سوال ۴۰ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۴ نوبت اول · سوال ۴۰ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۱ · فصل ۴: گردش مواد در بدن
در نوعی جانور ماده، به‌دنبال انقباض بطن، خون جهت تبادلات گازی با هوا به سمتِ ششها و پوست هدایت می‌شود. به‌طور معمول، کدام مورد زیر، دربارۀ این جانور صادق نیست؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۳ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
گام اول ـ شناسایی جانور: هدایت خون به ششها و پوست برای تبادل گازها، نشانۀ یک دوزیست بالغ مانند قورباغه است. آن را نباید با نوزاد دوزیستان اشتباه گرفت؛ کتاب، گردش خون نوزاد دوزیستان را در کنار ماهی‌ها از نوع ساده معرفی می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۶۵–۶۶).
گام دوم ـ بررسی عبارت‌ها با توجه به اینکه سؤال مورد «نادرست» را می‌خواهد:
گزینۀ ۱ درست است. قورباغه برای فرستادن هوا به ششها از تلمبۀ فشاری دهانی استفاده می‌کند: پس از ورود هوا به حفرۀ دهانی، سوراخ‌های بینی بسته می‌شوند و بالا آمدن کف دهان، هوا را به سمت ششها می‌راند.
گزینۀ ۲ درست است. منظور از کیسۀ ماهیچه‌ای، مثانه است. در دوزیستان، بخشی از آب موجود در مثانه می‌تواند از طریق یاخته‌های پوششی دیوارۀ آن بازجذب شود و به خون بازگردد. بنابراین مثانه فقط محل نگهداری ادرار نیست و در حفظ آب بدن نیز نقش دارد.
گزینۀ ۳ نادرست است. سامانۀ دفعی قورباغه شامل کلیه‌ها و مجاری مرتبط با آن‌هاست؛ وجود لوله‌های کلیوی به معنای سراسر لوله‌ای بودن این سامانه نیست. همچنین مسیر دفع ادرار به کلواک می‌رسد و سپس محتویات از منفذ کلواک خارج می‌شوند؛ بنابراین ادعای بازشدن مستقیم سامانۀ دفعی به بیرون نیز درست نیست.
گزینۀ ۴ درست است. قورباغۀ ماده پوشش ژله‌ای پیرامون تخم‌ها را تولید می‌کند. این پوشش در حفاظت از جنین در برابر عوامل نامساعد محیطی نقش دارد؛ برای محافظت از جنین، وجود پوستۀ سخت الزامی نیست.
پس تنها عبارت ناسازگار با ویژگی‌های این جانور، عبارت مربوط به ساختمان و مسیر خروج سامانۀ دفعی است.
پاسخ: گزینهٔ ۳
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است دانش‌آموز سازوکار تهویۀ شش‌های قورباغه را با انسان یکسان بداند و این عبارت را نادرست انتخاب کند. قورباغه با بستن سوراخ‌های بینی و بالا بردن کف حفرۀ دهانی، هوا را با فشار به ششها می‌راند؛ پس این عبارت درست است.
- گزینهٔ ۲: ممکن است دانش‌آموز مثانه را صرفاً محل ذخیرۀ ادرار بداند و بازجذب آب از آن را ناممکن تصور کند. در دوزیستان، آب می‌تواند از پوشش مثانه بازجذب شود و به خون بازگردد؛ بنابراین این عبارت درست است.
- گزینهٔ ۴: ممکن است دانش‌آموز تصور کند فقط تخم‌های دارای پوستۀ سخت از جنین محافظت می‌کنند. قورباغۀ ماده پوشش ژله‌ای پیرامون تخم را می‌سازد که در حفاظت از جنین نقش دارد؛ پس نبود پوستۀ سخت، این عبارت را نادرست نمی‌کند.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- ابتدا جانور را از روی داشتن هر دو سطح تنفسیِ شش و پوست شناسایی کن؛ تفاوت تنفس نوزاد و بالغ دوزیستان را به یاد بیاور.
- پس از شناسایی جانور، روش ورود هوا به شش، نقش مثانه در بازجذب آب و پوشش تخم آن را بررسی کن؛ این ویژگی‌ها را با پستانداران یکسان فرض نکن.
- در بررسی سامانۀ دفعی، بین «داشتن لوله‌های دفعی» و «سراسر لوله‌ای بودن دستگاه» فرق بگذار؛ همچنین بررسی کن که مجاری دفعی مستقیماً به بیرون می‌رسند یا ابتدا به کلواک باز می‌شوند.