سوالات زیست کنکور تجربی ۱۴۰۲ نوبت اول با پاسخ تشریحی

برای تکمیل عبارت، باید هم هویت جاندار درست تشخیص داده شود و هم ویژگیِ پس از آن با این جاندار سازگار باشد.

۱. شناسایی جاندار گزینهٔ دوم: کتاب بیان می‌کند که انواعی از باکتری‌ها در اطراف دهانهٔ آتشفشان‌های زیر آب زندگی می‌کنند و با استفاده از انرژی واکنش‌های اکسایش، از کربن دی‌اکسید مادهٔ آلی می‌سازند؛ این فرایند شیمیوسنتز نام دارد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۹۰). بنابراین، مصداق موردنظر در این گزینه یک باکتری است.

۲. بررسی ویژگی فام‌تن: مطابق مبحث ساختار مادهٔ وراثتی در زیست‌شناسی ۳، فام‌تن اصلی باکتری از یک مولکول دنای حلقوی تشکیل شده است. وجود احتمالی دنای کوچکِ مستقل، یعنی پلاسمید، این گزاره را نقض نمی‌کند؛ زیرا گزینه مشخصاً دربارهٔ «فام‌تن اصلی» سخن می‌گوید. پس دو بخش گزینهٔ دوم با یکدیگر سازگارند.

۳. بررسی گزینهٔ اول: گاز بی‌رنگ با بوی تخم‌مرغ گندیده، سولفید هیدروژن با فرمول $\mathrm{H_2S}$ است. کتاب نمونه‌ای از باکتری‌های مصرف‌کنندهٔ این ماده را در بخش شیمیوسنتز معرفی می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۹۰). باکتری‌بودن این جاندار با نسبت‌دادن حذف اینترون از رنای پیک به آن سازگار نیست؛ در چارچوب کتاب، این نوع پیرایش رنا در مبحث بیان ژن یوکاریوت‌ها مطرح می‌شود.

۴. بررسی گزینهٔ سوم: کتاب، جانداران تبدیل‌کنندهٔ آمونیوم به نیترات را باکتری‌های نیترات‌ساز معرفی می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۹۰). در الگوی رونویسی باکتریایی، رنابسپاراز راه‌انداز را شناسایی می‌کند؛ اما تشکیل مجموعهٔ راه‌انداز و عوامل رونویسی و سپس هدایت رنابسپاراز به آن، مربوط به یوکاریوت‌هاست.

۵. بررسی گزینهٔ چهارم: ورود بخشی از رشته‌های قارچ به درون ریشه، به همزیستی قارچ و ریشه اشاره دارد. قارچ یوکاریوت است و مطابق مبحث رونویسی در زیست‌شناسی ۳، یوکاریوت‌ها چند نوع رنابسپاراز دارند؛ بنابراین عبارت «فقط یک نوع رنابسپاراز» برای آن درست نیست.

پاسخ: گزینهٔ ۲

۱. مبنای مقایسه را مشخص می‌کنیم.
در چارچوب این سؤال، اغلب تارهای مورد مقایسه در ورزشکار استقامتی از نوع کند و در وزنه‌بردار از نوع تند در نظر گرفته می‌شوند. تارهای کند برای فعالیت طولانی‌مدت مناسب‌اند و بیشتر انرژی خود را به روش هوازی تأمین می‌کنند؛ در مقابل، تارهای تند در حرکات سریع و پرقدرت، مانند بلندکردن وزنه، نقش دارند و زودتر خسته می‌شوند. این مقایسه به معنی یکسان‌بودن همهٔ تارهای هر ماهیچه نیست؛ کتاب نیز وجود هر دو نوع تار را در بسیاری از ماهیچه‌ها بیان می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۰–۵۱).

۲. ویژگی‌های مرتبط با تأمین اکسیژن را بررسی می‌کنیم.
تارهای کند برای ادامهٔ تنفس هوازی به اکسیژن‌رسانی مناسب نیاز دارند؛ بنابراین قرارگرفتن آن‌ها در مجاورت شبکهٔ مویرگی گسترده‌تر، با عملکردشان سازگار است و گزینهٔ ۱ عبارت مناسبی است. همچنین، این تارها میوگلوبین بیشتری دارند. میوگلوبین، پروتئینی آهن‌دار است که مقداری اکسیژن را در تار ماهیچه‌ای ذخیره می‌کند؛ پس گزینهٔ ۲ نیز مناسب است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۰–۵۱).

۳. ویژگی مربوط به زنجیرهٔ انتقال الکترون را بررسی می‌کنیم.
طبق کتاب، تارهای تند در مقایسه با تارهای کند میتوکندری کمتری دارند. زنجیرهٔ انتقال الکترونِ تنفس هوازی در غشای داخلی میتوکندری قرار دارد؛ بنابراین فراوانی بیشتر میتوکندری‌ها و وابستگی بیشتر تارهای کند به تنفس هوازی، با مقدار بیشتر آنزیم‌های این زنجیره سازگار است. پس گزینهٔ ۴ نیز برای تکمیل جمله مناسب است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۰–۵۱).

۴. سرعت ورود کلسیم به مادهٔ زمینهٔ سیتوپلاسم را بررسی می‌کنیم.
برای آغاز انقباض، کلسیمِ ذخیره‌شده در شبکهٔ آندوپلاسمی تار ماهیچه‌ای به مادهٔ زمینهٔ سیتوپلاسم آزاد می‌شود و امکان برهم‌کنش اکتین و میوزین را فراهم می‌کند. آزادسازی سریع‌تر کلسیم با آغاز سریع‌تر انقباض و ویژگی تارهای تند سازگار است، نه تارهای کندِ مناسب فعالیت استقامتی. کتاب نیز مبنای نام‌گذاری تارهای تند و کند را سرعت انقباض آن‌ها می‌داند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۰–۵۱). بنابراین نسبت‌دادن ورود سریع‌تر کلسیم به تارهای ورزشکار استقامتی، مقایسه را برعکس کرده است.

چون سؤال عبارت «نامناسب» را می‌خواهد، همین عبارت انتخاب می‌شود.
پاسخ: گزینهٔ ۳

ابتدا نوع رفتار را مشخص می‌کنیم. کتاب، استفادهٔ شامپانزه از چوب یا سنگ برای شکستن پوستهٔ سخت میوه‌ها را از نمونه‌های «حل مسئله» در طبیعت معرفی می‌کند. در این نوع رفتار، جانور تجربه‌های قبلی را به موقعیت تازه ارتباط می‌دهد و برای رفع مشکل از آنها استفاده می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۱۲–۱۱۳).

اکنون عبارت‌ها را بررسی می‌کنیم:

الف) درست است. شکستن پوسته، دسترسی به بخش خوراکی میوه را فراهم می‌کند و مواجهه با غذا، از جمله دیدن یا احساس بوی آن، می‌تواند موجب ترشح بزاق شود. کتاب، ترشح بزاق در پاسخ به غذا را پاسخی غریزی و بازتابی طبیعی معرفی کرده است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۱۱). دقت کنید که خودِ استفاده از ابزار بازتاب نیست؛ پاسخ بازتابیِ مورد نظر، ترشح بزاق در ارتباط با غذاست.

ب) نادرست است. کتاب، یادگیری با آزمون و خطا را در مبحث «شرطی‌شدن فعال» مطرح می‌کند، اما رفتار مورد سؤال را نمونهٔ «حل مسئله» می‌داند. بنابراین نمی‌توان گفت این رفتار منحصراً با آزمون و خطا آموخته شده است؛ نکتهٔ اصلی آن، به‌کارگیری تجربه‌های گذشته برای حل موقعیتی تازه است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۱۱ و صفحه‌های ۱۱۲–۱۱۳).

ج) درست است. این رفتار با فراهم‌کردن دسترسی به غذا، به تأمین نیاز غذایی و بقای جانور کمک می‌کند و از این نظر سازگارکننده است. کتاب نیز رفتار سازگارکننده را با پیامد سودمند آن برای بقا توضیح می‌دهد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۱۵). منظور از عبارت، نقش سازگارکنندهٔ رفتار است، نه اینکه جانور آگاهانه برای ایجاد سازگاری تکاملی برنامه‌ریزی کند.

د) درست است. این عبارت ویژگی اصلی حل مسئله را بیان می‌کند: جانور میان تجربه‌های پیشین و موقعیت جدید ارتباط برقرار می‌کند و از آن برای رفع مشکل بهره می‌گیرد (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۱۲–۱۱۳).

پس عبارت‌های «الف»، «ج» و «د» درست‌اند؛ یعنی سه مورد صحیح است.

پاسخ: گزینهٔ ۲

۱. ابتدا باید مشخص کنیم سؤال به کدام ترتیب مراحل اشاره دارد. کتاب برای ایجاد گیاهان زراعی تراریخته، شش مرحله معرفی کرده است؛ بنابراین نباید این ترتیب را با مراحل همسانه‌سازی دنا اشتباه بگیریم (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۹۳).

۲. در این فهرست، مرحلهٔ چهارم «تولید گیاه تراریخته» است و مرحلهٔ ششم به تکثیر و کشت این گیاه با رعایت اصول ایمنی زیستی اختصاص دارد. پس سؤال، مرحلهٔ پنجم را می‌خواهد.

۳. پس از تولید گیاه و پیش از تکثیر و کشت آن، باید ایمنی زیستی گیاه به‌دقت بررسی شود و بی‌خطر بودن آن برای سلامت انسان و محیط‌زیست به اثبات برسد. این همان مرحلهٔ پنجم فهرست کتاب و منطبق با گزینهٔ چهارم است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۹۳).

نکتهٔ کلیدی: «تولید گیاه تراریخته» با «آماده بودن آن برای تکثیر و کشت» یکسان نیست؛ بررسی ایمنی زیستی میان این دو قرار می‌گیرد.

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای حل سؤال باید ابتدا دامنهٔ عبارت «هر بسپار» را مشخص کنیم. محصول مستقیم یک رشتهٔ دنا الزاماً رنا نیست؛ یک رشتهٔ دنا می‌تواند در همانندسازی، الگوی ساخت رشتهٔ جدید دنا و در رونویسی، الگوی ساخت رنا باشد. پروتئین محصول مستقیم دنا نیست، زیرا در ترجمه از اطلاعات رنای پیک استفاده می‌شود.

۱. بررسی عبارت گزینهٔ اول: در رونویسی، با پیشروی رنابسپاراز، بخش ساخته‌شدهٔ رنا از دنای الگو جدا می‌شود و دو رشتهٔ دنا دوباره به یکدیگر می‌پیوندند؛ پس این توصیف دربارهٔ رنا درست است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۲۳). اما در همانندسازی، رشتهٔ جدید دنا در کنار رشتهٔ الگوی خود باقی می‌ماند و همراه آن یک مولکول دنای دورشته‌ای می‌سازد. بنابراین نمی‌توان جداشدن تدریجی از الگو را به «هر» بسپار موردنظر نسبت داد. همین مثال نقض برای نامناسب‌بودن این گزینه کافی است.

۲. بررسی عبارت گزینهٔ دوم: «حاصل فعالیت بیش از یک کاتالیزور زیستی» را نباید به معنای ساخته‌شدن یک رشته به‌وسیلهٔ چند نوع بسپاراز دانست. ساخت نوکلئوتیدهای موردنیاز نیز به فعالیت آنزیم‌ها وابسته است و سپس آنزیم بسپاراز آن‌ها را به رشته می‌افزاید. در همانندسازی نیز فعالیت آنزیم‌هایی مانند هلیکاز و دنابسپاراز لازم است. بنابراین این عبارت قابل قبول است.

۳. بررسی عبارت گزینهٔ سوم: هم همانندسازی و هم رونویسی با سه مرحلهٔ آغاز، طویل شدن و پایان توصیف می‌شوند. کتاب نیز این تقسیم‌بندی را برای رونویسی بیان کرده است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۲۳). پس این عبارت برای هر دو نوع محصول مناسب است.

۴. بررسی عبارت گزینهٔ چهارم: هر رشتهٔ دنا یا رنا دو انتهای متفاوت دارد؛ یک انتهای $5'$ و یک انتهای $3'$. بنابراین رشتهٔ کامل‌شده، چه دنا باشد و چه رنا، این ویژگی را دارد.

نکتهٔ اصلی سؤال این است که محدودکردن محصولات مستقیم دنا به رنا، باعث نادیده‌گرفتن رشتهٔ دنای حاصل از همانندسازی می‌شود.

پاسخ: گزینهٔ ۱

۱. مسیر ورود دو حامل یکسان نیست. با دنبال‌کردن شکل زنجیرهٔ انتقال الکترون می‌بینیم الکترون‌های $\mathrm{NADH}$ ابتدا وارد نخستین مجموعهٔ پمپ‌کنندهٔ پروتون می‌شوند؛ اما الکترون‌های $\mathrm{FADH_2}$ از مسیر دیگری وارد می‌شوند و از این پمپ عبور نمی‌کنند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۷۰، شکل ۸).

۲. نخستین محل مشترک دو مسیر را مشخص می‌کنیم. الکترون‌های هر دو مسیر به یک ناقل مشترک در غشای درونی می‌رسند. این ناقل، یوبی‌کینون یا کوآنزیم $\mathrm{Q}$ است و خودش پروتون‌ها را به فضای بین دو غشا پمپ نمی‌کند.

۳. مقصد بعدی الکترون‌ها را بررسی می‌کنیم. ناقل مشترک، الکترون‌ها را به مجموعه‌ای می‌دهد که دومین محل پمپ‌کردن پروتون در زنجیره است. کتاب نیز نشان می‌دهد که پمپ‌شدن پروتون‌ها از بخش داخلی به فضای بین دو غشا در سه محل مشخص انجام می‌شود، نه در همهٔ اجزای زنجیره (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۷۰، شکل ۸). بنابراین ویژگی بیان‌شده در گزینهٔ سوم درست است.

نکتهٔ تمایز: دریافت نهایی الکترون‌ها توسط اکسیژن و تشکیل یون اکسید به بخش انتهایی زنجیره مربوط است، نه نخستین ناقل مشترک دو مسیر (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۷۰).

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای حل سؤال، باید در هر مورد هم ویژگی یاخته و هم قید «همه» یا «فقط بعضی» را بررسی کنیم.

الف) درست است. پیک دوربُرد همان هورمون است که از راه خون به یاختهٔ هدف می‌رسد. یاخته‌های ماهیچهٔ قلب گیرندهٔ هورمونی دارند و می‌توانند تحت تأثیر هورمون‌ها قرار گیرند؛ برای نمونه، آدرنالین بر فعالیت قلب اثر می‌گذارد. غیرارادی‌بودن ماهیچهٔ قلب به معنای نداشتن گیرندهٔ هورمونی نیست.

ب) درست است. کتاب، تحریک خودبه‌خودی را ویژگی اختصاصی بعضی از یاخته‌های ماهیچهٔ قلب معرفی می‌کند که شبکهٔ هادی را تشکیل می‌دهند. بنابراین، نباید توانایی ایجاد خودبه‌خودی پیام را به تمام یاخته‌های ماهیچهٔ قلب نسبت داد. (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۵۲)

ج) درست است. هدایت پیام الکتریکی منحصر به یاخته‌های شبکهٔ هادی نیست. ارتباط یاخته‌های ماهیچهٔ قلب از طریق صفحات بینابینی باعث انتشار پیام میان آنها می‌شود؛ در نتیجه، یاخته‌های معمولی ماهیچهٔ قلب نیز پیام را منتقل می‌کنند. ویژگی شبکهٔ هادی، تخصص‌یافتگی برای ایجاد و هدایت سریع پیام است، نه اینکه سایر یاخته‌ها اصلاً توانایی هدایت نداشته باشند. (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۵۱ و ۵۲)

د) درست است. میان یاخته‌های ماهیچهٔ قلب، بافت پیوندی متراکم وجود دارد و کتاب اتصال «بسیاری» از یاخته‌های ماهیچه‌ای به رشته‌های کلاژن این بافت را بیان می‌کند. در برداشت موردنظر سؤال، این ویژگی به بخشی از یاخته‌ها مربوط است و به همهٔ آنها تعمیم داده نمی‌شود. (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۵۱)

پس هر چهار مورد برای تکمیل عبارت مناسب‌اند.

پاسخ: گزینهٔ ۴

۱. جانوران موردنظر را مشخص می‌کنیم. کتاب از کبوتر خانگی نام می‌برد که با قرار گرفتن آهنربا روی سرش در یافتن مسیر دچار اختلال شد؛ همچنین نقش میدان مغناطیسی زمین را در جهت‌یابی لاک‌پشت‌های دریایی مطرح می‌کند. بنابراین باید ویژگی مشترک پرندگان و لاک‌پشت‌ها را پیدا کنیم، نه ویژگی مخصوص یکی از آن‌ها را (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۱۹–۱۲۰).

۲. ویژگی تولیدمثلی مشترک را بررسی می‌کنیم. در پرندگان و خزندگان، از جمله لاک‌پشت‌ها، لقاح داخلی است؛ یعنی زامه و تخمک درون بدن جانور ماده با یکدیگر ترکیب می‌شوند. مطابق مبحث تولیدمثل جانوران، لقاح داخلی به دستگاه تولیدمثلی دارای اندام‌های تخصص‌یافته برای انتقال زامه و فراهم‌کردن امکان لقاح نیاز دارد. پس ویژگی بیان‌شده در گزینهٔ دوم در هر دو گروه وجود دارد.

۳. سایر ویژگی‌ها مشترک نیستند: کیسه‌های هوادار از ویژگی‌های دستگاه تنفسی پرندگان‌اند و در لاک‌پشت‌ها وجود ندارند؛ بزرگ‌تر بودن نسبی مغز نسبت به سایر مهره‌داران را نمی‌توان به لاک‌پشت‌ها تعمیم داد؛ و پرندگان مثانه ندارند تا بازجذب آب از آن ویژگی مشترک دو گروه باشد.

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای یافتن عبارت نادرست، ابتدا حلقه‌های گل را شناسایی می‌کنیم: حلقهٔ اول شامل کاسبرگ‌ها، حلقهٔ دوم شامل گلبرگ‌ها، حلقهٔ سوم شامل پرچم‌ها و حلقهٔ چهارم شامل مادگی است. گل تک‌جنسی فقط یکی از دو حلقهٔ تولیدمثلی، یعنی پرچم یا مادگی، را دارد. در شکل کتاب، گل‌های کدو تک‌جنسی معرفی شده‌اند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۲۴–۱۲۵).

اکنون گزینه‌ها را بررسی می‌کنیم:

۱) درست است. اجزای حلقهٔ دوم همان گلبرگ‌ها هستند. در شکل گل نر و مادهٔ کدو، گلبرگ‌ها به یکدیگر متصل‌اند؛ بنابراین این ویژگی به یکی از دو نوع گل محدود نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۲۵، شکل ۶).

۲) نادرست است. حلقه‌های سوم و چهارم به‌ترتیب پرچم و مادگی‌اند؛ اما در کدو، این دو در یک گل کنار هم قرار ندارند: گل نر پرچم دارد و فاقد مادگی است و گل ماده مادگی دارد و فاقد پرچم است. وجود هر دو نوع گل روی یک گیاه را نباید با دوجنسی بودنِ هر گل اشتباه گرفت (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۲۵، شکل ۶).

۳) درست است. پایین‌ترین بخش مادگی، تخمدان است که ظاهری متورم دارد و محل تشکیل تخمک‌هاست. این ساختار در گل مادهٔ کدو دیده می‌شود، نه گل نر؛ پس فقط بعضی گل‌های کدو چنین بخشی دارند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۲۵–۱۲۶).

۴) درست است. بخش بالایی پرچم، بساک است و دانه‌های گرده در آن تشکیل می‌شوند. دیوارهٔ خارجی دانهٔ گرده منفذ دارد؛ بنابراین بساک می‌تواند حاوی ساختارهای یاخته‌ای با دیوارهٔ منفذدار باشد. این ویژگی مربوط به گل‌های نر است، نه گل‌های ماده (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۲۵–۱۲۶، مبحث تشکیل یاخته‌های جنسی و شکل ۷).

پاسخ: گزینهٔ ۲

۱. تعیین غدد موردنظر: تیروئید در زیر حنجره قرار دارد و غدد پاراتیروئید در پشت تیروئید واقع‌اند؛ بنابراین، برای بررسی غدد نزدیک حنجره باید هر دو را در نظر گرفت (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۵۸–۵۹).

۲. بررسی نقش تیروئید: تیروئید علاوه بر هورمون‌های تیروئیدی، کلسی‌تونین نیز ترشح می‌کند. هنگامی که کلسیم خوناب زیاد می‌شود، کلسی‌تونین از برداشت کلسیم از استخوان‌ها جلوگیری می‌کند؛ پس تیروئید در تنظیم مقدار یون کلسیم خون نقش دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۹).

۳. بررسی نقش پاراتیروئیدها: پاراتورمون در پاسخ به کاهش کلسیم خون ترشح می‌شود و با اثر بر استخوان‌ها، کلیه‌ها و به‌طور غیرمستقیم روده، به افزایش کلسیم خون کمک می‌کند. بنابراین، پاراتیروئیدها نیز در تنظیم مقدار این یون نقش دارند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۹).

در نتیجه، با وجود متفاوت بودن جهت اثر کلسی‌تونین و پاراتورمون، هر دو به حفظ کلسیم خون در محدودهٔ طبیعی کمک می‌کنند. عبارت «تعادل یون‌ها» نیز به معنای تنظیم همهٔ انواع یون‌ها به‌وسیلهٔ هر غده نیست؛ نقش مشترک این غدد در تنظیم یون کلسیم، درستی عبارت را تأیید می‌کند.

پاسخ: گزینهٔ ۱

۱. ابتدا ماهیت گیرنده را مشخص می‌کنیم. در همایه، ناقل عصبی به گیرندهٔ غشای یاختهٔ پس‌همایه‌ای متصل می‌شود. این گیرنده پروتئینی است و نقش کانال یونی نیز دارد؛ اتصال ناقل، باعث بازشدن آن می‌شود (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۸).

۲. پروتئین، بسپاری از آمینواسیدهاست. مطابق مبحث ساختار پروتئین‌ها در زیست‌شناسی ۳، برهم‌کنش‌های میان بخش‌های مختلف پروتئین، از جمله برهم‌کنش‌های آب‌گریز، در شکل‌گیری و حفظ ساختار فضایی آن نقش دارند. اتصال پیام‌رسان به گیرنده، آرایش فضایی گیرنده را تغییر می‌دهد و در این تغییر، برهم‌کنش‌های درونی آن نیز تغییر می‌کنند. بنابراین منظور از «نوعی بسپار» در گزینهٔ اول، پروتئین گیرنده است.

۳. در ترتیب علّی موردنظر سؤال، تغییر ساختار گیرنده مقدم بر تغییر عملکرد کانالی آن است. پس از بازشدن کانال، نفوذپذیری غشا به یون‌ها تغییر می‌کند و عبور یون‌ها موجب تغییر پتانسیل غشا می‌شود؛ این همان ارتباطی است که کتاب میان اتصال ناقل، تغییر نفوذپذیری و تغییر پتانسیل بیان می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۸).

۴. پس تغییر فعالیت پروتئین و تغییر پتانسیل غشا، پیامدهای مرحلهٔ مولکولی اولیه‌اند. تنظیم بیان ژن نیز نخستین مرحلهٔ این پاسخ نیست. نکتهٔ سؤال، تقدم تغییر ساختاری گیرنده بر تغییر عملکرد آن است.

پاسخ: گزینهٔ ۱

۱. شناسایی ترکیب موردنظر
برای تبدیل کربن‌دی‌اکسید به قند، علاوه بر انرژی، الکترون نیز لازم است. حامل الکترونِ تأمین‌کنندهٔ این نیاز در چرخهٔ کالوین، $\mathrm{NADPH}$ است؛ درحالی‌که $\mathrm{ATP}$ انرژی لازم را فراهم می‌کند. بنابراین باید عبارت‌ها را دربارهٔ $\mathrm{NADPH}$ بررسی کنیم (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۸۴–۸۵).

۲. بررسی عبارت اول
در واکنش‌های وابسته به نور، $\mathrm{NADP^+}$ الکترون می‌گیرد و با اتصال به پروتون به $\mathrm{NADPH}$ تبدیل می‌شود. شکل خالص این واکنش چنین است:
$\mathrm{NADP^+ + 2e^- + H^+ \rightarrow NADPH}$
پروتون مصرف‌شده از بستره تأمین می‌شود؛ پس تشکیل این مولکول با کاهش پروتون‌های بستره همراه است و عبارت اول درست است. توجه کنیم که منظور، مصرف پروتون هنگام تشکیل مولکول است، نه اینکه کاهش تراکم پروتون به‌تنهایی عامل ساخت آن باشد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۸۲).

۳. بررسی عبارت‌های دوم و چهارم
در غشای تیلاکوئید، یک زنجیرهٔ انتقال الکترون میان فتوسیستم یک و $\mathrm{NADP^+}$ قرار دارد. الکترون‌های برانگیختهٔ فتوسیستم یک از این مسیر به $\mathrm{NADP^+}$ می‌رسند و در تشکیل $\mathrm{NADPH}$ شرکت می‌کنند؛ بنابراین عبارت دوم درست است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۸۲). همچنین، $\mathrm{NADPH}$ یک حامل با ساختار نوکلئوتیدی است و الکترون‌های خود را از مسیر پس از فتوسیستم $\mathrm{I}$ دریافت می‌کند؛ پس عبارت چهارم نیز درست است.

۴. بررسی عبارت سوم
در چرخهٔ کالوین، ترکیب پنج‌کربنی ریبولوزبیس‌فسفات با کربن‌دی‌اکسید ترکیب می‌شود و یک ترکیب شش‌کربنی ناپایدار می‌سازد. این ترکیب بلافاصله به دو مولکول سه‌کربنی تجزیه می‌شود، نه به مولکول‌های پنج‌کربنی. افزون بر این، $\mathrm{NADPH}$ در فرایند تبدیل ترکیبات سه‌کربنی به قندهای سه‌کربنی مصرف می‌شود، نه اینکه در این چرخه تولید شود. بنابراین عبارت سوم نادرست است (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۸۴–۸۵).

پاسخ: گزینهٔ ۳

۱. جایگاه یاخته‌ها را مشخص می‌کنیم. در شکل برگ گیاه تک‌لپه‌ای، روپوست‌های رویی و زیرین در دو سطح برگ قرار دارند و میانبرگ در سمت داخلی آنهاست. بنابراین سطحی‌ترین یاخته‌های برگ، یاخته‌های روپوست‌اند که به‌طور معمول در مجاورت یاخته‌های میانبرگ قرار می‌گیرند. پوستک، پوششی غیر یاخته‌ای است و یاخته‌ای سطحی‌تر از روپوست محسوب نمی‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۷۸–۷۹، شکل ۱).

۲. ویژگی یاخته‌های مجاور روپوست را بررسی می‌کنیم. یاخته‌های میانبرگ برای فتوسنتز به آب و $\mathrm{CO_2}$ نیاز دارند. کربن‌دی‌اکسید با انتشار وارد این یاخته‌ها می‌شود. ورود آب از غشای یاخته نیز با اسمز انجام می‌گیرد؛ اسمز نوع ویژه‌ای از انتشار آب از میان غشای دارای تراوایی انتخابی است. پس توصیف جذب هر دو ماده به روش انتشار، با درنظرگرفتن اسمز به‌عنوان نوعی انتشار، درست است.

۳. قیدهای گزینه‌های دیگر را کنترل می‌کنیم. وجود یاخته‌های مردهٔ بالغ، مانند عناصر آوند چوبی، مانع از تعمیم پروتئین‌سازی یا آزادسازی انرژی مواد مغذی به «همهٔ» یاخته‌های برگ می‌شود. همچنین یاخته‌های میانبرگ اسفنجی فضاهای بین‌یاخته‌ای دارند؛ بنابراین عبارت «فقدان فضاهای بین‌یاخته‌ای» دربارهٔ آنها نادرست است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۷۸–۷۹).

در نتیجه، ارتباط مکانی روپوست با میانبرگ و شیوهٔ ورود آب و کربن‌دی‌اکسید به یاخته‌های میانبرگ، عبارت گزینهٔ سوم را تأیید می‌کند.

پاسخ: گزینهٔ ۳

نکتهٔ اصلی سؤال، قید «فقط بعضی» است. برای مناسب‌بودن هر عبارت باید بخشی از یاخته‌های توصیف‌شده ویژگی پایانی را داشته باشند و بخشی دیگر نداشته باشند.

۱. بررسی گزینهٔ ۱: یاخته‌های سرتولی با پشتیبانی از یاخته‌های جنسی و تسهیل تمایز آن‌ها در زامه‌زایی نقش دارند و در دیوارهٔ لوله‌های زامه‌ساز قرار گرفته‌اند. از طرف دیگر، یاخته‌های بینابینی با ترشح تستوسترون در زامه‌زایی نقش دارند، ولی محل آن‌ها بین لوله‌هاست. بنابراین فقط بخشی از یاخته‌های مؤثر در این فرایند، داخل لوله‌های زامه‌ساز قرار دارند و عبارت مناسب است. (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۹۸، ۹۹ و ۱۰۱)

۲. بررسی گزینهٔ ۲: ترشحی که رشد اندام‌های جنسی مرد را تحریک می‌کند، تستوسترون است و یاخته‌های بینابینی آن را ترشح می‌کنند. نقش تستوسترون در رشد اندام‌های جنسی و پشتیبانی از زامه‌زایی و عملکرد دستگاه تولیدمثل، ویژگی مشترک ترشح این یاخته‌هاست؛ نه ویژگی ترشحِ فقط بعضی از آن‌ها. بنابراین نمی‌توان یاخته‌های بینابینی را به دو گروه تقسیم کرد که ترشح یک گروه در این عملکردها نقش داشته باشد و ترشح گروه دیگر نداشته باشد. کاربرد «فقط بعضی» در این گزینه نامناسب است. (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۱)

۳. بررسی گزینهٔ ۳: سرتولی‌ها در تغذیهٔ یاخته‌های در حال زامه‌زایی نقش دارند و مستقیماً تحت‌تأثیر هورمون $\mathrm{FSH}$ هیپوفیز قرار می‌گیرند. یاخته‌های غدهٔ کیسهٔ منی نیز با ترشح فروکتوز در تأمین انرژی زامه‌ها نقش دارند، اما هدف مستقیم هورمون‌های محرک غدد جنسی هیپوفیز نیستند. پس قید «فقط بعضی» درست است. (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۹۹ تا ۱۰۱)

۴. بررسی گزینهٔ ۴: پروستات و غده‌های پیازی‌میزراهی ترشحات خود را به میزراه می‌ریزند. پروستات زیر مثانه و در مجاورت آن است، ولی غده‌های پیازی‌میزراهی پایین‌تر قرار دارند؛ بنابراین این ویژگی مکانی فقط دربارهٔ بخشی از یاخته‌های موردنظر صدق می‌کند و عبارت مناسب است. (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۰)

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای حل سؤال، باید میان «توانایی‌های مشترک یاخته‌های انسان» و «توانایی‌های اختصاصی بعضی از آن‌ها» تفاوت بگذاریم.

۱. مفهوم مقدمهٔ سؤال
کربن‌دی‌اکسید می‌تواند با آب ترکیب شود و از راه تشکیل کربنیک‌اسید و تغییر مقدار یون هیدروژن، بر $\mathrm{pH}$ اثر بگذارد:
$\mathrm{CO_2 + H_2O \rightleftharpoons H_2CO_3 \rightleftharpoons H^+ + HCO_3^-}$
آب نیز محصول واکنش‌های دیگری، از جمله تنفس یاخته‌ای، است. کتاب به تشکیل آب در تنفس یاخته‌ای اشاره می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۹). نکتهٔ تعیین‌کنندهٔ گزینه‌ها، تفاوت یاخته‌های انسان در روش تولید انرژی است.

۲. چرا توانایی ساخت انرژی به روش‌های متفاوت، همگانی نیست؟
شکل رایج و قابل استفادهٔ انرژی یاخته، $\mathrm{ATP}$ است. در قندکافت، این مولکول با انتقال مستقیم گروه فسفات از یک مادهٔ آلی به $\mathrm{ADP}$ ساخته می‌شود؛ این روش «فسفریلاسیون در سطح پیش‌ماده» نام دارد. قندکافت در مادهٔ زمینهٔ سیتوپلاسم رخ می‌دهد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۶).

یاخته‌های دارای راکیزه، علاوه بر این روش، می‌توانند به کمک زنجیرهٔ انتقال الکترون و فرایند فسفریلاسیون اکسایشی نیز $\mathrm{ATP}$ بسازند. جایگاه زنجیرهٔ انتقال الکترون، غشای درونی راکیزه است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۹). در مقابل، گلبول قرمز بالغ راکیزه ندارد و برای تولید $\mathrm{ATP}$ به قندکافت وابسته است. بنابراین، برخورداری از روش‌های متفاوت ساخت $\mathrm{ATP}$ فقط دربارهٔ بعضی از یاخته‌های انسان صادق است.

۳. بررسی سایر عبارت‌ها

• گزینهٔ ۱: در مراحل قندکافت، ترکیب سه‌کربنی دوفسفاته طی چند واکنش به پیروواتِ بدون فسفات تبدیل می‌شود و در این مسیر $\mathrm{ATP}$ تولید می‌شود. این ویژگی به قندکافت مربوط است و اختصاصی یاخته‌های دارای راکیزه نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۶).
• گزینهٔ ۲: گلوکز می‌تواند از آب‌کافت مواد قندی حاصل شود و در آغاز قندکافت مصرف شود؛ بنابراین این توانایی نیز ویژگی متمایزکنندهٔ بعضی از یاخته‌ها نیست.
• گزینهٔ ۴: دریافت الکترون از حامل الکترون فقط در زنجیرهٔ انتقال الکترون رخ نمی‌دهد. در تخمیر لاکتیکی نیز پیرووات با گرفتن الکترون‌های $\mathrm{NADH}$ به لاکتات تبدیل می‌شود؛ پس این عبارت را نباید معادل «داشتن زنجیرهٔ انتقال الکترون» دانست (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۷۳–۷۴).

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای پاسخ، باید امکان هر تولد را در دو الگوی بیماری نهفتهٔ وابسته به X و بیماری نهفتهٔ مستقل از جنس بررسی کنیم. منظور از «درست‌بودن» یک مورد، ممکن‌بودن آن است؛ نه اینکه همهٔ فرزندان آن خانواده الزاماً چنین وضعیتی داشته باشند.

۱. قواعد لازم
در هموفیلی، که نمونهٔ بیماری نهفتهٔ وابسته به X است، زن بیمار ژن‌نمود $X^hX^h$ و مرد بیمار ژن‌نمود $X^hY$ دارد. زن سالم می‌تواند $X^HX^H$ یا ناقل و دارای ژن‌نمود $X^HX^h$ باشد؛ مرد سالم نیز $X^HY$ است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۳).

برای بیماری نهفتهٔ مستقل از جنس، دگرهٔ سالم را $A$ و دگرهٔ بیماری را $a$ می‌نامیم؛ در نتیجه، فرد بیمار $aa$ و فرد سالم $AA$ یا $Aa$ است. در این الگو، انتقال دگره به دختر یا پسر وابسته نیست. قواعد بارز و نهفتگی و جدایی دگره‌های والدین در تشکیل گامت، در کتاب توضیح داده شده‌اند (زیست‌شناسی ۳، صفحات ۳۹–۴۰ و ۴۲).

۲. بررسی موارد

الف) دختر بیمار از مادر بیمار و پدر سالم: برای هر دو الگو درست نیست.
در الگوی وابسته به X، آمیزش $X^hX^h \times X^HY$ فقط دخترانی با ژن‌نمود $X^HX^h$ ایجاد می‌کند؛ یعنی دختران سالم و ناقل‌اند، نه بیمار. علت آن است که همهٔ دختران، $X^H$ را از پدر سالم می‌گیرند (زیست‌شناسی ۳، صفحات ۴۳–۴۴).
در الگوی مستقل از جنس، آمیزش $aa \times Aa$ می‌تواند دختر بیمار با ژن‌نمود $aa$ ایجاد کند؛ اما امکان‌نداشتن آن در الگوی وابسته به X برای رد این مورد کافی است.

ب) دختر سالم از پدر بیمار و مادر سالم: برای هر دو الگو درست است.
در الگوی وابسته به X، آمیزش $X^hY \times X^HX^H$ دختران سالم و ناقل با ژن‌نمود $X^HX^h$ ایجاد می‌کند؛ این همان نتیجهٔ مثال کتاب است (زیست‌شناسی ۳، صفحات ۴۳–۴۴).
در الگوی مستقل از جنس نیز آمیزش $aa \times AA$ می‌تواند دختر سالم با ژن‌نمود $Aa$ ایجاد کند.

ج) پسر سالم از مادر بیمار و پدر سالم: برای هر دو الگو درست نیست.
در الگوی وابسته به X، مادر بیمار فقط $X^h$ را به پسران می‌دهد؛ بنابراین همهٔ پسران او $X^hY$ و بیمار خواهند بود. پدر، فام‌تن $Y$ را به پسر می‌دهد و سالم‌بودنش مانع بیماری پسر نمی‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحات ۴۳–۴۴).
در الگوی مستقل از جنس، آمیزش $aa \times AA$ می‌تواند پسر سالم با ژن‌نمود $Aa$ ایجاد کند؛ پس این مورد هم فقط در یکی از دو الگو ممکن است.

د) پسر بیمار از پدر بیمار و مادر سالم: برای هر دو الگو درست است.
در الگوی وابسته به X، مادر سالم می‌تواند ناقل باشد؛ در آمیزش $X^hY \times X^HX^h$، تولد پسر $X^hY$ ممکن است. توجه کنید که این پسر، دگرهٔ بیماری را از مادر گرفته است، نه از پدر.
در الگوی مستقل از جنس نیز اگر مادر سالم ناقل باشد، آمیزش $aa \times Aa$ می‌تواند پسر بیمار با ژن‌نمود $aa$ ایجاد کند.

بنابراین فقط موارد «ب» و «د»، یعنی دو مورد، در هر دو الگو امکان‌پذیرند.

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای یافتن عبارت نادرست، باید میان «کمک به خویشاوندان» و «کمک به زاده‌های خود» تفاوت بگذاریم.

۱. تعریف دگرخواهی: در این رفتار، جانور با پرداخت هزینه‌ای از نظر بقا یا تولیدمثل خود، بقا و موفقیت تولیدمثلی جانور دیگری را افزایش می‌دهد. نگهبانی دم‌عصایی و پرورش زاده‌های ملکه به‌وسیلهٔ زنبورهای کارگر از مثال‌های کتاب‌اند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۲۲–۱۲۳).

۲. بررسی عبارت نادرست: کتاب در توضیح دگرخواهی نگهبان‌ها و زنبورهای کارگر بیان می‌کند که با وجود نداشتن زاده، خویشاوندان آنها می‌توانند تولیدمثل کنند و ژن‌های مشترک را به نسل بعد برسانند. بنابراین، در چارچوب این مثال، فایدهٔ رفتار نگهبانی دم‌عصایی با کمک به خویشاوندان توضیح داده می‌شود، نه با نفع‌رسانی به زاده‌های خودِ نگهبان. پس نسبت دادن این ویژگی به دم‌عصایی در گزینهٔ ۱ نادرست است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۲۳). این نکته به معنای نازا بودن همهٔ دم‌عصایی‌ها نیست؛ بحث دربارهٔ توضیح مثال کتاب است.

۳. بررسی سایر عبارت‌ها:
ـ گزینهٔ ۲ درست است: دم‌عصایی با ایجاد صدای هشدار، توجه شکارچی را به خود جلب می‌کند و احتمال بقای خود را کاهش می‌دهد. در مقابل، در مثال خفاش خون‌آشام، جانور غذادهنده مقدار کمی از غذای خورده‌شده را پس می‌دهد؛ مرگِ مطرح‌شده در متن، پیامد غذا نرسیدن به خفاش گرسنه است، نه پیامد غذا دادن برای خفاش دگرخواه (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۲۲–۱۲۳).
ـ گزینهٔ ۳ درست است: کمک زنبور کارگر به خویشاوندان، انتقال ژن‌های مشترک را امکان‌پذیر می‌کند. در خفاش نیز دریافت‌کنندهٔ غذا در آینده کمک را جبران می‌کند و فردی که جبران نکند از اشتراک غذا کنار گذاشته می‌شود. بنابراین، هزینه داشتن این رفتارها مانع برگزیده شدن آنها با انتخاب طبیعی نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۱۵ و ۱۲۳).
ـ گزینهٔ ۴ درست است: افزایش احتمال بقای افراد دیگر با تعریف دگرخواهی سازگار است. زنبور کارگر نیز با مراقبت از زاده‌های ملکه، به بقای آنها کمک می‌کند؛ پس شباهت بیان‌شده درست است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۲۲–۱۲۳).

پاسخ: گزینهٔ ۱

گام اول ـ تشخیص جاندار: سرنخ صورت سؤال به مولکول شناسایی‌کنندهٔ عوامل بیگانه در حشرات اشاره دارد که در مبحث ایمنی جانوران معرفی می‌شود. نباید آن را با این تصور اشتباه گرفت که یک گیرندهٔ لنفوسیتی، پادگن‌های گوناگون را شناسایی می‌کند؛ طبق کتاب، گیرنده‌های هر لنفوسیت هم‌نوع‌اند و اختصاصی عمل می‌کنند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۷۲).

گام دوم ـ بررسی دستگاه عصبی: در حشرات، مغز از به‌هم‌پیوستن چند گرهٔ عصبی تشکیل شده است و پیام‌های حسی، از جمله پیام گیرنده‌های شیمیایی شاخک‌ها، را دریافت و پردازش می‌کند. این گیرنده‌ها به مولکول‌های شیمیایی پاسخ می‌دهند؛ بنابراین توصیف گزینهٔ ۱ با دستگاه عصبی حشرات سازگار است. توجه کنید که منظور این گزینه، پردازش پیام گیرنده‌های حسی است، نه شناسایی پادگن به‌وسیلهٔ مغز.

گام سوم ـ بررسی سایر ویژگی‌ها:

• در دستگاه دفع حشرات، لوله‌های مالپیگی مواد دفعی نیتروژن‌دار را به روده وارد می‌کنند؛ پس این مواد مستقیماً از منفذ مستقل سامانهٔ دفعی خارج نمی‌شوند.
• در دستگاه تنفس نایدیسی، منافذ سطح بدن راه ارتباط با بیرون‌اند؛ اما شاخه‌های ظریف نایدیس‌ها در مجاورت یاخته‌ها پایان می‌یابند. بنابراین در هر دو انتهای این لوله‌ها منفذ تنفسی وجود ندارد.
• در چشم مرکب، هر واحد بینایی سهمی در تشکیل تصویر دارد و تصویر موزاییکی از کنار هم قرار گرفتن اطلاعات واحدهای متعدد حاصل می‌شود؛ هر واحد به‌تنهایی تصویر موزاییکی نمی‌سازد.

پاسخ: گزینهٔ ۱

گام اول ـ تعیین دامنهٔ سؤال: واژهٔ «همه» اهمیت دارد. ساختار کیسه‌مانند لزوماً یک اندام نیست؛ درون یاخته نیز ساختارهایی مانند ریزکیسه، کافنده‌تن و کیسه‌های دستگاه گلژی وجود دارند. کتاب، ریزکیسه را در جابه‌جایی مواد و کافنده‌تن را در تجزیهٔ مواد مؤثر معرفی می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحات ۱۱–۱۲).

گام دوم ـ تشخیص تفاوت «غشا» و «لایهٔ یاخته‌ای»: دیوارهٔ کیسه‌های درون‌یاخته‌ای غشایی است، نه لایه‌ای از یاخته‌ها. بنابراین داشتن یک یا چند لایهٔ یاخته‌ای در جدار، ویژگی مشترک همهٔ این ساختارها نیست و گزینهٔ ۱ رد می‌شود.

گام سوم ـ بررسی ویژگی بافتی و مویرگ‌رسانی: نزدیک‌بودن یاخته‌ها و اندک‌بودن فضای بین‌یاخته‌ای، ویژگی بافت پوششی است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۵). نمی‌توان این ویژگی را به کیسه‌های درون‌یاخته‌ای نسبت داد؛ زیرا دیوارهٔ آنها از یاخته‌های کنار هم تشکیل نشده است. همچنین این کیسه‌ها مستقیماً به‌وسیلهٔ شبکهٔ مویرگی مجاور تغذیه و اکسیژن‌رسانی نمی‌شوند. پس گزینه‌های ۲ و ۴ نیز ویژگی همگانی را بیان نمی‌کنند.

گام چهارم ـ یافتن ویژگی مشترک در سطح مولکولی: هم ساختارهای کیسه‌مانند بافتی و هم کیسه‌های درون‌یاخته‌ای، دارای مولکول‌های زیستی‌اند؛ برای نمونه، در ساختار غشای آنها لیپید و پروتئین وجود دارد. کتاب، کربوهیدرات‌ها، لیپیدها، پروتئین‌ها و نوکلئیک‌اسیدها را گروه‌های اصلی مولکول‌های زیستی معرفی می‌کند که در جانداران ساخته می‌شوند (زیست‌شناسی ۱، صفحات ۷–۸). در چارچوب مقایسهٔ کتاب میان دنیای زنده و غیرزنده، عبارت گزینهٔ ۳ به وجود چنین مولکول‌هایی اشاره دارد، نه به موادی مانند آب که در هر دو دیده می‌شوند. بنابراین ویژگی مشترک موردنظر، در سطح ترکیب مولکولی است، نه ساختمان بافتی یا نحوهٔ خون‌رسانی.

پاسخ: گزینهٔ ۳

۱. شناسایی عامل موردنظر
عامل توصیف‌شده «انتخاب طبیعی» است. در حضور پادزیست، باکتری‌های غیرمقاوم از بین می‌روند، اما باکتری‌های مقاوم باقی می‌مانند و تکثیر می‌شوند؛ در نتیجه، سهم باکتری‌های مقاوم در جمعیت افزایش می‌یابد. بنابراین، قرار نیست هر باکتری غیرمقاوم در پاسخ به نیاز خود مقاوم شود؛ بلکه ترکیب جمعیت در نسل‌های بعد تغییر می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۴).

۲. توجه به صورت منفی سؤال
سؤال می‌پرسد انتخاب طبیعی کدام ویژگی را «ندارد»؛ پس باید عبارتی را بیابیم که دربارهٔ انتخاب طبیعی نادرست است.

۳. بررسی گزینهٔ اول
نوترکیبی با ایجاد ترکیب‌های تازه‌ای از دگره‌های موجود، به گوناگونی وراثتی کمک می‌کند؛ اما انتخاب طبیعی در الگوی مطرح‌شدهٔ کتاب، افراد سازگارتر را برمی‌گزیند و از فراوانی سایر افراد می‌کاهد. کتاب نیز در بحث تداوم گوناگونی بیان می‌کند که با انتخاب افراد سازگارتر، تفاوت‌های فردی و گوناگونی کاهش می‌یابد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۵). پس افزایش گوناگونی، ویژگی مشترک انتخاب طبیعی و نوترکیبی نیست و عبارت گزینهٔ اول نادرست است.

۴. تأیید سایر گزینه‌ها

• گزینهٔ دوم: انتخاب طبیعی رخ‌نمود خودِ فرد را عوض نمی‌کند؛ بلکه سهم افراد دارای رخ‌نمودهای مختلف را در جمعیت تغییر می‌دهد. این همان تفاوت «تغییر جمعیت» با «تغییر فرد» است که کتاب بر آن تأکید می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۴).
• گزینهٔ سوم: در جمعیت‌های جداشده، انتخاب طبیعی در محیط‌های متفاوت و نیز رانش دگره‌ای می‌توانند به افزایش تفاوت‌های وراثتی کمک کنند. انباشته‌شدن این تفاوت‌ها می‌تواند زمینه‌ساز جدایی تولیدمثلی شود؛ البته هیچ‌کدام الزاماً و در هر شرایطی به گونه‌زایی نمی‌انجامند.
• گزینهٔ چهارم: انتخاب طبیعی با تغییر سهم افراد در تولید نسل بعد، فراوانی دگره‌های خزانهٔ ژن را تغییر می‌دهد؛ اما آمیزش تصادفی به‌خودی‌خود فراوانی دگره‌ها را تغییر نمی‌دهد و از شرایط تعادل جمعیت است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۵).

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای یافتن وجه مشترک، باید «شیوهٔ تنظیم» را از «سازوکار آغاز رونویسی» جدا کنیم.

۱. در تنظیم منفی، مهارکننده با اتصال به اپراتور مانع حرکت رنابسپاراز می‌شود. اتصال لاکتوز به مهارکننده، شکل آن را تغییر می‌دهد و مانع را از سر راه رونویسی برمی‌دارد؛ بنابراین، لاکتوز مستقیماً کار رونویسی را انجام نمی‌دهد، بلکه امکان فعالیت رنابسپاراز را فراهم می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۴).

۲. در تنظیم مثبت، فعال‌کننده به جایگاه اختصاصی خود روی دنا متصل می‌شود و به اتصال رنابسپاراز به راه‌انداز کمک می‌کند. پس تفاوت این دو تنظیم، در چگونگی جلوگیری از رونویسی یا کمک به انجام آن است؛ نه در اصلِ نیاز به رنابسپاراز و راه‌انداز (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۴).

۳. در هر دو حالت، هنگامی که رونویسی آغاز می‌شود، رنابسپاراز به راه‌انداز متصل شده و دو رشتهٔ دنا در ناحیهٔ آغاز رونویسی به‌طور موضعی از هم باز می‌شوند. منظور از بازشدن پیوند میان دو رشته، گسستن پیوندهای هیدروژنی بین بازهای مکمل است، نه شکستن پیوندهای اسکلت هر رشته. این جدایی، دسترسی به رشتهٔ الگو را ممکن می‌کند؛ زیرا برای هر ژن فقط یکی از دو رشته الگوی ساخت رناست (زیست‌شناسی ۳، صفحات ۲۴–۲۵).

بنابراین، «بسپار آمینواسیدی» در گزینهٔ چهارم همان رنابسپارازِ پروتئینی است، نه مهارکننده یا فعال‌کننده. اتصال این آنزیم به راه‌انداز و بازشدن موضعی دو رشتهٔ دنا، از رویدادهای مشترک آغاز رونویسی در هر دو نوع تنظیم است.

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای پاسخ، باید جایگاه اسبک را از نقش آن و ارتباطش با سایر ساختارها تفکیک کنیم.

۱. اسبک مغز یا هیپوکامپ، از اجزای سامانۀ کناره‌ای است و در تشکیل حافظه و یادگیری نقش دارد؛ بنابراین نباید آن را با هیپوتالاموس یا بخش‌های ساقهٔ مغز یکی دانست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۱).

۲. با تطبیق جایگاه اسبک در شکل سامانۀ کناره‌ای با نقشۀ لوب‌های مخ، مشخص می‌شود که اسبک در بخش درونی لوب گیجگاهی قرار گرفته است. لوب گیجگاهی نیز یکی از چهار لوب هر نیمکرۀ مخ است؛ پس گزارهٔ سوم درست است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۱، شکل ۱۶؛ صفحهٔ ۱۰، شکل ۱۴).

۳. برای رد گزاره‌های دیگر توجه کنید: بطن چهارم در ناحیهٔ میان مخچه و ساقهٔ مغز قرار دارد، نه در محل اسبک؛ مرکز تنظیم تشنگی و گرسنگی هیپوتالاموس است و ارتباط سامانۀ کناره‌ای با آن، به‌تنهایی مجاورت اسبک با آن را نشان نمی‌دهد؛ همچنین اسبک جزئی از مغز میانی نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۱؛ صفحات ۱۴–۱۵، فعالیت تشریح مغز).

پاسخ: گزینهٔ ۳

نکتهٔ اصلی، تفاوت میان «نبودن رنای ناقل» و «خالی‌بودن جایگاه» است؛ ممکن است یک جایگاه رنای ناقل نداشته باشد، اما پروتئینی در آن قرار گرفته باشد.

۱. در مرحلهٔ آغاز، رنای ناقل آغازگر در جایگاه $\mathrm{P}$ قرار دارد و جایگاه‌های $\mathrm{A}$ و $\mathrm{E}$ خالی‌اند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۰). بنابراین، عبارت گزینهٔ ۲ در مرحلهٔ آغاز درست است؛ اما واژهٔ «به‌طور حتم» ایجاب می‌کند که در همهٔ حالت‌های دارای این شرط درست باشد.

۲. در مرحلهٔ پایان، هنگامی که رمزهٔ پایان در جایگاه $\mathrm{A}$ قرار می‌گیرد، عامل پایان‌دهنده که از جنس پروتئین است، وارد این جایگاه می‌شود. در این وضعیت، پیش از آزادشدن زنجیرهٔ پلی‌پپتیدی، تنها رنای ناقل موجود در رناتن در جایگاه $\mathrm{P}$ قرار دارد؛ بااین‌حال، جایگاه $\mathrm{A}$ خالی نیست، زیرا عامل پایان‌دهنده آن را اشغال کرده است. پس شرط گزینهٔ ۲، خالی‌بودن هر دو جایگاه را تضمین نمی‌کند.

۳. سایر عبارت‌ها با توالی طویل‌شدن در کتاب سازگارند: پس از تشکیل پیوند پپتیدی، رناتن جابه‌جا می‌شود؛ رنای ناقل حامل زنجیره به جایگاه $\mathrm{P}$ و رنای ناقل بدون آمینواسید به جایگاه $\mathrm{E}$ می‌رود و جایگاه $\mathrm{A}$ خالی می‌شود. سپس رنای ناقل بدون آمینواسید خارج می‌شود و نوبت استقرار رنای ناقل بعدی می‌رسد. در نتیجه، هنگام خروج از $\mathrm{E}$، جایگاه $\mathrm{A}$ خالی است؛ همچنین هنگام استقرار رنای ناقل جدید در $\mathrm{A}$ و تشکیل پیوند پپتیدی، جایگاه $\mathrm{E}$ خالی است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۰).

پاسخ: گزینهٔ ۲

۱. معیار تعیین رنگ را مشخص می‌کنیم.
رنگ این نوع ذرت صفتی چندجایگاهی است و هرچه تعداد دگره‌های بارز بیشتر باشد، شدت رنگ قرمز بیشتر می‌شود. بنابراین، برای مقایسهٔ رنگ دو ذرت باید مجموع دگره‌های بارز آن‌ها را بشماریم، نه فقط تعداد جایگاه‌های دارای دگرهٔ بارز را (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۴–۴۵).

۲. سهم هر نوع جایگاه را می‌شماریم.
در جایگاه خالص، دو دگره یکسان‌اند و در جایگاه ناخالص، دو دگره متفاوت‌اند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۹–۴۰). پس:

• خالص بارز، مانند $\mathrm{AA}$: دارای دو دگرهٔ بارز؛
• ناخالص، مانند $\mathrm{Aa}$: دارای یک دگرهٔ بارز؛
• خالص نهفته، مانند $\mathrm{aa}$: بدون دگرهٔ بارز.

۳. دو ذرت هر گزینه را مقایسه می‌کنیم.

گزینهٔ ۱:
ذرت اول دو جایگاه خالص بارز و یک جایگاه نهفته دارد، پس تعداد دگره‌های بارز آن برابر است با $2+2+0=4$.
ذرت دوم فقط یک جایگاه ناخالص و فقط یک جایگاه نهفته دارد؛ بنابراین جایگاه باقی‌مانده خالص بارز است و تعداد دگره‌های بارز آن می‌شود $1+0+2=3$.
پس رنگ این دو ذرت یکسان نیست.

گزینهٔ ۲:
ذرت اول دو جایگاه ناخالص و یک جایگاه خالص بارز دارد: $1+1+2=4$.
ذرت دوم دو جایگاه خالص بارز و یک جایگاه ناخالص دارد: $2+2+1=5$.
پس شدت رنگ قرمز آن‌ها متفاوت است.

گزینهٔ ۳:
ذرت اول یک جایگاه خالص بارز و دو جایگاه ناخالص دارد: $2+1+1=4$.
ذرت دوم یک جایگاه ناخالص و دو جایگاه نهفته دارد: $1+0+0=1$.
پس این دو ذرت نیز رنگ یکسانی ندارند.

گزینهٔ ۴:
ذرت اول دو جایگاه خالص بارز و یک جایگاه نهفته دارد: $2+2+0=4$.
ذرت دوم دو جایگاه ناخالص و یک جایگاه خالص بارز دارد: $1+1+2=4$.
برای نمونه، ژن‌نمودهای $\mathrm{AABBcc}$ و $\mathrm{AaBbCC}$ این دو حالت را نشان می‌دهند. با وجود تفاوت ژن‌نمود، هر دو چهار دگرهٔ بارز دارند؛ بنابراین رنگ یکسان و بیشترین شباهت را دارند.

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای حل سؤال، باید نوع یاخته و ترتیب رویدادهای دفاعی را از هم جدا کنیم.

۱. تعیین گروه یاخته‌ها
تراگذری، عبور گویچهٔ سفید از دیوارهٔ رگ است. بنابراین نباید با دیدن این واژه فقط نوتروفیل را در نظر بگیریم. کتاب، لنفوسیت‌های B و T را نیز در میان گویچه‌های سفید معرفی می‌کند و آنها را مربوط به دفاع اختصاصی می‌داند (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۶۸–۶۹).

۲. بررسی عبارت درست
عبارت نخست با عملکرد لنفوسیت‌های B و یاخته‌های حاصل از تمایز آنها سازگار است. لنفوسیت B پس از فعال‌شدن می‌تواند به یاختهٔ پادتن‌ساز تبدیل شود. پادتنِ تولیدشده، علاوه بر اتصال اختصاصی به پادگن، می‌تواند با اتصال به بیگانه‌خوارها، حذف عامل بیگانه را تسهیل کند.
از سوی دیگر، غیرفعال‌شدن یک عامل بیماری‌زا الزاماً به معنای ازبین‌رفتن قابلیت شناسایی پادگن‌های آن نیست. اساس استفاده از عوامل بیماری‌زای غیرفعال‌شده در برخی واکسن‌ها نیز حفظ قابلیت تحریک پاسخ ایمنی، بدون ایجاد بیماری معمولِ عامل فعال است. پس شناسایی پادگن‌های عامل غیرفعال‌شده با عملکرد این گروه از لنفوسیت‌ها سازگار است.

۳. رد عبارت‌های دیگر

• در عبارت دوم، حتی با درنظرگرفتن دو جایگاه اتصال به پادگن، هیچ ضرورتی ندارد که پادگن‌های متصل‌شونده متعلق به دو یاختهٔ مجزا باشند. پس حکم قطعی عبارت پذیرفتنی نیست.
• در عبارت سوم، عامل ایجاد منفذ اشتباه بیان شده است. یاختهٔ کشندهٔ طبیعی ابتدا با ترشح پرفورین در غشای یاختهٔ هدف منفذ ایجاد می‌کند؛ سپس آنزیم وارد یاخته می‌شود و مرگ برنامه‌ریزی‌شده را به راه می‌اندازد (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۶۸–۶۹).
• در عبارت چهارم، ترتیب اثر هیستامین نادرست است. هیستامین ابتدا باعث گشادشدن رگ‌ها و افزایش نفوذپذیری آنها می‌شود. افزایش جریان خونِ ناشی از گشادشدن رگ‌ها، حضور بیشتر گویچه‌های سفید را در پی دارد؛ بنابراین افزایش حضور این یاخته‌ها، پیامد اثر هیستامین بر رگ‌هاست (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۶۶–۶۷).

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای شمارش موارد درست، هر عبارت را جداگانه بررسی می‌کنیم.

الف) نادرست است. در اسمز، آب به‌طور خالص از محیط دارای فشار اسمزی کمتر به محیط دارای فشار اسمزی بیشتر جابه‌جا می‌شود. با ثابت‌بودن سایر شرایط، کاهش اختلاف غلظت یون‌ها، اختلاف فشار اسمزی دو سوی غشا را کمتر می‌کند؛ بنابراین جابه‌جایی خالص آب کاهش می‌یابد، نه افزایش. همچنین باید «جابه‌جایی خالص آب» را از حرکت دائمی مولکول‌های آب در هر دو جهت متمایز کرد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۲–۱۳).

ب) نادرست است. انتقال یون برخلاف شیب غلظت به انرژی نیاز دارد؛ اما نمی‌توان گفت این انرژی در هر غشایی، فقط از آبکافت یک مولکول پرانرژی تأمین می‌شود. کتاب نیز در توضیح انتقال فعال می‌گوید انرژی آن «می‌تواند» از $\mathrm{ATP}$ تأمین شود، نه اینکه تنها راه تأمین انرژی همین باشد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۴–۱۵). نمونهٔ نقض این حکم کلی، غشای داخلی راکیزه است: در زنجیرهٔ انتقال الکترون، انرژی آزادشده هنگام انتقال الکترون برای انتقال یون‌های هیدروژن برخلاف شیب غلظت به کار می‌رود؛ این تأمین انرژی، آبکافت مولکول پرانرژی نیست (زیست‌شناسی ۳، فصل پنجم، مبحث زنجیرهٔ انتقال الکترون).

ج) درست است. جابه‌جایی مواد درشت می‌تواند با درون‌بری یا برون‌رانی انجام شود. هنگام برون‌رانی، غشای ریزکیسه به غشای یاخته می‌پیوندد و مولکول‌های سازندهٔ آن به غشای یاخته اضافه می‌شوند. در درون‌بری نیز بخشی از غشای یاخته جدا می‌شود و ریزکیسه می‌سازد. پس این جابه‌جایی می‌تواند با تغییر تعداد مولکول‌های سازندهٔ غشا همراه باشد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۴–۱۵، شکل ۱۵).

د) درست است. عبور ماده برخلاف شیب غلظت، انتقال فعال است و به عملکرد پروتئین‌های انتقال‌دهنده وابسته است. این پروتئین‌ها با مصرف انرژی تغییر شکل می‌دهند؛ در نتیجه وضعیت قرارگیری بخش‌هایی از آن‌ها تغییر می‌کند و ماده به سوی دیگر غشا منتقل می‌شود. منظور، جابه‌جایی کل پروتئین از یک سوی غشا به سوی دیگر نیست، بلکه تغییر شکل آن است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۴–۱۵، شکل ۱۴).

بنابراین عبارت‌های «ج» و «د» درست‌اند و تعداد موارد درست، دو مورد است.

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای حل سؤال باید سه ویژگی را جداگانه بررسی کنیم: زمان تشکیل یاخته، وضعیت فام‌تن‌های آن و عامل هورمونی آغاز رشد انبانک.

۱. تعیین مراحل اصلی تخمک‌زایی
مامه‌زاها در دوران جنینی با رشتمان تکثیر می‌شوند. بعضی از یاخته‌های حاصل، کاستمان را آغاز می‌کنند و به‌صورت مام‌یاختهٔ اولیه در پروفاز اول متوقف می‌شوند. بنابراین مامه‌زا و مام‌یاختهٔ اولیه، یاخته‌های دولادی هستند که پیش از تولد تشکیل شده‌اند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۲).
پس از بلوغ، با پایان کاستمان اولِ مام‌یاختهٔ اولیه، مام‌یاختهٔ ثانویه تشکیل می‌شود. این یاخته هنوز فام‌تن‌های دوفامینکی دارد و سپس طی تخمک‌گذاری از تخمدان خارج می‌شود (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۱۰۳–۱۰۴).

۲. بررسی عبارت‌های درست
گزینهٔ ۱: یاختهٔ آمادهٔ لقاح، مام‌یاختهٔ ثانویه است؛ ایجاد جدار لقاحی نیز با واکنش همین یاخته هنگام لقاح ارتباط دارد. مام‌یاختهٔ ثانویه برخلاف مام‌یاختهٔ اولیه، پس از بلوغ تشکیل می‌شود؛ پس این عبارت درست است.
گزینهٔ ۲: در محدودهٔ یاخته‌های مسیر تخمک‌زایی، یاخته‌های دولاد شامل مامه‌زا و مام‌یاختهٔ اولیه‌اند که منشأ جنینی دارند. یاختهٔ تخم موضوع این عبارت نیست، زیرا دیگر یاخته‌ای در مسیر تخمک‌زایی محسوب نمی‌شود؛ پس این عبارت نیز درست است.
گزینهٔ ۳: مام‌یاختهٔ اولیه و مام‌یاختهٔ ثانویه با وجود داشتن فام‌تن‌های دوفامینکی، هر دو در تخمدان تشکیل می‌شوند. خروج مام‌یاختهٔ ثانویه از تخمدان و ادامهٔ کاستمان دوم در صورت لقاح، محل تشکیل آن را تغییر نمی‌دهد؛ بنابراین این عبارت درست است (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۱۰۲–۱۰۴).

۳. تشخیص عبارت نادرست
ساختار چهارفامینکی یا تتراد، حاصل جفت‌شدن دو فام‌تن همتای دوفامینکی است و در مام‌یاختهٔ اولیهٔ متوقف در پروفاز اول دیده می‌شود. در آغاز هر دورهٔ جنسی، افزایش ترشح $\mathrm{FSH}$ از هیپوفیز پیشین، رشد تعدادی از انبانک‌های اولیه را آغاز می‌کند و همراه آن مام‌یاخته بزرگ می‌شود. پس عامل آغازگر، هورمونی هیپوفیزی است، نه هورمونی تخمدانی. استروژنِ ترشح‌شده از یاخته‌های انبانک می‌تواند رشد بیشتر انبانک را تقویت کند، اما این نقش را نباید با آغاز رشد اشتباه گرفت (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۰۴).

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای حل سؤال، باید عبارت «مناسب نیست» را در نظر بگیریم؛ یعنی به‌دنبال ویژگی‌ای هستیم که به استخوان‌های متصل به آروارهٔ پایین نسبت داده نمی‌شود.

گام اول ـ مشخص‌کردن نوع اتصال‌ها:
طبق کتاب، مفصل محل اتصال استخوان‌هاست و رباط نیز بافتی است که استخوان‌ها را به هم متصل می‌کند؛ بنابراین «متصل بودن» را نباید فقط به داشتن مفصل مستقیم محدود کنیم (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۴۲–۴۳). آروارهٔ پایین با استخوان گیجگاهی مفصل متحرک دارد و از طریق رباط نیز به استخوان پروانه‌ای متصل است.

گام دوم ـ بررسی عبارت‌ها:

• گزینهٔ ۱ مناسب است: استخوان پروانه‌ای، که از راه رباط به آروارهٔ پایین متصل است، با استخوان پیشانی مفصل ثابت تشکیل می‌دهد. ثابت بودن مفصل، مانع از آن نیست که اتصال دو استخوان را «مفصل» بنامیم؛ کتاب نیز اتصال‌های ثابت استخوان‌های جمجمه را مفصل معرفی می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۴۲–۴۳).

• گزینهٔ ۲ مناسب است: استخوان گیجگاهی با آروارهٔ پایین مفصل دارد و با استخوان پس‌سری نیز مفصل ثابت تشکیل می‌دهد.

• گزینهٔ ۳ مناسب نیست: استخوان آهیانه‌ای در پوشش و حفاظت لوب آهیانه‌ای نقش دارد، اما با آروارهٔ پایین مفصل ندارد. استخوان گیجگاهیِ متصل به آروارهٔ پایین، در ناحیهٔ لوب گیجگاهی قرار دارد؛ نباید آن را با استخوان آهیانه‌ای اشتباه گرفت. حفاظت از مغز نیز از وظایف اسکلت استخوانی است (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۳۸–۳۹).

• گزینهٔ ۴ مناسب است: گوش درونی در بخش خاره‌ای استخوان گیجگاهی جای گرفته است؛ همان استخوانی که با آروارهٔ پایین مفصل دارد.

پس ویژگیِ مطرح‌شده دربارهٔ لوب آهیانه‌ای، تکمیل‌کنندهٔ مناسبی برای عبارت سؤال نیست.

پاسخ: گزینهٔ ۳

نکتۀ اصلی سؤال، عبارت «ممکن است» و نیز تفاوت اتصال با ادغام است. برای درست‌بودن هر بند، کافی است یک نمونۀ سازگار پیدا کنیم؛ لازم نیست همۀ بندها به یک اندامک یا یک رویداد مربوط باشند.

الف) درست است. ریزکیسه‌های حامل مواد سازندۀ دیواره می‌توانند با غشای یاخته ادغام شوند و محتویات خود را به بیرون از پروتوپلاست برسانند. با استفاده از مواد و پیش‌سازهای منتقل‌شده، ساخت دیوارۀ یاخته‌ای انجام می‌شود. کتاب نیز توضیح می‌دهد که پروتوپلاست دیوارۀ نخستین را می‌سازد و با افزوده‌شدن ترکیبات سازندۀ دیواره، اندازۀ آن افزایش می‌یابد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۸۰–۸۱).

ب) درست است. بسپارِ خارج‌شده می‌تواند یک آنزیم پروتئینیِ آب‌کافت‌کننده باشد. برای مثال، با ادغام ریزکیسۀ ترشحی با غشای یاخته، چنین آنزیمی آزاد می‌شود و می‌تواند با تجزیۀ بسپارِ مناسب، تک‌پار ایجاد کند. پس منظور لزوماً این نیست که خودِ بسپارِ خارج‌شده به تک‌پارهای سازندۀ خودش تبدیل شود؛ آن بسپار می‌تواند نقش کاتالیزگر داشته باشد.

ج) درست است. اتصال ریبوزوم به شبکۀ آندوپلاسمی زبر می‌تواند با پروتئین‌سازی همراه باشد؛ تشکیل پیوندهای پپتیدی از نوع واکنش‌های سنتز آب‌دهی است. از سوی دیگر، ادغام ریزکیسۀ حامل آنزیم‌های گوارشی با غشای واکوئول می‌تواند زمینۀ آب‌کافت مواد را فراهم کند. بنابراین هر دو نوع واکنش، بسته به رویداد موردنظر، امکان‌پذیرند. وجود مواد پروتئینی ذخیره‌ای در واکوئول و مصرف آن‌ها هنگام رشد رویان نیز در کتاب مطرح شده است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۸۲–۸۳).

د) درست است. هنگام فعالیت ریبوزومِ متصل به شبکۀ آندوپلاسمی زبر، تشکیل پیوند پپتیدی با فعالیت کاتالیزی ریبوزوم انجام می‌شود. زنجیرۀ پلی‌پپتیدیِ حاصل می‌تواند وارد شبکۀ آندوپلاسمی شود؛ در نتیجه، فراوردۀ فعالیت یک اندامک وارد اندامکی دیگر شده است. توجه کنید که ریبوزوم، با وجود نداشتن غشا، اندامک به شمار می‌رود.

پس هر چهار مورد درست‌اند.

پاسخ: گزینهٔ ۴

۱. شناسایی بخش موردنظر: بخشی که میان مشیمیه و عنبیه قرار دارد، «جسم مژگانی» است. این بخش حلقه‌ای، ماهیچه‌های مژگانی را در بر می‌گیرد و همراه مشیمیه و عنبیه، لایهٔ میانی چشم را تشکیل می‌دهد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۳–۲۴).

۲. ارتباط جسم مژگانی با عدسی: در شکل ساختمان چشم، عدسی به‌وسیلهٔ تارهای آویزی با جسم مژگانی ارتباط دارد. تغییر وضعیت ماهیچه‌های مژگانی، کشش این تارها را تغییر می‌دهد و در نتیجه شکل و قطر یا ضخامت عدسی تغییر می‌کند. این فرایند در تطابق و واضح دیدن اجسام در فاصله‌های مختلف نقش دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۳–۲۴).

۳. بررسی انعطاف‌پذیری ساختار هدف: عدسی ساختاری انعطاف‌پذیر است؛ به همین دلیل می‌تواند هنگام تطابق تغییر شکل دهد. کتاب نیز کاهش انعطاف‌پذیری عدسی با افزایش سن را علت دشوار شدن تطابق در پیرچشمی معرفی می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۶–۲۷). بنابراین جسم مژگانی باعث تغییر قطر ساختاری انعطاف‌پذیر، یعنی عدسی، می‌شود و عبارت گزینهٔ دوم درست است.

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای حل سؤال باید به دو نکته توجه کنیم: سؤال عبارت «نامناسب» را می‌خواهد و واژهٔ «هر» نیز حکم را به تمام تنظیم‌کننده‌های دارای ویژگی نخست تعمیم می‌دهد.

۱. بررسی گزینهٔ ۱:
اکسین موجب افزایش رشد طولی یاخته‌ها می‌شود؛ برای نمونه، تجمع بیشتر آن در سمت سایهٔ دانه‌رُست باعث رشد طولی بیشتر یاخته‌های آن سمت می‌شود (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۳۹–۱۴۰). جیبرلین نیز با تحریک رشد طولی و تقسیم یاخته‌ها، طول ساقه را افزایش می‌دهد. کتاب کاربرد جیبرلین را در تولید میوه‌های بدون دانه بیان کرده است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۴۲–۱۴۳).
پس ویژگی نخست فقط به جیبرلین اختصاص ندارد؛ اکسین را نیز شامل می‌شود. در چارچوب مطالب کتاب، نمی‌توان کاربرد بیان‌شده برای جیبرلین را به هر تنظیم‌کنندهٔ مؤثر بر رشد طولی یاخته تعمیم داد. این، دلیل انتخاب گزینهٔ ۱ در کلید اعلام‌شده است.

۲. بررسی گزینهٔ ۲:
تنظیم‌کنندهٔ موردنظر جیبرلین است. جیبرلینِ تولیدشده در رویان غلات بر لایهٔ گلوتن‌دار اثر می‌گذارد و تولید و رهاسازی آنزیم‌های گوارشی، از جمله آمیلاز، را تحریک می‌کند. آمیلاز نیز نشاستهٔ ذخیره‌ای را تجزیه می‌کند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۴۲–۱۴۳). باید رویش دانه را از ریشه‌زایی جدا دانست؛ تحریک رویش دانه لزوماً به معنای تحریک تشکیل ریشه نیست.

۳. بررسی گزینهٔ ۳:
تنظیم‌کنندهٔ دخیل در رسیدن میوه، اتیلن است. اثرگذاری بر روند رشد مفهومی عام دارد و می‌تواند شامل اثر بازدارنده نیز باشد؛ بنابراین این دو ویژگی با هم ناسازگار نیستند.

۴. نکتهٔ ضروری دربارهٔ گزینهٔ ۴:
در داده‌های سؤال یک ناسازگاری وجود دارد. آبسیزیک اسید مانع رویش دانه می‌شود، اما در بخش «بیشتر بدانید» تصریح شده است که این تنظیم‌کننده نقشی در ریزش برگ‌ها ندارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۴۲–۱۴۳). بنابراین، با اتکا به متن ارسالی، گزینهٔ ۴ نیز برای تکمیل عبارت نامناسب است و نمی‌توان سؤال را کاملاً تک‌پاسخی دانست. پاسخ زیر مطابق کلید اعلام‌شده است، اما این تعارض باید در بازبینی سؤال بررسی شود.

پاسخ: گزینهٔ ۱

۱. ابتدا عوامل موردنظر سؤال را مشخص می‌کنیم. کتاب درسی، کپسول مفصلی، رباط‌ها و زردپی‌ها را از عوامل کمک‌کننده به کنار هم ماندن استخوان‌ها معرفی می‌کند؛ بنابراین باید ویژگی مشترک این سه ساختار را بیابیم (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۲–۴۳).

۲. کپسول مفصلی از بافت پیوندی رشته‌ای است و رباط نیز نواری محکم از همین نوع بافت است. زردپی‌ها هم بافت پیوندی رشته‌ای دارند. فراوانی رشته‌های کلاژن در این بافت، استحکام و مقاومت کششی آن را فراهم می‌کند؛ پس هر سه ساختار رشته‌های کلاژن فراوان دارند.

۳. باید «نگه‌داشتن استخوان‌ها در کنار هم» را از «کاهش اصطکاک» جدا کنیم. طبق کتاب، مایع مفصلی و سطح صیقلی غضروف باعث لغزش آسان استخوان‌ها می‌شوند؛ این نقش، ویژگی مشترک کپسول، رباط و زردپی نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۲–۴۳).

۴. داشتن یاخته‌های گیرندهٔ تعادل نیز ویژگی این ساختارها نیست. همچنین این عوامل مانند ماهیچه منقبض نمی‌شوند تا استخوان‌ها را به میزان زیادی به سمت هم بکشند؛ زردپی نیروی ایجادشده در ماهیچه را منتقل می‌کند، نه اینکه خودش با انقباض نیرو تولید کند.

بنابراین، ویژگی مشترک همهٔ عوامل موردنظر، داشتن رشته‌های کلاژن فراوان است.

پاسخ: گزینهٔ ۱