سوال ۴۱ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۴ نوبت دوم · سوال ۴۱ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۲ · فصل ۴: تنظیم شیمیایی
در ارتباط با غدة فوق کلیۀ یک خانم جوان، چند مورد زیر می‌تواند درست باشد؟
الف ـ با پُرکاری بخش قشری این غده، صدا به صورت بم درآمده و تعداد موهای صورت بیشتر می‌شود.
ب ـ با کم‌کاری بخش قشری این غده، غلظت گویچه‌های قرمز خون بالا می‌رود و میزان برونده قلبی کم می‌شود.
ج ـ با پُرکاری بخش قشری این غده، عضلات و استخوان‌ها ضعیف می‌شود.
د ـ با کم‌کاری بخش مرکزی این غده، توان فرد برای مقابله با شرایط استرس‌زا کم می‌شود.
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۴ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
نکتهٔ اصلی سؤال، عبارت «می‌تواند درست باشد» است؛ یعنی کافی است هر پیامد در نوعی از اختلال فعالیت غده امکان‌پذیر باشد، نه اینکه در هر نوع پرکاری یا کم‌کاری حتماً رخ دهد.
گام اول: تفکیک دو بخش غده
بخش قشری فوق کلیه، کورتیزول، آلدوسترون و هورمون‌های جنسی ترشح می‌کند؛ بخش مرکزی نیز با ترشح اپی‌نفرین و نوراپی‌نفرین در پاسخ کوتاه‌مدت به تنش نقش دارد. این دو بخش مستقل از یکدیگرند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۹).
الف ـ درست است. بخش قشری در زنان نیز هورمون جنسی مردانه ترشح می‌کند. بنابراین اگر پرکاری این بخش با افزایش ترشح هورمون‌های مردانه همراه باشد، ممکن است صفات مردانه، مانند بم‌شدن صدا و افزایش موهای صورت، ظاهر شوند. پس زن‌بودن فرد، این پیامد را ناممکن نمی‌کند. مبنای این استدلال، ترشح هورمون‌های جنسی زنانه و مردانه از قشر فوق کلیه در هر دو جنس است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۹).
ب ـ درست است. آلدوسترون بازجذب سدیم و به‌دنبال آن بازجذب آب را افزایش می‌دهد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۹). در کم‌کاری قشر، کاهش آلدوسترون می‌تواند باعث دفع بیشتر سدیم و آب و کاهش حجم خوناب شود. با کم‌شدن خوناب، غلظت گویچه‌های قرمز می‌تواند بالا برود، بیآنکه تعداد کل آن‌ها افزایش یافته باشد. از سوی دیگر، کاهش حجم خون، بازگشت خون به قلب و حجم ضربه‌ای را کاهش می‌دهد و در نتیجه می‌تواند برونده قلبی را کم کند.
ج ـ درست است. کورتیزول از بخش قشری ترشح می‌شود و در پاسخ دیرپای بدن به تنش نقش دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۹). افزایش طولانی‌مدت این هورمون می‌تواند با افزایش تجزیهٔ پروتئین‌های عضلانی و کاهش ساخته‌شدن و حفظ بافت استخوانی همراه شود؛ بنابراین ضعف عضلات و استخوان‌ها از پیامدهای ممکن پرکاری قشر است. نباید این مورد را به افزایش آلدوسترون نسبت داد.
د ـ درست است. هورمون‌های بخش مرکزی، ضربان قلب، فشار خون و گلوکز خوناب را افزایش می‌دهند و نایژک‌ها را گشاد می‌کنند؛ این تغییرات بدن را برای پاسخ کوتاه‌مدت به تنش آماده می‌کند. بنابراین کاهش ترشح آن‌ها می‌تواند توان پاسخ‌گویی فرد به شرایط تنش‌زا را کم کند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۹).
در نتیجه، هر چهار مورد می‌توانند درست باشند.
پاسخ: گزینهٔ ۴
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است دانش‌آموز فقط نقش بخش مرکزی در پاسخ به تنش را بشناسد و پیامدهای اختلال بخش قشری را نادیده بگیرد؛ درحالی‌که هر سه مورد مربوط به بخش قشری نیز می‌توانند درست باشند.
- گزینهٔ ۲: ممکن است موارد «ب» و «ج» نادرست تصور شوند؛ اما کاهش حجم خوناب می‌تواند غلظت گویچه‌های قرمز را افزایش دهد و افزایش طولانی‌مدت کورتیزول نیز می‌تواند عضلات و استخوان‌ها را ضعیف کند.
- گزینهٔ ۳: دام محتمل، رد کردن مورد «ب» با این تصور است که افزایش غلظت گویچه‌های قرمز حتماً به معنای افزایش تولید آن‌هاست؛ درحالی‌که کاهش حجم خوناب نیز غلظت آن‌ها را بالا می‌برد.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- هورمون‌های بخش قشری و مرکزی فوق کلیه را جداگانه به یاد بیاورید؛ بخش قشری فقط کورتیزول ترشح نمی‌کند.
- در بررسی کم‌کاری بخش قشری، از کاهش آلدوسترون شروع کنید و پیامد آن را بر بازجذب سدیم و آب، حجم خون و بازگشت خون به قلب دنبال کنید.
- میان «تعداد کل گویچه‌های قرمز» و «غلظت آن‌ها در خون» تفاوت بگذارید. برای دو مورد دیگرِ مربوط به قشر نیز اثر افزایش هورمون‌های جنسی مردانه و افزایش طولانی‌مدت کورتیزول را در نظر بگیرید؛ سپس موارد پذیرفتنی را بشمارید.