیست. همچنین ثابت ماندن رژیم غذایی نمی‌تواند اثر کاهش فشار مکانیکی بر استخوان را در بی‌وزنی جبران کند؛ اکنون عبارت‌های درست را بشمارید.