سوال ۲۴ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۴ نوبت اول · سوال ۲۴ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۲ · فصل ۴: تنظیم شیمیایی
مطابق با اطلاعات کتاب درسی، کدام مورد برای تکمیل عبارت زیر نامناسب است؟
پیک‌های شیمیایی که ساختار پروتئینی دارند و ....................
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۱ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
در این سؤال باید عبارت «نامناسب» را پیدا کنیم؛ یعنی عبارتی که ویژگی بیان‌شده را به‌درستی به همۀ پیک‌های موردنظر نسبت نمی‌دهد.
۱. معیار شناسایی یاختۀ هدف چیست؟
پیک شیمیایی بر یاخته‌ای اثر می‌گذارد که گیرندۀ اختصاصی آن را داشته باشد. بنابراین، محل قرارگیری یاختۀ هدف، به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که پیک در چه نوع غده‌ای ساخته شده است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۳–۵۴).
۲. چرا عبارت گزینۀ ۱ نادرست است؟
درون‌ریز یا برون‌ریز بودن به مسیر ترشح مربوط است: ترشحات درون‌ریز به خون وارد می‌شوند، اما ترشحات برون‌ریز از راه مجرا به سطح یا حفره‌های بدن می‌رسند. پس «اثر گذاشتن بر یاخته‌های مجرا» را نباید با «ترشح شدن به درون مجرا» یکی دانست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۵–۵۶).
نمونۀ نقض، سکرتین است. این هورمون پپتیدی از یاخته‌های درون‌ریز دوازدهه ترشح می‌شود و با اثر بر یاخته‌های مجرای لوزالمعده، ترشح مایع غنی از بی‌کربنات را افزایش می‌دهد؛ این ارتباط در مبحث تنظیم ترشحات گوارشی مطرح می‌شود (زیست‌شناسی ۱، فصل گوارش و جذب مواد). همچنین در متن کتاب یازدهم، منشأ درون‌ریز سکرتین در دوازدهه تصریح شده است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۵–۵۶). بنابراین پیکی می‌تواند بر یاخته‌های مجرا اثر بگذارد، بدون اینکه محصول غدۀ برون‌ریز باشد؛ در نتیجه قید «به‌طور حتم» در گزینۀ ۱ نادرست است.
۳. چرا عبارت‌های دیگر مناسب‌اند؟
- گزینۀ ۲: هورمون‌ها در مقدارهای بسیار کم ترشح می‌شوند و اثر می‌گذارند. تنظیم ترشح با بازخورد منفی، با کم بودن مقدار هورمون منافاتی ندارد؛ بازخورد منفی سازوکار تنظیم ترشح است، نه نشانه‌ای از زیاد بودن مقدار آن.
- گزینۀ ۳: یاخته‌های درون‌ریز ممکن است در اندام‌ها پراکنده باشند یا به‌صورت مجتمع، غدۀ درون‌ریز بسازند؛ بنابراین هر دو منشأ بیان‌شده امکان‌پذیرند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۵–۵۶).
- گزینۀ ۴: پروتئین‌های ترشحی در مسیر ساخته‌شدن و خروج از یاخته، در ریزکیسه‌ها قرار می‌گیرند؛ شکل ترشح پیک‌ها نیز ریزکیسه‌های ترشحی را نشان می‌دهد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۴–۵۵). از سوی دیگر، یک هورمون می‌تواند بر چند نوع یاختۀ دارای گیرنده اثر بگذارد و حتی پاسخ‌های متفاوتی ایجاد کند؛ مانند اثر هورمون پاراتیروئیدی بر کلیه و استخوان (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۶۱).
پاسخ: گزینهٔ ۱
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۲: ممکن است دانش‌آموز تنظیم با بازخورد منفی را با ترشح مقدار زیاد هورمون اشتباه بگیرد؛ اما هورمون‌ها در مقدارهای بسیار کم نیز اثرگذارند و تنظیم ترشح آن‌ها با بازخورد منفی با این ویژگی سازگار است.
- گزینهٔ ۳: ممکن است دانش‌آموز تصور کند هورمون فقط از یک غدۀ مشخص ترشح می‌شود؛ درحالی‌که یاخته‌های درون‌ریز می‌توانند پراکنده باشند یا در کنار یکدیگر غده تشکیل دهند، پس این عبارت درست است.
- گزینهٔ ۴: ممکن است دانش‌آموز به دلیل قید «به‌طور حتم» این گزینه را نامناسب بداند؛ اما پیک پروتئینیِ ترشحی در مسیر ترشح در ریزکیسه‌ها قرار می‌گیرد. اثرگذاری بر چند نوع یاخته نیز با وجود گیرندۀ آن پیک در یاخته‌های مختلف سازگار است.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- تفاوت غده‌های درون‌ریز و برون‌ریز را مرور کن: این تفاوت به مسیر خروج ترشحات مربوط است، نه به محل یاخته‌ای که از آن‌ها اثر می‌پذیرد.
- یاختۀ هدف بودن به داشتن گیرندۀ اختصاصی بستگی دارد. آیا از قرار داشتن یاختۀ هدف در یک مجرا می‌توان نوع یاختۀ سازندۀ پیک را تعیین کرد؟
- سکرتین را به یاد بیاور: محل تولید آن و بخشی از لوزالمعده را که تحت تأثیر آن ترشح غنی از بی‌کربنات ایجاد می‌کند، با هم مقایسه کن.