سوال ۸ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۴ نوبت اول · سوال ۸ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۲ · فصل ۷: تولیدمثل
در ارتباط با یاخته‌های مراحل تولید زامه (اسپرم) انسان، کدام مورد نادرست است؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۴ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای حل سؤال، باید سه ویژگی را از هم جدا کنیم: «داشتن فامتنهای همتا»، «مضاعف‌بودن فام‌تن‌ها» و «مضاعف‌شدن میانک‌ها».
۱. ابتدا مراحل زامه‌زایی را مرور می‌کنیم:
ـ زامه‌زا دولاد است و با رشتمان تقسیم می‌شود.
ـ زام‌یاختهٔ اولیه وارد کاستمان اول می‌شود و در آغاز این تقسیم، فامتنهای مضاعف دارد.
ـ زام‌یاختهٔ ثانویه تک‌لاد است، اما فام‌تن‌هایش همچنان مضاعف‌اند.
ـ پس از کاستمان دوم، زام‌یاختکِ تک‌لاد با فامتنهای غیرمضاعف تشکیل می‌شود و سپس با تمایز به زامه تبدیل می‌شود. این ترتیب و وضعیت فام‌تن‌ها در توضیح زامه‌زایی آمده است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۹).
۲. بررسی عبارت چهارم؛ عبارت نادرست:
زام‌یاختهٔ ثانویه برای انجام کاستمان دوم، میانک‌های مضاعف‌شده و دستگاه دوک تقسیم دارد؛ بااین‌حال، تک‌لاد است و جفت‌های فامتن همتا ندارد، زیرا همتاها در کاستمان اول از یکدیگر جدا شده‌اند. بنابراین این یاخته، مثال نقض عبارت چهارم است. توجه کنید که دو فامینک خواهریِ هر فامتن مضاعف، «دو فامتن همتا» نیستند. تک‌لادبودن زام‌یاختهٔ ثانویه همراه با مضاعف‌بودن فامتنهای آن، صریحاً در کتاب بیان شده است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۹).
۳. بررسی درستی عبارت‌های دیگر:
ـ عبارت اول: زامه‌زا و زام‌یاختهٔ اولیه می‌توانند پیش از تقسیم، دنای خود را همانندسازی کنند. این یاخته‌ها توان تشکیل ریزلوله‌های پروتئینیِ دوک تقسیم را هم دارند؛ پس عبارت درست است.
ـ عبارت دوم: حلقهٔ انقباضی در تقسیم سیتوپلاسم یاخته‌های جانوری نقش دارد. یاخته‌های تقسیم‌شونده در مسیر زامه‌زایی، چه در رشتمان و چه در دو تقسیم کاستمان، تقسیم را با فامتنهای مضاعف آغاز می‌کنند. نبود همانندسازی دنا میان دو تقسیم کاستمان نیز مشکلی ایجاد نمی‌کند، چون فامتنهای زام‌یاختهٔ ثانویه از پیش مضاعف‌اند.
ـ عبارت سوم: کشیده‌شدن یاخته و فشرده‌شدن هسته در تمایز زام‌یاختک به زامه رخ می‌دهد. این یاخته تک‌لاد است و مجموعه‌ای از فامتنهای ناهمتا دارد؛ یعنی از هر جفت همتا، فقط یک فامتن در آن وجود دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۹).
پس مضاعف‌شدن میانک‌ها الزاماً به معنای داشتن فامتنهای همتا نیست.
پاسخ: گزینهٔ ۴
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است دانش‌آموز تشکیل ریزلوله‌ها را فقط به ساخت تاژک زامه مربوط بداند. اما یاخته‌های دارای توان همانندسازی دنا، مانند زامه‌زا و زام‌یاختهٔ اولیه، می‌توانند ریزلوله‌های دوک تقسیم را نیز تشکیل دهند؛ پس این عبارت درست است.
- گزینهٔ ۲: ممکن است تک‌لادبودن زام‌یاختهٔ ثانویه با مضاعف‌نبودن فامتنهای آن اشتباه گرفته شود. این یاخته نیز مانند یاخته‌های آغازکنندهٔ رشتمان و کاستمان اول، تقسیم را با فامتنهای مضاعف آغاز می‌کند؛ بنابراین تشکیل حلقهٔ انقباضی نقض‌کنندهٔ عبارت نیست.
- گزینهٔ ۳: ممکن است دو فامینکِ یک فامتن مضاعف با دو فامتن همتا اشتباه گرفته شوند. زامهٔ کشیده و دارای هستهٔ فشرده تک‌لاد است و از هر جفت فامتن همتا فقط یکی را دارد؛ پس عبارت درست است.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- مراحل زامه‌زایی را در شکل صفحهٔ ۹۹ مرور کن و در هر مرحله، تک‌لاد یا دولادبودن یاخته و مضاعف‌بودن یا نبودن فام‌تن‌ها را جداگانه مشخص کن.
- وجود دو فامینک در یک فامتن، به معنای وجود یک جفت فامتن همتا نیست. همچنین میان دو تقسیم کاستمان، دنا دوباره همانندسازی نمی‌شود، ولی دوک تقسیم بعدی تشکیل می‌شود.
- زام‌یاختهٔ ثانویه را هنگام آماده‌شدن برای تقسیم بررسی کن: وضعیت میانک‌های آن را با وجود یا نبود جفت‌های فامتن همتا مقایسه کن و به دنبال یک مثال نقض برای حکم کلی سؤال باش.