سوال ۲۳ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۴ نوبت اول · سوال ۲۳ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۲ · فصل ۳: دستگاه حرکتی
در ارتباط با ساختار اسکلت بدن یک فرد سالم، چند مورد زیر صحیح است؟
الف ـ سر هر دو استخوان بازو و زند زیرین در محل مفصل کاملاً برآمده است.
ب ـ استخوان زند زبرین می‌تواند موقعیت خود را نسبت به استخوان زند زیرین تغییر دهد.
ج ـ سر هر دو استخوان ران و نازک‌نی توسط یک کپسول مشترک از بافت پیوندی احاطه شده است.
د ـ دو استخوان مهره در محل مفصل سطح نسبتاً صافی دارند و توسط غضروف محافظت می‌شوند.
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۲ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای پاسخ، باید شکل سطوح مفصلی و استخوان‌های شرکت‌کننده در هر مفصل را جداگانه بررسی کنیم. کتاب، مفصل‌های گوی‌ـ‌کاسه‌ای، لولایی و لغزنده را از انواع مفصل‌های متحرک معرفی می‌کند؛ بنابراین متحرک‌بودن مفصل به معنی یکسان‌بودن شکل سطوح آن نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۲–۴۳، شکل ۸).
الف ـ نادرست است. سر استخوان بازو در محل اتصال به کتف، گرد و برآمده است؛ اما انتهای بالایی زند زیرین در محل اتصال با بازو، فرورفتگی دارد و بخش قرقره‌ای بازو در آن قرار می‌گیرد. پس نمی‌توان سر هر دو استخوان را در محل مفصل «کاملاً برآمده» دانست. این تفاوت با ساختمان مفصل گوی‌ـ‌کاسه‌ای و لولایی ارتباط دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۲–۴۳، شکل ۸).
ب ـ درست است. هنگام چرخاندن ساعد و برگرداندن کف دست، زند زبرین نسبت به زند زیرین جابه‌جا می‌شود؛ به‌طوری‌که این دو استخوان می‌توانند از حالت تقریباً موازی به حالت متقاطع درآیند. بنابراین موقعیت نسبی آن‌ها ثابت نیست. این حرکت با نقش مفصل‌های متحرک در حرکت استخوان‌ها سازگار است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۲–۴۳).
ج ـ نادرست است. استخوان ران در زانو با درشت‌نی مفصل می‌شود، نه با نازک‌نی. بنابراین سر ران و نازک‌نی در یک کپسول مفصلی مشترک قرار ندارند. کتاب توضیح می‌دهد که کپسول مفصلی، استخوان‌های شرکت‌کننده در مفصل‌هایی مانند زانو را احاطه می‌کند؛ صرف نزدیک‌بودن دو استخوان، به معنی حضور آن‌ها در یک کپسول نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۲–۴۳).
د ـ درست است. سطوح مفصلی زوائد مهره‌های مجاور، نسبتاً صاف‌اند و امکان لغزش محدود آن‌ها را فراهم می‌کنند. این سطوح با غضروف پوشیده شده‌اند که به کاهش اصطکاک کمک می‌کند. منظور این عبارت، سطوح مفصلی لغزندهٔ مهره‌هاست، نه محل دیسک میان جسم مهره‌ها (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۲–۴۳، شکل ۸).
در نتیجه، عبارت‌های «ب» و «د» درست‌اند و تعداد عبارت‌های صحیح برابر با است.
پاسخ: گزینهٔ ۲
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است با توجه به وجود دیسک بین جسم مهره‌ها، عبارت «د» را نادرست بدانید و فقط «ب» را بپذیرید؛ اما عبارت «د» دربارهٔ سطوح مفصلی لغزندهٔ مهره‌ها درست است.
- گزینهٔ ۳: ممکن است برآمدگی انتهای استخوان‌های دراز را با کاملاً محدب‌بودن همهٔ سطوح مفصلی آن‌ها یکی بدانید و عبارت «الف» را هم درست بشمارید؛ درحالی‌که انتهای بالایی زند زیرین دارای فرورفتگیِ محل اتصال با بازو است.
- گزینهٔ ۴: این انتخاب می‌تواند حاصل تعمیم برآمده‌بودن سر استخوان‌ها و تصور حضور همهٔ استخوان‌های نزدیک زانو در یک کپسول مشترک باشد؛ درحالی‌که هم عبارت «الف» نادرست است و هم نازک‌نی با ران مفصل مشترک ندارد.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- انواع مفصل‌های متحرک و شکل سطوح استخوانی آن‌ها را در گفتار «استخوان‌ها و اسکلت» مرور کنید؛ همهٔ سطوح مفصلی شکل یکسانی ندارند.
- در بررسی عبارت‌های «الف» و «ج»، به‌ترتیب به فرورفتگی انتهای بالایی زند زیرین و تفاوت درشت‌نی با نازک‌نی در ناحیهٔ زانو توجه کنید.
- برای داوری دربارهٔ دو عبارت دیگر، چرخیدن ساعد هنگام برگرداندن کف دست و لغزش سطوح مفصلی مهره‌های مجاور را در نظر بگیرید؛ سپس عبارت‌های درست را بشمارید.