سوالات زیست کنکور تجربی ۱۴۰۴ نوبت اول با پاسخ تشریحی

۱. تعیین الگوی وراثت: بیماری ناشی از فقدان عامل انعقادی هشت، هموفیلی است که وراثت وابسته به $X$ و نهفته دارد. دگرهٔ سالم را با $H$ و دگرهٔ بیماری را با $h$ نشان می‌دهیم؛ در فام‌تن $Y$ نیز جایگاهی برای این دگره‌ها وجود ندارد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۳).

۲. شرط تولد دختر بیمار: ژن‌نمود دختر بیمار باید $X^hX^h$ باشد؛ بنابراین باید از پدر و مادر خود، هرکدام یک $X^h$ دریافت کند. پس پدر حتماً بیمار و دارای ژن‌نمود $X^hY$ است و مادر نیز باید دگرهٔ $h$ داشته باشد.

۳. شرط تولد پسر سالم: ژن‌نمود پسر سالم $X^HY$ است. پسر فام‌تن $Y$ را از پدر و فام‌تن $X^H$ را از مادر می‌گیرد؛ بنابراین مادر باید دگرهٔ سالم $H$ را نیز داشته باشد. با کنار هم گذاشتن دو شرط، ژن‌نمود مادر باید $X^HX^h$ باشد؛ چنین زنی سالم و ناقل است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۳).

۴. بررسی آمیزش: در آمیزش پدر بیمار با مادر سالمِ ناقل، یعنی $X^hY \times X^HX^h$، ژن‌نمودهای ممکن فرزندان عبارت‌اند از:

• $X^HX^h$: دختر سالم و ناقل
• $X^hX^h$: دختر بیمار
• $X^HY$: پسر سالم
• $X^hY$: پسر بیمار

پس تولد پسر سالم و دختر بیمار، هر دو در این آمیزش ممکن است. توجه کنید که در این سؤال، مادر سالم باید ناقل باشد؛ مادر سالمِ غیرناقل با ژن‌نمود $X^HX^H$ نمی‌تواند دختر بیمار داشته باشد؛ همان‌طور که در مثال کتاب نیز فرزندان مادر سالمِ غیرناقل و پدر بیمار، هموفیل نمی‌شوند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۴۳–۴۴).

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای یافتن عبارت نادرست، باید میان «اثبات انتقال صفت وراثتی» و «شناسایی مادهٔ وراثتی» تفاوت بگذاریم.

گام اول ـ مرور آزمایش تعیین‌کنندهٔ گریفیت: او مخلوط باکتری‌های پوشینه‌دارِ کشته‌شده با گرما و باکتری‌های زندهٔ بدون پوشینه را به موش‌ها تزریق کرد. موش‌ها مردند و در خون و شش‌های آنها باکتری‌های پوشینه‌دار زنده مشاهده شد. این باکتری‌ها حاصل زنده‌شدن باکتری‌های مرده نبودند؛ بلکه تعدادی از باکتری‌های بدون پوشینه، ویژگی پوشینه‌سازی را به دست آورده بودند. پس آزمایش، انتقال یک ویژگی وراثتی را نشان می‌داد، نه ماهیت عامل انتقال‌دهنده را (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۲ و ۳).

گام دوم ـ بررسی گزینهٔ ۱: گریفیت مشخص نکرد مادهٔ وراثتی از چه جنسی است و چگونه منتقل می‌شود؛ بنابراین کار او به بحث دربارهٔ ماهیت مادهٔ ژنتیک پایان نداد. طبق کتاب، عامل مؤثر در انتقال این صفت تا حدود شانزده سال بعد ناشناخته ماند و سپس ایوری و همکارانش شواهدی برای نقش دِنا ارائه کردند. حتی نتایج آنان نیز در آغاز با مخالفت عده‌ای روبه‌رو شد. پس ادعای پایان‌یافتن بحث‌ها با کار گریفیت نادرست است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳).

گام سوم ـ بررسی درستی سایر عبارت‌ها:

• گزینهٔ ۲ درست است؛ نتیجهٔ کار گریفیت نشان داد یک ویژگی ارثی می‌تواند میان دو نوع باکتری منتقل شود. کشته‌بودن باکتری‌های دهنده هنگام تزریق، اصل انتقال صفت از یک نوع باکتری به نوع دیگر را نفی نمی‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۲ و ۳).
• گزینهٔ ۳ درست است؛ مشاهدهٔ تعداد زیادی باکتری پوشینه‌دار زنده، همراه با زنده‌نشدن باکتری‌های کشته‌شده، نشان می‌داد باکتری‌های بدون پوشینه تغییر کرده و پوشینه‌دار شده‌اند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۲ و ۳).
• گزینهٔ ۴ درست است؛ محل مشاهدهٔ باکتری‌های پوشینه‌دار زنده فقط خون نبود، بلکه شش‌های موش‌های مرده نیز بررسی شد و این باکتری‌ها در آنجا هم وجود داشتند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۲ و ۳).

پاسخ: گزینهٔ ۱

۱. منظور از نمونه‌های معروف ساختار دوم، ساختارهای مارپیچ و صفحه‌ای است. طبق کتاب، الگوهای پیوند هیدروژنی میان بخش‌های زنجیرهٔ پلی‌پپتیدی منشأ تشکیل این ساختارها هستند؛ در مقابل، برهم‌کنش‌های آب‌گریز در شکل‌گیری ساختار سوم مطرح می‌شوند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۷).

۲. بررسی گزینهٔ ۱: در ساختار مارپیچ، پیوندهای هیدروژنی بین گروه‌های $\mathrm{NH}$ و $\mathrm{CO}$ ستون اصلی یک زنجیرهٔ پلی‌پپتیدی برقرار می‌شوند. بنابراین ایجاد این پیوندها میان دو آمینواسیدِ یک زنجیره ممکن است و این عبارت نمی‌تواند پاسخ سؤال باشد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۷، شکل ۱۷).

۳. بررسی گزینهٔ ۲: عامل اصلی تشکیل ساختارهای معروف دوم، پیوندهای هیدروژنی است، نه برهم‌کنش‌های آب‌گریز. کتاب نزدیک‌شدن گروه‌های $\mathrm{R}$ آب‌گریز برای دورماندن از آب را در توضیح تشکیل ساختار سوم بیان می‌کند؛ پس ویژگی این گزینه دربارهٔ هیچ‌یک از دو نمونهٔ معروف ساختار دوم صادق نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۷).

۴. بررسی گزینهٔ ۳: در ساختار صفحه‌ای، گروه‌های $\mathrm{R}$ آمینواسیدهای مجاور به‌تناوب در دو سوی صفحه قرار می‌گیرند. چون این ویژگی دست‌کم در یکی از نمونه‌های معروف ساختار دوم وجود دارد، این گزینه پاسخ نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۷، شکل ۱۷).

۵. بررسی گزینهٔ ۴: واحدهای سازندهٔ زنجیرهٔ پلی‌پپتیدی، آمینواسیدها هستند که با پیوندهای پپتیدی به هم متصل می‌شوند. در یک زنجیرهٔ خطی با $n$ آمینواسید، تعداد پیوندهای پپتیدی برابر $n-1$ است؛ بنابراین تعداد آمینواسیدها یک واحد بیشتر از تعداد این پیوندهاست. ایجاد ساختار دوم با پیوندهای هیدروژنی، این شمارش را تغییر نمی‌دهد (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۶–۱۷).

نکتهٔ کلیدی سؤال، عبارت «هیچ‌یک» است: ویژگی مورد نظر باید هم برای مارپیچ و هم برای صفحه‌ای نادرست باشد.

پاسخ: گزینهٔ ۲

۱. ابتدا یاختهٔ موردنظر را شناسایی می‌کنیم. دیوارهٔ حبابک دو نوع یاخته دارد: یاخته‌های نوع اول که سنگفرشی و فراوان‌ترند، و یاخته‌های نوع دوم که تعداد کمتری دارند و میان یاخته‌های نوع اول دیده می‌شوند. بنابراین، منظور سؤال یاخته‌های نوع دوم، یعنی ترشح‌کنندهٔ عامل سطح‌فعال است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳۸).

۲. یاخته‌های نوع دوم، مانند دیگر یاخته‌های پوششی دیوارهٔ حبابک، بر غشای پایه قرار دارند. غشای پایه ساختاری متشکل از شبکه‌ای از رشته‌های پروتئینی و گلیکوپروتئین‌هاست؛ پس قرار گرفتن این یاخته‌ها بر شبکه‌ای از رشته‌های پروتئینی، توصیف درستی است. در شکل ساختار حبابک نیز جایگاه غشای پایه در زیر پوشش دیواره مشخص شده است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳۸).

۳. برای رد سایر توصیف‌ها توجه می‌کنیم که در محل حبابک، مخاط مژک‌دار وجود ندارد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳۷)؛ سنگفرشی بودن ویژگی یاخته‌های نوع اول است؛ و پاک‌سازی بقایای یاخته‌ای به درشت‌خوارها مربوط می‌شود که جزو یاخته‌های سازندهٔ دیوارهٔ حبابک به شمار نمی‌آیند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳۸).

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای پاسخ، باید نقش آرایه‌های ظاهری طاووس نر را در «انتخاب جفت» بررسی کنیم، نه اینکه آنها را الزاماً عامل افزایش بقای خودِ نر بدانیم.

۱. طاووس ماده هنگام انتخاب جفت، ظاهر دم نرها را بررسی می‌کند و به درخشندگی رنگ و فراوانی لکه‌های چشم‌مانند توجه دارد. بنابراین این ویژگی‌ها در انتخاب جفت و موفقیت زادآوری نقش دارند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۱۶).

۲. رنگ درخشان پرها، نشانهٔ سلامت نر و مناسب‌بودن رژیم غذایی اوست. همچنین ویژگی‌های ظاهری نر می‌توانند نشان‌دهندهٔ وجود ژن‌های مربوط به صفات سازگارکننده باشند. در چارچوب بیان کتاب، جفت‌گیری با نری که این نشانه‌ها را دارد، سلامت ماده و زاده‌هایش را تضمین می‌کند؛ پس گزینهٔ سوم درست است (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۱۶–۱۱۷).

۳. این مزیت تولیدمثلی را نباید با افزایش احتمال بقای نر یکسان دانست: دم بلند و زینتی ممکن است حرکت را دشوار کند و خطر شکارشدن را افزایش دهد. اهمیت زنده‌ماندن چنین نری تا زمان تولیدمثل این است که با وجود این هزینه، توانسته است بقا یابد و این موضوع نشانه‌ای از سازگاری اوست (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۱۶–۱۱۷).

۴. این آرایه‌ها از صفات ثانویهٔ جنسی‌اند و کتاب پیدایش پرهای پرنقش‌ونگار دم را در فصل زادآوری مطرح می‌کند؛ بنابراین نه بروز آنها از دوران بچگی و نه باقی‌ماندن بی‌وقفهٔ آنها تا پایان عمر، برداشت درستی نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۱۶–۱۱۷).

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای تعیین تعداد عبارت‌های درست، هر مورد را جداگانه بررسی می‌کنیم.

الف ـ نادرست است. نقطهٔ کور محل خروج عصب بینایی از شبکیه است. در این محل، عصب بینایی از منفذی در لایه‌های بیرونی کرهٔ چشم عبور می‌کند؛ بنابراین صلبیه پوششی پیوسته روی نقطهٔ کور ایجاد نمی‌کند. نباید خارجی‌ترین‌بودن صلبیه را به معنای پوشاندن محل خروج عصب دانست. (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۲۳–۲۴، شکل ساختار کرهٔ چشم و تعریف نقطهٔ کور)

ب ـ نادرست است. لکهٔ زرد برآمدگی حاصل از ضخیم‌شدن شبکیه نیست؛ ناحیهٔ مرکزی آن فرورفتگی دارد. بنابراین توصیف «ضخیم‌شدن و برجسته‌شدن» با ساختار این ناحیه مطابقت ندارد. (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۲۳–۲۴، شکل ساختار کرهٔ چشم)

ج ـ درست است. عصب بینایی از آسه‌های یاخته‌های عصبی شبکیه تشکیل می‌شود و پیام‌های بینایی را به مغز می‌برد. در ادامهٔ مسیر بینایی، بخشی از این آسه‌ها به سمت مقابل می‌روند؛ پس همهٔ آسه‌های هر چشم به نیم‌کرهٔ همان سمت نمی‌روند. (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۴، مبحث عصب بینایی؛ فصل حواس، مسیر پیام‌های بینایی)

د ـ درست است. سرخرگ همراه عصب بینایی وارد کرهٔ چشم می‌شود و در محل نقطهٔ کور شاخه‌هایی ایجاد می‌کند که روی شبکیه گسترش می‌یابند. بنابراین نقطهٔ کور، علاوه بر ارتباط با خروج عصب بینایی، محل عبور رگ‌های خونی نیز هست. (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۲۳–۲۴، شکل ساختار کرهٔ چشم)

در نتیجه، فقط عبارت‌های «ج» و «د» درست‌اند؛ یعنی $2$ مورد صحیح است.

پاسخ: گزینهٔ ۲

۱. ابتدا مفهوم تعادل ژنی را مشخص می‌کنیم: اگر فراوانی نسبی دگره‌ها یا ژن‌نمودها از نسلی به نسل دیگر ثابت بماند، جمعیت در تعادل ژنی است. جهش، رانش دگره‌ای، شارش ژن، آمیزش غیرتصادفی و انتخاب طبیعی از عوامل برهم‌زنندهٔ این تعادل‌اند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۵۴–۵۵).

۲. عامل موردنظر در عبارت درست، «انتخاب طبیعی» است. افراد یک گونه تفاوت‌های فردی دارند و در یک محیط معین، بعضی از این تفاوت‌ها موجب سازگاری بیشتر می‌شوند. افراد سازگارتر احتمال بیشتری برای زنده‌ماندن و تولیدمثل دارند؛ در نتیجه، ویژگی‌های وراثتی مرتبط با این سازگاری را بیشتر به نسل بعد منتقل می‌کنند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۵۳–۵۴).

۳. برای نمونه، اگر افراد یک جمعیت از نظر تحمل سرما متفاوت باشند، با وقوع سرمای شدید، افراد مقاوم‌تر شانس بیشتری برای بقا و تولیدمثل خواهند داشت. در صورت تداوم این شرایط، سهم افراد دارای ویژگی تحمل سرما در نسل‌های بعد بیشتر می‌شود. به این ترتیب، انتخاب طبیعی با اثرگذاری بر تفاوت‌های فردی می‌تواند به پایداری گونه کمک کند؛ پس عبارت گزینهٔ سوم درست است (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۵۳–۵۵).

۴. سایر عبارت‌ها درست نیستند: تصادفی‌بودن رانش به معنای یکسان نگه‌داشتن احتمال بقا و تولیدمثل همهٔ افراد نیست؛ همهٔ عوامل نیز هم تصادفی و هم غیرتصادفی عمل نمی‌کنند. افزون بر این، نتیجهٔ اثر عوامل به وضعیت جمعیت و محیط وابسته است؛ مثلاً رانش در جمعیت‌های کوچک‌تر اثر بیشتری دارد و صفت سازگارتر در محیط سرد الزاماً در محیط گرم سازگارتر نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۵۳–۵۵).

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای حل سؤال، باید سه ویژگی را از هم جدا کنیم: «داشتن فام‌تن‌های همتا»، «مضاعف‌بودن فام‌تن‌ها» و «مضاعف‌شدن میانک‌ها».

۱. ابتدا مراحل زامه‌زایی را مرور می‌کنیم:
ـ زامه‌زا دولاد است و با رشتمان تقسیم می‌شود.
ـ زام‌یاختهٔ اولیه وارد کاستمان اول می‌شود و در آغاز این تقسیم، فام‌تن‌های مضاعف دارد.
ـ زام‌یاختهٔ ثانویه تک‌لاد است، اما فام‌تن‌هایش همچنان مضاعف‌اند.
ـ پس از کاستمان دوم، زام‌یاختکِ تک‌لاد با فام‌تن‌های غیرمضاعف تشکیل می‌شود و سپس با تمایز به زامه تبدیل می‌شود. این ترتیب و وضعیت فام‌تن‌ها در توضیح زامه‌زایی آمده است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۹).

۲. بررسی عبارت چهارم؛ عبارت نادرست:
زام‌یاختهٔ ثانویه برای انجام کاستمان دوم، میانک‌های مضاعف‌شده و دستگاه دوک تقسیم دارد؛ بااین‌حال، تک‌لاد است و جفت‌های فام‌تن همتا ندارد، زیرا همتاها در کاستمان اول از یکدیگر جدا شده‌اند. بنابراین این یاخته، مثال نقض عبارت چهارم است. توجه کنید که دو فامینک خواهریِ هر فام‌تن مضاعف، «دو فام‌تن همتا» نیستند. تک‌لادبودن زام‌یاختهٔ ثانویه همراه با مضاعف‌بودن فام‌تن‌های آن، صریحاً در کتاب بیان شده است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۹).

۳. بررسی درستی عبارت‌های دیگر:
ـ عبارت اول: زامه‌زا و زام‌یاختهٔ اولیه می‌توانند پیش از تقسیم، دنای خود را همانندسازی کنند. این یاخته‌ها توان تشکیل ریزلوله‌های پروتئینیِ دوک تقسیم را هم دارند؛ پس عبارت درست است.
ـ عبارت دوم: حلقهٔ انقباضی در تقسیم سیتوپلاسم یاخته‌های جانوری نقش دارد. یاخته‌های تقسیم‌شونده در مسیر زامه‌زایی، چه در رشتمان و چه در دو تقسیم کاستمان، تقسیم را با فام‌تن‌های مضاعف آغاز می‌کنند. نبود همانندسازی دنا میان دو تقسیم کاستمان نیز مشکلی ایجاد نمی‌کند، چون فام‌تن‌های زام‌یاختهٔ ثانویه از پیش مضاعف‌اند.
ـ عبارت سوم: کشیده‌شدن یاخته و فشرده‌شدن هسته در تمایز زام‌یاختک به زامه رخ می‌دهد. این یاخته تک‌لاد است و مجموعه‌ای از فام‌تن‌های ناهمتا دارد؛ یعنی از هر جفت همتا، فقط یک فام‌تن در آن وجود دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۹).

پس مضاعف‌شدن میانک‌ها الزاماً به معنای داشتن فام‌تن‌های همتا نیست.

پاسخ: گزینهٔ ۴

۱. معیار گروه‌بندی را مشخص می‌کنیم.
ژن‌نمود، ترکیب دگره‌های فرد و رخ‌نمود، حالت بروز صفت است؛ بنابراین یکسان بودن رخ‌نمود لزوماً به معنی یکسان بودن ژن‌نمود نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۰–۴۱). در هر جایگاه، دو دگرهٔ یکسان نشان‌دهندهٔ حالت خالص و دو دگرهٔ متفاوت نشان‌دهندهٔ حالت ناخالص‌اند.

در الگوی سه‌جایگاهی رنگ ذرت، اثر دگره‌های مؤثر بر رنگ با هم جمع می‌شود. برای جلوگیری از اشتباه با نام گروه‌های سؤال، جایگاه‌ها را با $X/x$، $Y/y$ و $Z/z$ نشان می‌دهیم و حروف بزرگ را دگره‌های مؤثر در تولید رنگ در نظر می‌گیریم. تعداد این دگره‌ها از $0$ تا $6$ تغییر می‌کند و هفت گروه رنگی ایجاد می‌شود.

۲. جای گروه‌های نام‌گذاری‌شده را پیدا می‌کنیم.
گروه $\mathrm{A}$، ستون میانی و دارای بیشترین فراوانی است؛ افراد آن سه دگرهٔ مؤثر دارند. کمترین فراوانی مربوط به دو انتهای نمودار است؛ پس گروه $\mathrm{B}$ هرکدام از این دو انتها باشد، افرادش یا هیچ دگرهٔ مؤثری ندارند یا شش دگرهٔ مؤثر دارند.

۳. گروه‌های مجاور قله را بررسی می‌کنیم.
افراد دو ستون مجاور گروه $\mathrm{A}$، به‌ترتیب دو یا چهار دگرهٔ مؤثر دارند. در ستون دارای دو دگرهٔ مؤثر، دو نمونه عبارت‌اند از:

• $XXyyzz$: هر سه جایگاه خالص‌اند.

• $XxYyzz$: فقط یک جایگاه خالص است.

در ستون دارای چهار دگرهٔ مؤثر نیز همین تفاوت دیده می‌شود:

• $XXYYzz$: هر سه جایگاه خالص‌اند.

• $XXYyZz$: فقط یک جایگاه خالص است.

پس در هرکدام از گروه‌های مجاور قله، بعضی افراد در هر سه جایگاه خالص‌اند و بعضی چنین نیستند؛ در نتیجه گزینهٔ اول درست است.

۴. سایر عبارت‌ها را کنترل می‌کنیم.
گروه مجاور هر انتهای نمودار، یک یا پنج دگرهٔ مؤثر دارد؛ مانند $Xxyyzz$ یا $XxYYZZ$. همهٔ افراد این گروه‌ها دقیقاً دو جایگاه خالص و یک جایگاه ناخالص دارند؛ پس قید «فقط بعضی» در گزینهٔ دوم نادرست است.

افراد دو انتهای نمودار، $xxyyzz$ یا $XXYYZZ$ هستند و هیچ جایگاه ناخالصی ندارند؛ بنابراین گزینهٔ سوم نادرست است.

در گروه میانی نیز هم $XXYyzz$ با دو جایگاه خالص و هم $XxYyZz$ بدون جایگاه خالص وجود دارند؛ پس حکم «همه» در گزینهٔ چهارم درست نیست.

پاسخ: گزینهٔ ۱

صورت سؤال عبارت «نادرست» را می‌خواهد. یاختهٔ عصبی حرکتی این انعکاس، پیام را به ماهیچهٔ اسکلتی می‌رساند و مرکز تنظیم انعکاس عقب کشیدن دست، نخاع است؛ اما برای پاسخ، باید پروتئین‌های غشای نورون را با هم مقایسه کنیم (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۶–۱۷).

۱. بررسی گزینهٔ اول: پتاسیم هم از کانال‌های پروتئینی عبور می‌کند و هم به کمک پمپ سدیم ـ پتاسیم جابه‌جا می‌شود. عبور از کانال‌ها به مصرف مستقیم انرژی زیستی نیاز ندارد، اما پمپ از انرژی $\mathrm{ATP}$ استفاده می‌کند. بنابراین فقط بعضی از پروتئین‌های عبوردهندهٔ پتاسیم انرژی مصرف می‌کنند و این گزینه درست است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴–۵).

۲. بررسی گزینهٔ دوم: عبارت «همهٔ پروتئین‌هایی که سدیم را جابه‌جا می‌کنند» علاوه بر کانال‌های سدیمی، پمپ سدیم ـ پتاسیم را نیز دربرمی‌گیرد. این پمپ در هر چرخه، $3$ یون سدیم را از یاخته خارج و $2$ یون پتاسیم را وارد آن می‌کند؛ پس پروتئینی است که سدیم را جابه‌جا می‌کند، ولی مانع عبور پتاسیم از خودش نیست و آن را نیز انتقال می‌دهد. بنابراین تعمیم ویژگی کانال اختصاصی سدیم به همهٔ پروتئین‌های جابه‌جاکنندهٔ سدیم نادرست است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴–۵).

۳. بررسی گزینهٔ سوم: باید «باز بودن» را از «باز شدن» جدا کنیم. کانال‌های نشتی از قبل باز هستند؛ در مقابل، هنگام ایجاد پتانسیل عمل، کانال‌های دریچه‌دار سدیمی باز می‌شوند و ورود سدیم را افزایش می‌دهند. پس همهٔ کانال‌های عبوردهندهٔ سدیم در آن هنگام باز نمی‌شوند و این گزینه درست است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴–۶).

۴. بررسی گزینهٔ چهارم: کانال‌های پتاسیمی و پمپ سدیم ـ پتاسیم، همگی در سراسر عرض غشا قرار دارند؛ زیرا انتقال پتاسیم را از یک سوی غشا به سوی دیگر انجام می‌دهند. شکل‌های کانال نشتی و پمپ نیز این جایگاه را نشان می‌دهند؛ بنابراین این گزینه درست است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴–۵، شکل ۵).

پاسخ: گزینهٔ ۲

نکتهٔ اصلی سؤال، قید «هر پرده» است؛ بنابراین باید عبارت‌ها را دربارهٔ تمام پرده‌هایی بررسی کنیم که استخوان کوچکی روی آن‌ها قرار دارد، نه فقط پردهٔ صماخ.

۱. تعیین مصداق‌های صورت سؤال
دو ساختار موردنظر عبارت‌اند از:

• پردهٔ صماخ که دستهٔ استخوان چکشی به آن متصل است.
• دریچهٔ بیضی که پرده‌ای نازک است و کف استخوان رکابی روی آن قرار دارد.

پس هر عبارت تنها زمانی پذیرفتنی است که دربارهٔ هر دو ساختار درست باشد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۹–۳۰).

۲. بررسی عبارت «الف»: نادرست
پردهٔ صماخ در انتهای مجرای شنوایی قرار دارد؛ اما دریچهٔ بیضی در مرز گوش میانی و بخش حلزونی گوش درونی است و با مجرای شنوایی مجاورت ندارد. بنابراین این ویژگی در هر دو پرده مشترک نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۸–۳۰).

۳. بررسی عبارت «ب»: درست
طبق کتاب، استخوان گیجگاهی از انتهای مجرای شنوایی و بخش‌های میانی و درونی گوش حفاظت می‌کند. پردهٔ صماخ در انتهای مجرای شنوایی و دریچهٔ بیضی در مرز گوش میانی و درونی قرار دارند؛ بنابراین هر دو در محدودهٔ حفاظت این استخوان هستند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۸–۲۹).

۴. بررسی عبارت «ج»: نادرست
محفظهٔ استخوانی پر از هوا، گوش میانی است. پردهٔ صماخ ارتعاش صوتی را به استخوانچه‌های واقع در این محفظه منتقل می‌کند؛ اما پشت دریچهٔ بیضی، بخش حلزونیِ پر از مایع قرار دارد و لرزش این دریچه به مایع حلزون منتقل می‌شود. پس عبارت برای دریچهٔ بیضی درست نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۸–۳۰).

۵. بررسی عبارت «د»: نادرست
یاخته‌های مژک‌دار گوش درونی فقط گیرنده‌های شنوایی نیستند؛ گیرنده‌های تعادلی نیز مژک‌دارند. ارتعاش پردهٔ صماخ و دریچهٔ بیضی در مسیر تحریک گیرنده‌های شنوایی قرار دارد، درحالی‌که گیرنده‌های تعادلی با حرکت سر و جابه‌جایی مایع و مادهٔ ژلاتینی تحریک می‌شوند. بنابراین نمی‌توان نقش این پرده‌ها را به تحریک همهٔ یاخته‌های مژک‌دار گوش درونی تعمیم داد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۹–۳۱).

در نتیجه، فقط عبارت «ب» دربارهٔ هر دو پرده درست است.
پاسخ: گزینهٔ ۴

برای یافتن عبارت نادرست، باید دو نکته را جداگانه بررسی کنیم: اثر داروهای پروتئینی بر دستگاه ایمنی و امکان تغییر ویژگی‌های پروتئین با مهندسی پروتئین.

۱. بررسی گزینهٔ اول: این عبارت با واژهٔ «هر» ادعا می‌کند تمام پروتئین‌های درمانی پاسخ ایمنی شدید ایجاد می‌کنند. درحالی‌که کتاب در بخش تولید دارو توضیح می‌دهد داروهای حاصل از فناوری دنای نوترکیب، برخلاف فراورده‌های مشابهِ تهیه‌شده از منابع غیرانسانی، پاسخ ایمنی ایجاد نمی‌کنند و انسولین را نمونه‌ای از این داروها معرفی می‌کند. بنابراین، تعمیمِ ایجاد پاسخ ایمنی شدید به همهٔ پروتئین‌های درمانی نادرست است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۰۲).

۲. بررسی گزینهٔ دوم: توالی آمینواسیدها در شکل‌گیری ساختار فضایی پروتئین نقش دارد و تغییر این ساختار می‌تواند عملکرد آن را تغییر دهد. پس تغییرات گسترده در توالی آمینواسیدها می‌تواند شکل و عملکرد پروتئین را دگرگون کند؛ این گزینه در چارچوب سؤال درست است. البته از این نکته نباید نتیجه گرفت که هر تغییر کوچک در توالی، الزاماً عملکرد را تغییر می‌دهد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۹۷).

۳. بررسی گزینهٔ سوم: در مهندسی پروتئین می‌توان با تغییر هدفمند توالی آمینواسیدها، ویژگی‌های پروتئین را بهبود داد. کتاب افزایش پایداری پروتئین را از اصلاحات مفید این فناوری می‌داند؛ بنابراین افزایش پایداری یک داروی پروتئینی امکان‌پذیر است و این گزینه درست است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۹۷).

۴. بررسی گزینهٔ چهارم: کتاب تغییر در رمز یک یا چند آمینواسید را در دستهٔ تغییرات جزئی مهندسی پروتئین قرار می‌دهد. نمونهٔ آن نیز جایگزینی یک آمینواسید در اینترفرونِ ساخته‌شده با مهندسی ژنتیک است. بنابراین ایجاد تغییر جزئی در پروتئین از این راه امکان‌پذیر است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۹۷).

در نتیجه، عبارت نادرست همان ادعای همگانی دربارهٔ ایجاد پاسخ ایمنی شدید توسط پروتئین‌های درمانی است.

پاسخ: گزینهٔ ۱

چون سؤال عبارت «نادرست» را می‌خواهد، باید گزاره‌ای را پیدا کنیم که با سازوکار انتقال مواد در گیاه ناسازگار است.

۱. بررسی گزینهٔ ۱: آب از سطح مرطوب یاخته‌های میان‌برگ تبخیر می‌شود و به شکل بخار به فضاهای بین‌یاخته‌ای، از جمله فضاهای میان یاخته‌های میان‌برگ اسفنجی، وارد می‌شود. سپس بخار آب عمدتاً از راه روزنه‌ها از برگ خارج می‌شود. این مراحل در شکل حرکت شیرهٔ خام تحت تأثیر مکش تعرقی نشان داده شده‌اند؛ پس این گزینه درست است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۰۷–۱۰۸).

۲. بررسی گزینهٔ ۲: مسیر سیمپلاستی شامل حرکت مواد در پروتوپلاست یاخته‌ها و عبور آنها از پلاسمودسم‌هاست (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۰۵). عناصر رسانای بالغ آوند چوبی مرده‌اند و پروتوپلاست زنده ندارند؛ بنابراین یون‌ها برای ورود به فضای درونی این عناصر، باید از سیمپلاست یاخته‌های زندهٔ ریشه خارج شوند. پس این گزینه نیز درست است.

۳. بررسی گزینهٔ ۳: درون‌پوست ریشه به کمک نوار کاسپاری، مسیر آپوپلاستی را مسدود می‌کند و عبور مواد به استوانهٔ آوندی را تحت کنترل غشای یاخته‌های زنده قرار می‌دهد. این سد همچنین مانع برگشت آپوپلاستی آب و یون‌ها از استوانهٔ آوندی به سمت پوست ریشه و یاخته‌های تار کشنده می‌شود. بنابراین گزینهٔ ۳ درست است.

۴. بررسی گزینهٔ ۴: برخلاف آوند چوبی، حرکت شیرهٔ پرورده در آوند آبکش از سیتوپلاسم یاخته‌های زنده و از یک یاخته به یاختهٔ دیگر انجام می‌شود (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۱۰–۱۱۱). همچنین در الگوی جریان فشاری، بارگیری مواد آلی در محل منبع و باربرداری آنها در محل مصرف با انتقال فعال انجام می‌شود (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۱۱). بنابراین نمی‌توان انتقال شیرهٔ پرورده را مستقل از زنده‌بودن یاخته‌های آبکشی دانست و ادعا کرد که پس از کشته‌شدن آنها همچنان ادامه می‌یابد. این گزینه نادرست است.

پاسخ: گزینهٔ ۴

گام اول ـ شناسایی تنظیم‌کننده: بخش گوشتی میوهٔ سیب عمدتاً از رشد نهنج گل پدید می‌آید. تحریک رشد و نمو این بخش در سؤال، به جیبرلین‌ها اشاره دارد. مطابق کتاب، جیبرلین‌ها در رشد میوه نقش دارند و برای درشت‌کردن میوه‌ها نیز به کار می‌روند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۴۲–۱۴۳).

گام دوم ـ بررسی نقش مربوط به ساقه: جیبرلین‌ها با تحریک رشد طولی یاخته‌ها و تقسیم آن‌ها، طول ساقه را افزایش می‌دهند. بنابراین، طویل‌شدن گیاه کلم با اثر این تنظیم‌کننده سازگار است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۴۲–۱۴۳).

گام سوم ـ بررسی نقش مربوط به دانهٔ گندم: هنگام رویش دانهٔ غلات، رویان جیبرلین تولید می‌کند. این تنظیم‌کننده بر لایهٔ گلوتن‌دارِ درون‌دانه اثر می‌گذارد و تولید و رهاسازی آنزیم‌های گوارشی را تحریک می‌کند. یکی از این آنزیم‌ها آمیلاز است که نشاستهٔ ذخیره‌ای را تجزیه می‌کند. افزایش رونویسی ژن آمیلاز در گزینه، به همین فرایند تولید آنزیم اشاره دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۴۲–۱۴۳).

پس هر دو نقشِ افزایش طول گیاه کلم و تحریک تولید آمیلاز در دانهٔ گندم با عملکرد جیبرلین‌ها مطابقت دارند. در مقابل، نقش‌هایی مانند رسیدن میوه، تنظیم چیرگی رأسی و مقابله با کم‌آبی را نباید همگی به جیبرلین نسبت داد؛ برای نمونه، چیرگی رأسی به اکسین و سیتوکینین و پاسخ به خشکی به آبسیزیک اسید مربوط است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۴۱–۱۴۳).

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای پاسخ، هر عبارت را جداگانه بررسی می‌کنیم.

الف) درست است. هورمون $\mathrm{LH}$ یاخته‌های بینابینی بیضه را به ترشح تستوسترون تحریک می‌کند و تنظیم این محور با بازخورد منفی انجام می‌شود. بنابراین، تزریق تستوسترون اضافی و افزایش مقدار آن در خون، بازخورد مهاری را تقویت می‌کند و پس از مدتی ترشح $\mathrm{LH}$ کاهش می‌یابد. (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۱)

ب) نادرست است. زامه‌ها ابتدا از لوله‌های زامه‌ساز وارد برخاگ می‌شوند و سپس به مجرای زامه‌بر می‌روند. پس قطع مجرای زامه‌بر، مسیر ورود زامه‌ها به برخاگ را نمی‌بندد؛ بلکه ادامهٔ مسیر آن‌ها پس از برخاگ را مسدود می‌کند. (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۰)

ج) درست است. دمای پایین‌تر کیسهٔ بیضه نسبت به دمای بدن برای فعالیت بیضه و تمایز صحیح زامه‌ها ضروری است. تبدیل زام‌یاختک به زامه نیز مرحله‌ای از تمایز است؛ بنابراین حضور طولانی‌مدت در آب بسیار گرم با افزایش دمای اطراف بیضه‌ها، این فرایند را مختل و کاهش می‌دهد. کتاب نیز محیط‌های بسیار گرم را از عوامل اختلال در زامه‌سازی معرفی می‌کند. (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۹۸، ۹۹ و ۱۰۰)

د) نادرست است. بافتی که با ایجاد تیغه‌ها بیضه را به بخش‌های هرمی‌شکل تقسیم می‌کند، بافت پیوندی است؛ نباید آن را با یاخته‌های بینابینیِ واقع در میان لوله‌های زامه‌ساز اشتباه گرفت. در تنظیم هورمونی بیضه، $\mathrm{LH}$ مستقیماً یاخته‌های بینابینی و $\mathrm{FSH}$ مستقیماً یاخته‌های سرتولی را تحریک می‌کند، نه یاخته‌های بافت پیوندیِ تیغه‌ساز. (زیست‌شناسی ۲، شکل صفحهٔ ۹۹ و صفحهٔ ۱۰۱)

در نتیجه، عبارت‌های «الف» و «ج» درست‌اند؛ یعنی دو مورد صحیح است.

پاسخ: گزینهٔ ۲

۱. منظور از دو مولکول شش‌کربنی را مشخص می‌کنیم.
در چرخهٔ کالوین، کربن‌دی‌اکسید با ریبولوزبیس‌فسفاتِ پنج‌کربنی ترکیب می‌شود و یک ترکیب شش‌کربنی ناپایدار می‌سازد. این ترکیب بلافاصله به دو ترکیب سه‌کربنی تجزیه می‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۸۴–۸۵).
در چرخهٔ کربس نیز بنیان استیلِ دوکربنی با یک ترکیب چهارکربنی ترکیب می‌شود و ترکیب شش‌کربنی به وجود می‌آید؛ این مطلب در مبحث تنفس یاخته‌ایِ فصل پنجم زیست‌شناسی ۳ آمده است.

۲. محل ساخته‌شدن آن‌ها را مقایسه می‌کنیم.
واکنش‌های کالوین در بسترهٔ سبزدیسه انجام می‌شوند؛ بنابراین ترکیب شش‌کربنی ناپایدار نیز درون سبزدیسه ساخته می‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۸۴). چرخهٔ کربس در اوگلنای یوکاریوتی، در بخش درونی راکیزه انجام می‌شود و ترکیب شش‌کربنی آن نیز درون همین اندامک تشکیل می‌شود.

۳. ویژگی مشترک را نتیجه می‌گیریم.
سبزدیسه و راکیزه هر دو دارای پوششی متشکل از غشای بیرونی و غشای درونی‌اند. پس با وجود تفاوت در مواد اولیه و سرنوشت ترکیب‌های شش‌کربنی این دو چرخه، هر دو ترکیب درون یک اندامک دوغشایی ساخته می‌شوند. دقت کنید که غشاهای تیلاکوئیدیِ داخل سبزدیسه، جدا از پوشش دوغشایی آن هستند.

بنابراین، ویژگی محل تشکیل دربارهٔ هر دو مولکول به‌طور حتم درست است.
پاسخ: گزینهٔ ۲

برای یافتن عبارت نادرست، باید زمان برداشت شلغم را از زمان پایان چرخهٔ زندگی آن جدا کنیم و ساختار ساقه‌های زیرزمینی را نیز بشناسیم.

۱. بررسی شلغم: شلغم گیاهی دوساله است. در سال نخست، رشد رویشی دارد و مواد حاصل از فتوسنتز را در ریشه ذخیره می‌کند. در سال دوم، ساقهٔ گل‌دهنده تشکیل می‌شود و ذخیرهٔ ریشه برای تولید گل و دانه به مصرف می‌رسد (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۳۴–۱۳۵). بنابراین، شلغم را برای استفاده از ریشهٔ ذخیره‌ای، معمولاً در سال نخست و پیش از ورود به رشد زایشی برداشت می‌کنند، نه پس از پایان آن. پس عبارت گزینهٔ ۱ نادرست است.

۲. بررسی لاله: لاله دارای پیاز است. پیاز از یک ساقهٔ زیرزمینی کوتاه و برگ‌های متصل به آن تشکیل می‌شود؛ بخش عمدهٔ ذخیرهٔ غذایی در برگ‌های تغییرشکل‌یافته قرار دارد. بنابراین عبارت گزینهٔ ۲ درست است (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۲۱–۱۲۲).

۳. بررسی سیب‌زمینی: غدهٔ سیب‌زمینی، ساقهٔ زیرزمینی متورم‌شده بر اثر ذخیرهٔ مواد غذایی است، نه ریشه. مطابق شکل ساقه‌های تخصص‌یافته، غده‌ها از راه بخش‌های ساقه‌ای باریک و کشیده با ساقهٔ هوایی ارتباط دارند؛ پس عبارت گزینهٔ ۳ درست است (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۲۱–۱۲۲، شکل ۳).

۴. بررسی زنبق: زنبق زمین‌ساقه دارد؛ یعنی ساقه‌ای که به‌صورت افقی زیر خاک رشد می‌کند و دارای جوانه‌های انتهایی و جانبی است. رشد و نمو جوانهٔ انتهایی آن می‌تواند به تشکیل شاخهٔ هوایی و سپس برگ و گل منجر شود؛ بنابراین عبارت گزینهٔ ۴ نیز درست است (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۲۱–۱۲۲ و ۱۳۴–۱۳۵).

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای تکمیل عبارت، باید ویژگی مطرح‌شده هم دربارۀ اسفنج درست باشد و هم مقایسۀ آن با هیدر درست انجام شده باشد.

۱. در اسفنج، آب از راه منافذ متعدد دیوارۀ بدن وارد حفره یا حفره‌های درونی می‌شود و از روزنه‌های بزرگ‌تر بیرون می‌رود. بنابراین، وجود مسیرهای متعدد ورود آب در دیوارۀ بدن، ویژگی درست اسفنج است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۶۵).

۲. هیدر سامانۀ گردش آبِ اسفنج را ندارد؛ حفرۀ گوارشی آن علاوه بر گوارش، به توزیع مواد نیز کمک می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۶۵). ارتباط این حفره با محیط از راه دهان است، نه از طریق منافذ متعدد دیوارۀ بدن؛ پس در این ویژگی باید از «برخلاف» استفاده کنیم.

۳. برای کنترل سایر عبارت‌ها نیز توجه کنید که یاخته‌های یقه‌دار اسفنج با حرکت «تاژک» خود آب را جابه‌جا می‌کنند، نه با مژک؛ همچنین نمی‌توان وجود این یاخته‌ها را به هیدر تعمیم داد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۶۵). گوارش اسفنج نیز درون‌یاخته‌ای است، نه ترکیبی از گوارش برون‌یاخته‌ای و درون‌یاخته‌ای.

پس وجود مجاری متعدد ورود آب در دیوارۀ بدن اسفنج، برخلاف هیدر، مقایسۀ درستی است.

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای یافتن عبارت نادرست، باید میان «نوع جهش» و «پیامد آن بر خواندن رمزها» تفاوت بگذاریم.

۱. اصل تعیین‌کننده: رمزهای مادۀ وراثتی به‌صورت دسته‌های سه‌نوکلئوتیدی خوانده می‌شوند. اگر در بخش رمزکننده، تعداد نوکلئوتیدهای اضافه یا حذف‌شده مضربی از سه باشد، چارچوب خواندنِ پس از محل جهش حفظ می‌شود؛ هرچند توالی یا تعداد آمینواسیدها ممکن است تغییر کند. کتاب نیز تأکید می‌کند که اضافه و حذف الزاماً باعث تغییر چارچوب خواندن نمی‌شوند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۴۹–۵۰).

۲. بررسی گزینهٔ ۲: این عبارت نادرست است، زیرا قید «به‌طور حتم» دارد. برای مثال، اگر بین دو رمز، سه نوکلئوتیدِ تشکیل‌دهندۀ یک رمز آمینواسید اضافه شود، یک رمز به توالی افزوده می‌شود، اما مرز رمزهای بعدی تغییر نمی‌کند. پس جهش اضافه لزوماً جهش تغییر چارچوب خواندن نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۴۹–۵۰).

۳. بررسی درستی سایر عبارت‌ها:

• گزینهٔ ۱: در تعریف کتاب، دگرمعنا نوعی جهش جانشینی است که رمز یک آمینواسید را به رمز آمینواسیدی دیگر تبدیل می‌کند. جانشینی از انواع جهش‌های کوچک است؛ بنابراین این عبارت درست است (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۴۸–۴۹).
• گزینهٔ ۳: جانشینی می‌تواند دگرمعنا باشد و در نتیجه توالی آمینواسیدها را تغییر دهد؛ البته در حالت خاموش چنین تغییری رخ نمی‌دهد. پس عبارت «می‌تواند» درست است (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۴۸–۴۹).
• گزینهٔ ۴: اگر سه نوکلئوتیدِ مربوط به یک رمز کامل آمینواسید حذف شوند، آن آمینواسید از زنجیره حذف می‌شود، ولی چارچوب خواندنِ رمزهای بعدی حفظ می‌شود. بنابراین این عبارت نیز درست است (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۴۹–۵۰).

پاسخ: گزینهٔ ۲

۱. شناسایی جاندار: اشاره به سابقهٔ سنگواره‌ای حدود ۱۷۰ میلیون سال، سرنخ شناسایی ژینکو است. ژینکو از گیاهان بازدانه است؛ بنابراین یاخته‌های آن یوکاریوتی‌اند.

۲. تفکیک نقش عوامل ترجمه: مطابق کتاب، توالی رمزه‌های رنای پیک تعیین می‌کند چه آمینواسیدهایی در پلی‌پپتید قرار گیرند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۲۷). آنزیم اتصال‌دهندهٔ آمینواسید به رنای ناقل، آمینواسید و رنای ناقل متناسب با آن را شناسایی می‌کند، نه رمز مربوط به آمینواسید را. هنگام ترجمه، پادرمزهٔ رنای ناقل با رمزهٔ مکمل در رنای پیک جفت می‌شود؛ پس گزینهٔ اول درست نیست.

۳. بررسی ساختار رنای ناقل: در این رنا، بعضی بخش‌های یک رشته روی خود تا می‌خورند و بازهای مکمل آن‌ها با پیوند هیدروژنی به هم متصل می‌شوند. در مقابل، بخش‌هایی به صورت حلقه باقی می‌مانند؛ بنابراین پیوندهای هیدروژنی در سراسر مولکول توزیع یکنواخت ندارند و گزینهٔ دوم نادرست است.

۴. بررسی منشأ رنای پیک: ساخته‌شدن یک رنای پیک از چند ژن مجاور، الگویی است که کتاب برای پروکاریوت‌ها مطرح می‌کند. نمی‌توان این ویژگی را به یاختهٔ یوکاریوتی ژینکو نسبت داد؛ پس گزینهٔ سوم نیز نادرست است.

۵. بررسی سرنوشت پلی‌پپتید: زنجیرهٔ ساخته‌شده در ترجمه برای عملکرد باید شکل فضایی مناسب پیدا کند. کتاب در مبحث سرنوشت پروتئین‌ها توضیح می‌دهد که پلی‌پپتیدها برای فعالیت دستخوش تغییراتی می‌شوند؛ تاخوردگی و کسب ساختار فضایی مناسب از این تغییرات است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۲). البته تغییرات ویژه‌ای مانند جداشدن بخشی از زنجیره یا اضافه‌شدن گروه‌های شیمیایی، لزوماً برای همهٔ پلی‌پپتیدها رخ نمی‌دهد. بنابراین نباید واژهٔ «تغییرات» را فقط به این تغییرات ویژه محدود کرد.

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای پاسخ، باید شکل سطوح مفصلی و استخوان‌های شرکت‌کننده در هر مفصل را جداگانه بررسی کنیم. کتاب، مفصل‌های گوی‌ـ‌کاسه‌ای، لولایی و لغزنده را از انواع مفصل‌های متحرک معرفی می‌کند؛ بنابراین متحرک‌بودن مفصل به معنی یکسان‌بودن شکل سطوح آن نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۲–۴۳، شکل ۸).

الف ـ نادرست است. سر استخوان بازو در محل اتصال به کتف، گرد و برآمده است؛ اما انتهای بالایی زند زیرین در محل اتصال با بازو، فرورفتگی دارد و بخش قرقره‌ای بازو در آن قرار می‌گیرد. پس نمی‌توان سر هر دو استخوان را در محل مفصل «کاملاً برآمده» دانست. این تفاوت با ساختمان مفصل گوی‌ـ‌کاسه‌ای و لولایی ارتباط دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۲–۴۳، شکل ۸).

ب ـ درست است. هنگام چرخاندن ساعد و برگرداندن کف دست، زند زبرین نسبت به زند زیرین جابه‌جا می‌شود؛ به‌طوری‌که این دو استخوان می‌توانند از حالت تقریباً موازی به حالت متقاطع درآیند. بنابراین موقعیت نسبی آن‌ها ثابت نیست. این حرکت با نقش مفصل‌های متحرک در حرکت استخوان‌ها سازگار است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۲–۴۳).

ج ـ نادرست است. استخوان ران در زانو با درشت‌نی مفصل می‌شود، نه با نازک‌نی. بنابراین سر ران و نازک‌نی در یک کپسول مفصلی مشترک قرار ندارند. کتاب توضیح می‌دهد که کپسول مفصلی، استخوان‌های شرکت‌کننده در مفصل‌هایی مانند زانو را احاطه می‌کند؛ صرف نزدیک‌بودن دو استخوان، به معنی حضور آن‌ها در یک کپسول نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۲–۴۳).

د ـ درست است. سطوح مفصلی زوائد مهره‌های مجاور، نسبتاً صاف‌اند و امکان لغزش محدود آن‌ها را فراهم می‌کنند. این سطوح با غضروف پوشیده شده‌اند که به کاهش اصطکاک کمک می‌کند. منظور این عبارت، سطوح مفصلی لغزندهٔ مهره‌هاست، نه محل دیسک میان جسم مهره‌ها (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۲–۴۳، شکل ۸).

در نتیجه، عبارت‌های «ب» و «د» درست‌اند و تعداد عبارت‌های صحیح برابر با $2$ است.

پاسخ: گزینهٔ ۲

در این سؤال باید عبارت «نامناسب» را پیدا کنیم؛ یعنی عبارتی که ویژگی بیان‌شده را به‌درستی به همۀ پیک‌های موردنظر نسبت نمی‌دهد.

۱. معیار شناسایی یاختۀ هدف چیست؟
پیک شیمیایی بر یاخته‌ای اثر می‌گذارد که گیرندۀ اختصاصی آن را داشته باشد. بنابراین، محل قرارگیری یاختۀ هدف، به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که پیک در چه نوع غده‌ای ساخته شده است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۳–۵۴).

۲. چرا عبارت گزینۀ ۱ نادرست است؟
درون‌ریز یا برون‌ریز بودن به مسیر ترشح مربوط است: ترشحات درون‌ریز به خون وارد می‌شوند، اما ترشحات برون‌ریز از راه مجرا به سطح یا حفره‌های بدن می‌رسند. پس «اثر گذاشتن بر یاخته‌های مجرا» را نباید با «ترشح شدن به درون مجرا» یکی دانست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۵–۵۶).

نمونۀ نقض، سکرتین است. این هورمون پپتیدی از یاخته‌های درون‌ریز دوازدهه ترشح می‌شود و با اثر بر یاخته‌های مجرای لوزالمعده، ترشح مایع غنی از بی‌کربنات را افزایش می‌دهد؛ این ارتباط در مبحث تنظیم ترشحات گوارشی مطرح می‌شود (زیست‌شناسی ۱، فصل گوارش و جذب مواد). همچنین در متن کتاب یازدهم، منشأ درون‌ریز سکرتین در دوازدهه تصریح شده است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۵–۵۶). بنابراین پیکی می‌تواند بر یاخته‌های مجرا اثر بگذارد، بدون اینکه محصول غدۀ برون‌ریز باشد؛ در نتیجه قید «به‌طور حتم» در گزینۀ ۱ نادرست است.

۳. چرا عبارت‌های دیگر مناسب‌اند؟

• گزینۀ ۲: هورمون‌ها در مقدارهای بسیار کم ترشح می‌شوند و اثر می‌گذارند. تنظیم ترشح با بازخورد منفی، با کم بودن مقدار هورمون منافاتی ندارد؛ بازخورد منفی سازوکار تنظیم ترشح است، نه نشانه‌ای از زیاد بودن مقدار آن.
• گزینۀ ۳: یاخته‌های درون‌ریز ممکن است در اندام‌ها پراکنده باشند یا به‌صورت مجتمع، غدۀ درون‌ریز بسازند؛ بنابراین هر دو منشأ بیان‌شده امکان‌پذیرند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۵–۵۶).
• گزینۀ ۴: پروتئین‌های ترشحی در مسیر ساخته‌شدن و خروج از یاخته، در ریزکیسه‌ها قرار می‌گیرند؛ شکل ترشح پیک‌ها نیز ریزکیسه‌های ترشحی را نشان می‌دهد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۴–۵۵). از سوی دیگر، یک هورمون می‌تواند بر چند نوع یاختۀ دارای گیرنده اثر بگذارد و حتی پاسخ‌های متفاوتی ایجاد کند؛ مانند اثر هورمون پاراتیروئیدی بر کلیه و استخوان (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۶۱).

پاسخ: گزینهٔ ۱

۱. زمان و شرط سؤال را مشخص می‌کنیم: در یک چرخهٔ معمول $28$ روزه، حوالی روز $14$ زمان تخمک‌گذاری است؛ اما سؤال تأکید دارد که استروژن برخلاف روند طبیعی، در سطح پایینی باقی مانده است. بنابراین نباید همهٔ رخدادهای طبیعی میانهٔ چرخه را قطعی فرض کنیم.

۲. اثر مستقیم استروژن بر رحم را بررسی می‌کنیم. طبق کتاب، استروژن رشد لایهٔ داخلی دیوارهٔ رحم و افزایش ضخامت آن را تحریک می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۶–۱۰۷). پس اگر استروژن پایین بماند، تحریک لازم برای رشد طبیعی این لایه فراهم نمی‌شود و ضخامت آن در حد پایینی باقی می‌ماند. این همان پیامد موردنظر سؤال است.

۳. پایین‌ماندن استروژن را نباید با افزایش طبیعی پروژسترون همراه بدانیم. در حالت طبیعی، افزایش شدید استروژن در حوالی تخمک‌گذاری، با بازخورد مثبت موجب آزادشدن مقدار زیادی $\mathrm{LH}$ و $\mathrm{FSH}$ می‌شود؛ جهش $\mathrm{LH}$ نیز زمینه‌ساز تخمک‌گذاری است. بنابراین با شرط سؤال، نمی‌توان وقوع طبیعی این جهش و سپس افزایش چشمگیر پروژسترون را نتیجه گرفت (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۵–۱۰۷).

۴. همچنین کاهش فعالیت ترشحی باقی‌ماندهٔ انبانک، پیامد معمول این زمان نیست. باقی‌ماندهٔ انبانک پس از تخمک‌گذاری جسم زرد را تشکیل می‌دهد و استروژن و پروژسترون ترشح می‌کند؛ تحلیل‌رفتن آن در صورت رخ‌ندادن بارداری، در اواخر دوره اتفاق می‌افتد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۵–۱۰۶).

در نتیجه، رابطهٔ مستقیم «استروژن و رشد لایهٔ داخلی رحم» مبنای انتخاب پاسخ است.

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای پاسخ، باید اثر هر هورمون را بر بافت هدف بررسی کنیم و رشد طولی استخوان را از تغییر مادۀ زمینه‌ای و تراکم آن جدا بدانیم.

۱. بررسی گزینۀ اول: هورمون جنسی مردانه، یعنی تستوسترون، بر افزایش مادۀ زمینه‌ای استخوان و تراکم آن اثر دارد. مرد مورد سؤال بالغ است؛ اما پایان رشد طولی به معنای توقف بازسازی استخوان یا پایان اثر هورمون‌ها بر آن نیست. طبق کتاب، چند سال پس از بلوغ، صفحات رشد استخوانی می‌شوند و پس از بسته‌شدن آن‌ها، افزایش قد از طریق این صفحات متوقف می‌شود (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۶–۵۷). بنابراین، بسته‌بودن صفحات رشد در یک مرد بالغ، با اثر تستوسترون بر مادۀ زمینه‌ای و تراکم استخوان منافاتی ندارد و این عبارت درست است.

۲. بررسی گزینۀ دوم: کورتیزول به تأمین مواد مورد نیاز برای مقابله با تنش کمک می‌کند و از آثار آن، افزایش تجزیۀ پروتئین‌هاست. اکتین و میوزین نیز پروتئین‌های دخیل در انقباض عضله‌اند؛ در نتیجه، ترشح طولانی‌مدت کورتیزول می‌تواند به کاهش پروتئین‌های عضلانی و تحلیل عضله بینجامد. پس نسبت‌دادن افزایش تولید این رشته‌ها به ترشح طولانی‌مدت کورتیزول نادرست است.

۳. بررسی گزینۀ سوم: آسیب به یاخته‌های ترشح‌کنندۀ انسولین می‌تواند ترشح این هورمون را کاهش دهد. انسولین در حالت طبیعی، جذب گلوکز را در یاخته‌های هدف افزایش می‌دهد و ذخیره‌شدن آن به صورت گلیکوژن را تحریک می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۶۱–۶۲). با کمبود انسولین، استفاده از ذخایر چربی افزایش می‌یابد. تجزیۀ چربی‌ها، اسیدهای چرب و گلیسرول تولید می‌کند و گلیسرول به خون وارد می‌شود؛ بنابراین کاهش محسوس گلیسرول خون، نتیجۀ مورد انتظار این وضعیت نیست.

۴. بررسی گزینۀ چهارم: در پایان روزه‌داری، دریافت گلوکز از غذا برای مدتی متوقف بوده و فعالیت ورزشی شدید نیز مصرف گلوکز را افزایش می‌دهد. پاسخ تنظیمی به افت قند خون، کاهش ترشح انسولین و افزایش ترشح گلوکاگون است تا آزادسازی گلوکز از ذخایر کبدی تقویت شود. این پاسخ با اصل تنظیم بازخوردی منفی سازگار است؛ یعنی تغییر ایجادشده، پاسخ‌هایی را برمی‌انگیزد که با آن مقابله کنند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۶۱–۶۲). پس ادعای کاهش ترشح گلوکاگون و سپس انسولین نادرست است.

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای یافتن عبارت نادرست، باید ویژگی‌های گوجه‌فرنگی را در چند مبحث جداگانه بررسی کنیم.

۱. معیار حقیقی یا کاذب بودن میوه
طبق کتاب، اگر میوه از رشد و نمو تخمدان تشکیل شود، حقیقی است؛ اگر بخش دیگری از گل در تشکیل میوه نقش داشته باشد، آن را کاذب می‌نامند. برای نمونه، بخش عمدۀ خوراکی سیب حاصل رشد نهنج است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۳۲–۱۳۳).

میوۀ گوجه‌فرنگی از رشد تخمدان تشکیل می‌شود؛ بنابراین «حقیقی» است. این میوه می‌تواند دانه‌های فراوان داشته باشد، اما فراوانی دانه‌ها آن را کاذب نمی‌کند. پس در گزینۀ ۴، بخش «با دانه‌های فراوان» درست و نسبت‌دادن «میوۀ کاذب» نادرست است.

۲. بررسی عبارت مربوط به گل‌دهی
گوجه‌فرنگی از گیاهان بی‌تفاوت نسبت به طول روز است؛ یعنی گل‌دهی آن به طول روزِ خاصی وابسته نیست. در نتیجه، اگر سایر شرایط لازم مانند دمای مناسب فراهم باشد، در فصل‌های مختلف سال می‌تواند مریستم رویشی جوانه را به مریستم زایشی تبدیل کند. عبارت «می‌تواند» به معنای گل‌دهی حتمی در هر وضعیت محیطی نیست؛ بنابراین گزینۀ ۱ درست است.

۳. بررسی جوانه‌ها
در مقایسۀ ساختاری موردنظر سؤال، جوانۀ جانبی ساقۀ گوجه‌فرنگی تاحدودی کوچک‌تر از جوانۀ انتهایی است؛ پس گزینۀ ۲ نیز درست است.

۴. بررسی آرایش دسته‌های آوندی
گوجه‌فرنگی گیاهی دولپه‌ای است. دسته‌های آوندی در ساقۀ دولپه‌ای‌ها به‌صورت حلقه‌ای، یعنی بر روی یک دایره، قرار می‌گیرند؛ بنابراین گزینۀ ۳ درست است.

در نتیجه، اشتباه سؤال در کاذب دانستن میوۀ گوجه‌فرنگی است، نه در پر‌دانه بودن آن.

پاسخ: گزینهٔ ۴

۱. ابتدا رگ موردنظر را شناسایی می‌کنیم. تری‌گلیسریدها بر اثر فعالیت لیپاز به واحدهای سازندۀ خود تجزیه می‌شوند (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۲۳–۲۴). در مسیر جذب چربی‌ها، مواد حاصل پس از ورود به یاخته‌های پوششی روده و آماده‌شدن برای انتقال، ابتدا وارد مویرگ لنفی پرز می‌شوند، نه مویرگ خونی.

۲. اکنون باید موقعیت این رگ را در پرز بررسی کنیم. در شکل پرز، مویرگ لنفی در بخش مرکزی و شبکۀ مویرگ‌های خونی در پیرامون آن دیده می‌شود؛ در مقابل، یاخته‌های پوششی استوانه‌ای، سطح بیرونی پرز را می‌پوشانند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۵، شکل پرز روده).

۳. دیوارۀ مویرگ‌ها پوششی سنگفرشی و تک‌لایه دارد؛ یعنی یاخته‌های پوششی آن پهن‌اند. بنابراین، یاخته‌های دیوارۀ مویرگ‌های خونیِ مجاور رگ لنفی، با توصیف «تک‌لایه‌ای با ظاهری پهن» مطابقت دارند و از یاخته‌های پوششی و ترشحی روده به آن نزدیک‌ترند.

نکتۀ اصلی این است که سؤال دربارۀ یاخته‌های عبوردهندۀ مواد از سطح روده نیست؛ بلکه نزدیکی یاخته‌ها به نخستین رگ دریافت‌کنندۀ مواد حاصل از گوارش چربی‌ها را می‌پرسد.

پاسخ: گزینهٔ ۳

۱. شناسایی ساختار: با توجه به شکل ساختار کرۀ چشم، ساختاری که در نزدیکی قرنیه به صلبیه اتصال دارد، «جسم مژگانی» است. جسم مژگانی از اجزای لایۀ میانی چشم و حلقه‌ای شامل ماهیچه‌های مژگانی است که بین مشیمیه و عنبیه قرار می‌گیرد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۴، شکل ۴).

۲. تعیین ویژگی درست: بخش رنگین جلوی چشم، «عنبیه» است که پشت قرنیه قرار دارد. جسم مژگانی در سمت جلویی خود به عنبیه پیوسته است؛ بنابراین ویژگی بیان‌شده در گزینۀ ۱ دربارۀ آن درست است. در فعالیت تشریح نیز عنبیه درون حلقۀ جسم مژگانی توصیف شده است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۴ و صفحهٔ ۲۸).

۳. بررسی سایر توصیف‌ها: زلالیه در جلوی چشم مایع است، درحالی‌که زجاجیه حالت ژله‌ای دارد و پشت عدسی قرار گرفته است؛ پس نباید ویژگی و جایگاه این دو را جابه‌جا کرد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۸). همچنین گیرنده‌های دارای مادۀ حساس به نور در شبکیه‌اند، نه جسم مژگانی (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۲۳–۲۵). ارتباط جسم مژگانی با عدسی نیز به‌وسیلۀ تارهای آویزی برقرار می‌شود و مستقیم نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۴، شکل ۴ و صفحهٔ ۲۸).

پاسخ: گزینهٔ ۱

صورت سؤال عبارت نادرست را می‌خواهد؛ بنابراین باید به قیدهای قطعی مانند «به‌طور حتم» و «به مقدار زیاد» دقت کنیم.

۱. بررسی عبارت اول: لاکتوز یک دی‌ساکاریدِ متشکل از گلوکز و گالاکتوز است. پس از تجزیۀ آن به قندهای سازنده، گلوکز حاصل وارد مسیر تجزیۀ گلوکز می‌شود؛ بنابراین در تجزیۀ کامل گلوکز و لاکتوز، تعدادی از آنزیم‌ها مشترک‌اند. تأکید کتاب بر متفاوت بودن آنزیم‌های لازم برای مصرف لاکتوز، به معنای متفاوت بودن همۀ آنزیم‌های مسیر تجزیۀ کامل این دو قند نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۳۳–۳۴). پس عبارت اول درست است.

۲. بررسی عبارت دوم: در تنظیم مثبتِ بیان ژن‌های مربوط به مصرف مالتوز، این قند پس از ورود به باکتری به پروتئین فعال‌کننده متصل می‌شود. این اتصال، پیوستن فعال‌کننده به جایگاه مخصوص آن روی دنا را ممکن می‌کند؛ سپس فعال‌کننده به اتصال رنابسپاراز به راه‌انداز کمک می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۳۴–۳۵). پس عبارت دوم درست است.

۳. بررسی عبارت سوم: در تنظیم منفیِ مربوط به لاکتوز، اتصال لاکتوز به مهارکننده، شکل آن را تغییر می‌دهد. مطابق شکل کتاب، با تغییر وضعیت و دور شدن بخش‌های اتصال‌یابندۀ مهارکننده، اتصال آن به اپراتور از بین می‌رود. در نتیجه، مانع حرکت رنابسپاراز برداشته می‌شود و آنزیم می‌تواند رونویسی را انجام دهد. بنابراین «فعال شدن» در این عبارت به معنای امکان انجام رونویسی پس از رفع مانع است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۴، شکل ۱۶). پس عبارت سوم درست است.

۴. بررسی عبارت چهارم: کتاب تصریح می‌کند که گلوکز قند مصرفی ترجیحی اشرشیاکلای است و مصرف لاکتوز را در شرایط نبود گلوکز توضیح می‌دهد (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۳۳–۳۴). از سوی دیگر، اتصال لاکتوز به مهارکننده فقط مانع رونویسی را برمی‌دارد؛ از این مطلب نمی‌توان نتیجه گرفت که صرف حضور لاکتوز در محیط، در هر شرایطی رونویسی زیاد ژن‌های تجزیۀ آن را تضمین می‌کند. به‌ویژه اگر گلوکز نیز در محیط باشد، ادعای «به‌طور حتم ... به مقدار زیاد» پذیرفتنی نیست. بنابراین عبارت چهارم نادرست است.

پاسخ: گزینهٔ ۴

ابتدا دو بخش مورد مقایسه را شناسایی می‌کنیم: «بخش عقبی معدۀ کبوتر» همان سنگدان است؛ بخش ماهیچه‌ای‌ای که با کمک سنگریزه‌های بلعیده‌شده غذا را آسیاب می‌کند. منظور از «حجیم‌ترین بخش لولۀ گوارش» نیز در شکل این پرسش، چینه‌دان است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳۱، شکل ۲۱).

الف ـ نادرست است. سنگدان در ناحیۀ شکمی قرار دارد، اما چینه‌دان در ناحیۀ گردن و پیش از ورود غذا به معده دیده می‌شود؛ بنابراین عبارت «همانند» دربارۀ محل قرارگیری این دو مناسب نیست (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳۱، شکل ۲۱).

ب ـ نادرست است. نقش شاخص سنگدان، گوارش مکانیکی و آسیاب‌کردن غذاست، نه ترشح اغلب آنزیم‌های گوارشی. نباید بخش ماهیچه‌ای عقبی معده را با بخش غده‌ای آن اشتباه گرفت؛ پس ویژگی بیان‌شده برای سنگدان درست نیست (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳۱).

ج ـ نادرست است. ترشحات کبد به روده وارد می‌شوند، نه مستقیماً به سنگدان. بنابراین هرچند سنگدان با رودۀ باریک ارتباط دارد، نمی‌توان آن را دریافت‌کنندۀ مستقیم ترشحات کبد دانست (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳۱، شکل ۲۱).

د ـ درست است. سنگدان به بخش جلویی و غده‌ای معده متصل است که در گوارش غذا نقش دارد. چینه‌دان نیز از راه مری با دهان ارتباط دارد؛ دهان محل خردشدن و آغاز تجزیۀ غذاست. کتاب، خردشدن غذا را گوارش مکانیکی و تبدیل مولکول‌های بزرگ به کوچک را گوارش شیمیایی معرفی می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۹–۲۰). نکتۀ عبارت این است که برخلاف مورد «ج»، اتصال «مستقیم» شرط نشده است؛ پس ارتباط چینه‌دان با دهان از راه مری نیز قابل قبول است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳۱، شکل ۲۱).

در نتیجه، فقط مورد «د» برای تکمیل عبارت مناسب است.

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای بررسی گزینه‌ها باید میان ترتیب رخدادهای دفاعی، عملکرد پادتن و تغییرات یاخته در مرگ برنامه‌ریزی‌شده تفاوت بگذاریم.

۱. بررسی ترتیب عملکرد یاختهٔ کشندهٔ طبیعی: این یاخته، لنفوسیتی دخیل در دفاع غیراختصاصی است. پس از اتصال به یاختهٔ هدف، پرفورین و آنزیم‌ها را ترشح می‌کند؛ پرفورین در غشای هدف منفذ می‌سازد و آنزیم با عبور از منافذ، مرگ برنامه‌ریزی‌شده را به راه می‌اندازد. بنابراین در گزینهٔ یک، ترتیب «ترشح پرفورین» و «ایجاد منفذ» برعکس بیان شده است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۶۸–۶۹، شکل ۷).

۲. بررسی اثر پادتن‌ها: در مبحث عملکرد پادتن‌ها، روش‌های مختلف غیرفعال‌کردن پادگن در نهایت موجب افزایش بیگانه‌خواری می‌شوند. پس نمی‌توان این پیامد را فقط به بعضی از این روش‌ها نسبت داد؛ گزینهٔ دو نادرست است.

۳. بررسی تفاوت اختصاصیت و اتصال: اختصاصی‌بودن شناسایی پادگن به این معنا نیست که مولکول شناسایی‌کننده تنها به یک نوع یاخته متصل می‌شود. برای مثال، پادتن می‌تواند از بخش شناسایی‌کنندهٔ خود به پادگن سطح یاختهٔ بیگانه متصل شود و از بخش دیگری با گیرندهٔ سطح بیگانه‌خوار ارتباط برقرار کند. بنابراین حکم کلی گزینهٔ سه درست نیست.

۴. بررسی ظاهر یاخته در مرگ برنامه‌ریزی‌شده: در شکل عملکرد یاختهٔ کشندهٔ طبیعی، یاختهٔ هدف پس از آغاز مرگ برنامه‌ریزی‌شده، شکل عادی خود را از دست می‌دهد، سطح آن برجسته و نامنظم می‌شود و به‌سوی قطعه‌قطعه‌شدن پیش می‌رود؛ این تغییرات، ظاهر دانه‌دانهٔ مورد اشارهٔ سؤال را ایجاد می‌کنند. سپس بقایای یاخته توسط درشت‌خوار بیگانه‌خواری می‌شوند. منظور از این ظاهر، ساخته‌شدن دانه‌های ترشحی در یاخته نیست، بلکه تغییر شکل یاخته در جریان مرگ برنامه‌ریزی‌شده است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۶۹، شکل ۷).

پاسخ: گزینهٔ ۴

گام اول ـ شناسایی ساختار: منظور سؤال، پوشش ژله‌ای پیرامون مام‌یاختهٔ ثانویه است، نه خود یاخته‌های انبانکی. هنگام تخمک‌گذاری، مام‌یاختهٔ ثانویه همراه تعدادی یاختهٔ انبانکی آزاد می‌شود و این یاخته‌ها در ادامه به تغذیه و محافظت از آن کمک می‌کنند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۵–۱۰۶).

گام دوم ـ تعیین زمان تشکیل جسم قطبی دوم: پایان کاستمان اول، مام‌یاختهٔ ثانویه و اولین جسم قطبی را ایجاد می‌کند. در صورت لقاح، کاستمان دوم تکمیل می‌شود و دومین جسم قطبی پدید می‌آید؛ بنابراین تشکیل جسم قطبی دوم از رویدادهای مرتبط با لقاح است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۳–۱۰۴).

گام سوم ـ بررسی سرنوشت پوشش: برای عبور زامه، آنزیم‌های تارَک آن بر پوشش اطراف مام‌یاخته اثر می‌گذارند؛ اما اثر آنزیمی و ایجاد مسیر عبور به معنای تجزیهٔ کامل پوشش نیست. همچنین محتویات ریزکیسه‌های مام‌یاخته باعث تغییر این پوشش و جلوگیری از ورود زامه‌های دیگر می‌شوند؛ این تغییر نیز با نابودی کامل پوشش تفاوت دارد.

دلیل تعیین‌کننده آن است که کتاب در مراحل بعد از لقاح، هنگام تشکیل بلاستوسیست، از رهاشدن آن با پاره‌شدن «پوشش لقاحی» سخن می‌گوید. پس پوشش پس از تشکیل جسم قطبی دوم نیز باقی مانده است و نمی‌توان گفت پیش از تشکیل این جسم، کاملاً تجزیه می‌شود (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۹–۱۱۰).

گام چهارم ـ جمع‌بندی سایر ویژگی‌ها: اولین جسم قطبی می‌تواند درون محدودهٔ همین پوشش قرار گیرد؛ پوشش از آنزیم‌های دارای عملکرد اختصاصی اثر می‌پذیرد و محتویات ریزکیسه‌های مام‌یاخته نیز می‌توانند آن را تغییر دهند. بنابراین تنها ویژگی نادرست، تجزیهٔ کامل پوشش پیش از تشکیل دومین جسم قطبی است.

پاسخ: گزینهٔ ۲

گام اول ـ شناسایی گیاه: در برش عرضی ریشۀ گیاه دولپه‌ای، آوندهای چوبی در مرکز، آرایشی ستاره‌مانند دارند و آوندهای آبکش میان بازوهای آن قرار می‌گیرند. پس توصیف سؤال مربوط به ریشۀ یک گیاه دولپه‌ای است (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۹۱–۹۲، شکل‌های فعالیت ۸).

گام دوم ـ بررسی ساختار دمبرگ: پیکر نهان‌دانگان از سه سامانۀ بافتی پوششی، زمینه‌ای و آوندی تشکیل شده است و این سازمان‌یافتگی در ریشه، ساقه و برگ دیده می‌شود (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۸۵–۸۶). دمبرگ نیز بخشی از برگ است؛ بنابراین در ساختار معمول آن، سامانۀ پوششی در سطح، سامانۀ زمینه‌ای در بخش‌های درونی و سامانۀ آوندی به‌صورت دسته‌های آوندی حضور دارند. آوندهای چوبی و آبکشی، هر دو اجزای سامانۀ آوندی‌اند و دو سامانۀ مستقل محسوب نمی‌شوند (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۸۸–۸۹). در نتیجه، گزینۀ ۱ درست است.

گام سوم ـ بررسی سایر گزینه‌ها: هنگام ریزش برگ، لایۀ محافظ در سمت ساقۀ لایۀ جداکننده، یعنی سمت داخلی آن، تشکیل می‌شود؛ نه در سمت بیرونی، پس گزینۀ ۲ نادرست است. همچنین در برگ معمول دولپه‌ای، میان‌برگ نرده‌ای به روپوست بالایی نزدیک‌تر است و میان‌برگ اسفنجی نزدیک‌تر به روپوست زیرین قرار دارد؛ بنابراین گزینۀ ۳ جای این دو را برعکس بیان کرده است. یاخته‌های نرده‌ای نیز به‌طور معمول سبزدیسه‌های بیشتری از یاخته‌های اسفنجی دارند؛ پس گزینۀ ۴ هم نادرست است.

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای یافتن عبارت نادرست، باید میان «درون ماهیچه» و «درون تار ماهیچه‌ای» تفاوت بگذاریم.

۱. بررسی ساختار و محل رگ‌ها: هر تار ماهیچه‌ای اسکلتی، یک یاختۀ استوانه‌ای و چند‌هسته‌ای است. ماهیچه از دسته‌های این تارها ساخته می‌شود و رگ‌های خونی در بافت پیوندی میان تارها و دسته‌های آن‌ها قرار دارند، نه درون خود یاختۀ ماهیچه‌ای؛ این آرایش در شکل ساختار ماهیچۀ اسکلتی دیده می‌شود (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۶–۴۷، شکل ۱۱).

۲. بررسی گزینۀ سوم: هنگام فعالیت ورزشی، خون‌رسانی به ماهیچۀ فعال می‌تواند افزایش یابد؛ اما عبارت سؤال از «رگ‌های درون تار عضلانی» سخن گفته است. درون یک تار ماهیچه‌ای رگ خونی وجود ندارد. بنابراین، اشکال این گزینه در محل قرارگیری رگ‌هاست، نه در امکان افزایش جریان خون.

۳. بررسی درستی سایر گزینه‌ها:

• گزینۀ اول: تارهای کند برای فعالیت‌های استقامتی مانند شنا مناسب‌اند و بیشتر انرژی خود را از راه هوازی تأمین می‌کنند. کتاب همچنین بیان می‌کند که تارهای تند راکیزه‌های کمتری دارند و با ورزش، ویژگی تارها به سمت نوع کند تغییر می‌کند؛ بنابراین افزایش تراکم راکیزه‌ها در اثر تمرین استقامتی پذیرفتنی است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۰–۵۱).
• گزینۀ دوم: منظور از پیک شیمیایی می‌تواند هورمون تستوسترون باشد. این هورمون در پسر نوجوان به رشد ماهیچه‌ها و افزایش ضخامت تارهای ماهیچه‌ای کمک می‌کند؛ پس این عبارت درست است.
• گزینۀ چهارم: در محل ارتباط عصب با ماهیچه، ناقل عصبی استیل‌کولین بر گیرنده‌های کانالی غشای تار ماهیچه‌ای اثر می‌گذارد و موجب بازشدن آن‌ها می‌شود. پس وجود کانالی که تحت‌تأثیر یک مادۀ شیمیایی فعال شود، درست است.

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای پاسخ، درستی هر عبارت را جداگانه بررسی می‌کنیم:

الف ـ نادرست است. در پارگی‌های جزئی رگ‌های کوچک، پاسخ‌های سریع شامل تنگ‌شدن رگ و چسبیدن و تجمع پلاکت‌ها در محل آسیب است؛ تودۀ پلاکتی می‌تواند در جلوگیری از خون‌ریزی این رگ‌ها نقش داشته باشد. پروترومبیناز در فرایند انعقاد و تبدیل پروترومبین به ترومبین نقش دارد، اما نمی‌توان «افزایش چشمگیر ترشح پروترومبیناز» را نخستین رویداد پس از این آسیب دانست. بنابراین، قید «ابتدا» و توصیف ارائه‌شده از پاسخ اولیه، عبارت را نادرست می‌کنند.

ب ـ درست است. صفرا دارای بیکربنات است و ورود آن به دوازدهه به خنثی‌شدن کیموس اسیدی معده کمک می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۲). اگر مجرای صفرا مسدود شود، ورود این بیکربنات به دوازدهه کاهش می‌یابد؛ در نتیجه، احتمال آسیب مخاط بر اثر اسید افزایش پیدا می‌کند. شیره‌های دیگر نیز در خنثی‌کردن اسید نقش دارند، اما عبارت فقط از «احتمال آسیب» سخن می‌گوید، نه وقوع قطعی آن.

ج ـ درست است. در سلیاک، آسیب به یاخته‌های پوششی و از بین رفتن ریزپرزها و حتی پرزها، سطح جذب روده را کاهش می‌دهد؛ بنابراین بسیاری از مواد مغذی به مقدار کافی جذب نمی‌شوند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۵). کاهش جذب مواد لازم برای حفظ استخوان، از جمله کلسیم، می‌تواند به کاهش تراکم استخوان بینجامد. کتاب نیز کاهش تأمین مواد مغذی را با کاهش استحکام استخوان‌ها مرتبط می‌داند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۸). پس داشتن رژیم غذایی معمولی، در صورت وجود اختلال جذب، این پیامد را منتفی نمی‌کند.

د ـ نادرست است. بافت استخوانی پیوسته بازسازی می‌شود و حفظ تودۀ آن به فشارهای مکانیکی واردشده نیز وابسته است. در محیط بی‌وزنی، کاهش بار مکانیکی وارد بر استخوان‌ها موجب کاهش تودۀ استخوانی می‌شود؛ بنابراین تودۀ استخوانی بدون تغییر باقی نمی‌ماند.

در نتیجه، فقط عبارت‌های «ب» و «ج» درست‌اند؛ یعنی دو مورد صحیح است.

پاسخ: گزینهٔ ۱

گام اول ـ شناسایی جانور: هدایت خون به شش‌ها و پوست برای تبادل گازها، نشانۀ یک دوزیست بالغ مانند قورباغه است. آن را نباید با نوزاد دوزیستان اشتباه گرفت؛ کتاب، گردش خون نوزاد دوزیستان را در کنار ماهی‌ها از نوع ساده معرفی می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۶۵–۶۶).

گام دوم ـ بررسی عبارت‌ها با توجه به اینکه سؤال مورد «نادرست» را می‌خواهد:

گزینۀ ۱ درست است. قورباغه برای فرستادن هوا به شش‌ها از تلمبۀ فشاری دهانی استفاده می‌کند: پس از ورود هوا به حفرۀ دهانی، سوراخ‌های بینی بسته می‌شوند و بالا آمدن کف دهان، هوا را به سمت شش‌ها می‌راند.

گزینۀ ۲ درست است. منظور از کیسۀ ماهیچه‌ای، مثانه است. در دوزیستان، بخشی از آب موجود در مثانه می‌تواند از طریق یاخته‌های پوششی دیوارۀ آن بازجذب شود و به خون بازگردد. بنابراین مثانه فقط محل نگهداری ادرار نیست و در حفظ آب بدن نیز نقش دارد.

گزینۀ ۳ نادرست است. سامانۀ دفعی قورباغه شامل کلیه‌ها و مجاری مرتبط با آن‌هاست؛ وجود لوله‌های کلیوی به معنای سراسر لوله‌ای بودن این سامانه نیست. همچنین مسیر دفع ادرار به کلواک می‌رسد و سپس محتویات از منفذ کلواک خارج می‌شوند؛ بنابراین ادعای بازشدن مستقیم سامانۀ دفعی به بیرون نیز درست نیست.

گزینۀ ۴ درست است. قورباغۀ ماده پوشش ژله‌ای پیرامون تخم‌ها را تولید می‌کند. این پوشش در حفاظت از جنین در برابر عوامل نامساعد محیطی نقش دارد؛ برای محافظت از جنین، وجود پوستۀ سخت الزامی نیست.

پس تنها عبارت ناسازگار با ویژگی‌های این جانور، عبارت مربوط به ساختمان و مسیر خروج سامانۀ دفعی است.

پاسخ: گزینهٔ ۳

۱. ابتدا ساختار نوکلئوتیدیِ پذیرندهٔ الکترون را مشخص می‌کنیم. کاهش یعنی گرفتن الکترون. در واکنش‌های نوری فتوسنتز، $\mathrm{NADP^+}$ الکترون می‌گیرد و به $\mathrm{NADPH}$ تبدیل می‌شود؛ بنابراین ناقل موردنظر، ناقلی در انتهای مسیر انتقال الکترون پس از فتوسیستم یک است که الکترون را مستقیماً به $\mathrm{NADP^+}$ می‌رساند. کتاب نیز یکی از دو زنجیرهٔ تیلاکوئیدی را میان فتوسیستم یک و $\mathrm{NADP^+}$ معرفی می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۸۲).

۲. مسیر تأمین الکترون را دنبال می‌کنیم. الکترون خارج‌شده از فتوسیستم دو، پس از گذر از زنجیرهٔ انتقال الکترون، کمبود الکترون فتوسیستم یک را جبران می‌کند و الکترون برانگیختهٔ فتوسیستم یک در نهایت به $\mathrm{NADP^+}$ می‌رسد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۸۲). کمبود الکترون فتوسیستم دو نیز با الکترون‌های حاصل از تجزیهٔ آب جبران می‌شود. آب مولکولی غیرآلی است؛ پس فعالیت ناقل موردنظر در این مسیر، در پی تجزیهٔ یک مولکول غیرآلی انجام می‌شود. توجه کنید که سؤال نگفته است این ناقل «مستقیماً» الکترون را از آب می‌گیرد؛ قید «مستقیماً» به کاهش پذیرندهٔ نوکلئوتیدی مربوط است.

۳. سایر توصیف‌ها با این ناقل سازگار نیستند: جایگاه آن سطح خارجی سبزدیسه نیست، بلکه به سامانهٔ انتقال الکترون تیلاکوئیدی مربوط است (زیست‌شناسی ۳، صفحات ۷۹ و ۸۲). همچنین عبور پروتون در جهت شیب غلظت، نقش آنزیم $\mathrm{ATP}$ساز است، نه نقش این ناقل؛ و ساخت $\mathrm{ATP}$ به روش اکسایشی به تنفس یاخته‌ای مربوط می‌شود، نه این مسیر فتوسنتزی.

پاسخ: گزینهٔ ۲

صورت سؤال عبارت نادرست را می‌خواهد. نکتهٔ اصلی، تفاوت زمان «اتصال رنای ناقل آغازگر» با زمان «کامل‌شدن رناتن و جایگاه‌های آن» است.

۱. ترتیب رویدادهای آغاز ترجمه
طبق کتاب، ابتدا زیرواحد کوچک رناتن روی رنای پیک در محل مناسب قرار می‌گیرد؛ سپس رنای ناقل آغازگر با رمزهٔ آغاز جفت می‌شود و پس از آن، زیرواحد بزرگ به مجموعه می‌پیوندد. بنابراین هنگام اتصال رنای ناقل به رمزهٔ آغاز، هنوز ساختار رناتن کامل نشده است. کامل‌شدن جایگاه $\mathrm{P}$ را نباید هم‌زمان با این اتصال دانست؛ در نتیجه گزینهٔ ۳ نادرست است. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۰)

۲. بررسی درستی گزینهٔ ۱
در پایان ترجمه، عامل آزادکننده سبب قطع اتصال پلی‌پپتید به آخرین رنای ناقل می‌شود. پس از آزادشدن پلی‌پپتید، عامل آزادکننده نیز از مجموعه جدا می‌شود؛ بنابراین ترتیب بیان‌شده در این گزینه درست است.

۳. بررسی درستی گزینهٔ ۲
باید میان «جایگاه استقرار رنای ناقل» و «محل قرارگیری بخش حامل زنجیره و انجام واکنش» تفاوت گذاشت. قرار داشتن رنای ناقل حامل زنجیره در جایگاه $\mathrm{P}$ به این معنا نیست که همهٔ بخش‌های آن و محل واکنش نیز تنها در همین جایگاه باشند. هنگام طویل‌شدن، زنجیره از رنای ناقل قبلی به آمینواسیدِ متصل به رنای ناقل بعدی منتقل می‌شود؛ کتاب محل تشکیل پیوند پپتیدی را جایگاه $\mathrm{A}$ معرفی می‌کند. بنابراین محدودکردن محل قطع اتصال رنای ناقل و زنجیره به جایگاه $\mathrm{P}$ درست نیست و گزینهٔ ۲ قابل‌قبول است. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۰)

۴. بررسی درستی گزینهٔ ۴
در هر سه مرحله، زمانی وجود دارد که فقط یک جایگاه با رنای ناقل اشغال شده است:
ـ آغاز: پس از کامل‌شدن مجموعهٔ آغاز، فقط جایگاه $\mathrm{P}$ دارای رنای ناقل است.
ـ طویل‌شدن: پس از خروج رنای ناقلِ بدون آمینواسید از جایگاه $\mathrm{E}$ و پیش از ورود رنای ناقل بعدی به جایگاه $\mathrm{A}$، فقط رنای ناقل حامل زنجیره در جایگاه $\mathrm{P}$ باقی می‌ماند. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۰)
ـ پایان: برای رمزهٔ پایان رنای ناقل وجود ندارد؛ بنابراین در زمانی که عامل آزادکننده وارد عمل می‌شود، جایگاه $\mathrm{A}$ با رنای ناقل پر نشده و آخرین رنای ناقل در جایگاه $\mathrm{P}$ قرار دارد. (زیست‌شناسی ۳، صفحات ۲۸–۲۹، دربارهٔ نبود رنای ناقل برای رمزه‌های پایان)

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای حل سؤال باید «محل ساخت پلی‌پپتید» را از «مقصد نهایی آن» جدا کنیم.

گام اول ـ محل ساخت را مشخص می‌کنیم: ساخت پلی‌پپتید به حضور رناتن وابسته است. رناتن‌های آزاد در مادهٔ زمینه‌ای سیتوپلاسم قرار دارند؛ بنابراین محصولات آنها در خارج از اندامک‌های غشادار ساخته می‌شوند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۱).

گام دوم ـ مقصد این محصولات را بررسی می‌کنیم: کتاب بیان می‌کند که بخشی از پروتئین‌های ساخته‌شده در سیتوپلاسم به راکیزه یا هسته می‌روند. هر دو ساختار در یاختهٔ لوزالمعدهٔ انسان دنا دارند. پس، برای نمونه، پروتئینی که روی رناتن آزاد ساخته و سپس وارد راکیزه می‌شود، مصداق گزینهٔ دوم است. هدایت پروتئین به مقصد نیز به توالی‌های آمینواسیدی آن وابسته است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۱).

گام سوم ـ دو نکتهٔ مهم را در نظر می‌گیریم: نخست، داشتن دنا الزاماً به معنی انجام پروتئین‌سازی در همان بخش نیست؛ هسته رناتن ندارد و پلی‌پپتیدهای موردنیازش را از بیرون دریافت می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۲۲–۲۳). دوم، چون سؤال دربارهٔ یاختهٔ انسانی است، دیسه‌ها را که در شکل عمومی کتاب دیده می‌شوند، در این یاخته در نظر نمی‌گیریم.

بنابراین عبارت «بعضی» در گزینهٔ دوم با مسیر ورود پروتئین‌های ساخته‌شده روی رناتن‌های آزاد به ساختارهای دنادار سازگار است؛ در مقابل، بسته‌بندی الزاماً به ترشح نمی‌انجامد و ادعاهای کلی دربارهٔ تغییر یا خروج محصولات ساخته‌شده درون اندامک‌ها نیز درست نیستند.

پاسخ: گزینهٔ ۲

گام اول: شناسایی یاختهٔ موردنظر
نشانهٔ اصلی سؤال، ترشح فراوان مولکول‌هایی شبیه گیرندهٔ سطحی است. لنفوسیت B پس از شناسایی پادگن، تکثیر می‌شود و یاخته‌های پادتن‌ساز یا پلاسموسیت را پدید می‌آورد. این یاخته‌ها پادتنی ترشح می‌کنند که مشابه گیرندهٔ لنفوسیت B اولیه است؛ بنابراین سؤال به ردهٔ لنفوسیت‌های B و یاخته‌های پادتن‌ساز حاصل از آنها اشاره دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۷۲–۷۳).

گام دوم: بررسی گزینه‌ها
گزینهٔ ۱ نادرست است: لنفوسیت‌های B در مغز استخوان تولید می‌شوند و همان‌جا مراحل بلوغ خود را طی می‌کنند. تولید در مغز استخوان و بلوغ در محل دیگر، یعنی تیموس، مربوط به لنفوسیت‌های T است. البته بلوغ لنفوسیت B را نباید با تمایز آن به یاختهٔ پادتن‌ساز پس از برخورد با پادگن یکی دانست.

گزینهٔ ۲ نادرست است: نقش اصلی یاختهٔ پادتن‌ساز، ساخت و ترشح پادتن است، نه تجزیهٔ مستقیم اجزای یاختهٔ بیگانه. بیگانه‌خوارهایی مانند درشت‌خوارها و نوتروفیل‌ها با بلعیدن عوامل بیگانه در حذف آنها مشارکت می‌کنند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۶۶–۶۹).

گزینهٔ ۳ درست است: عامل ایجادکنندهٔ نقص ایمنی اکتسابی، ویروس HIV است. اختلالی که این ویروس در دستگاه ایمنی، به‌ویژه در عملکرد لنفوسیت‌های T کمک‌کننده، ایجاد می‌کند می‌تواند پاسخ لنفوسیت‌های B و تولید پادتن را نیز تحت‌تأثیر قرار دهد. دقت کنید که عبارت «تحت‌تأثیر قرار گرفتن» الزاماً به معنای آلوده‌شدن مستقیم یاخته به ویروس نیست؛ اثر غیرمستقیم بر عملکرد آن را هم شامل می‌شود.

گزینهٔ ۴ نادرست است: گشادشدن رگ‌ها و افزایش نفوذپذیری آنها از آثار هیستامین است. کتاب این ماده را در ماستوسیت‌ها و بازوفیل‌ها معرفی می‌کند، نه در یاخته‌های پادتن‌ساز (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۶۷ و ۶۸–۶۹).

پاسخ: گزینهٔ ۳