سوال ۲۳ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۲ نوبت اول · سوال ۲۳ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۳ · فصل ۸: رفتارهای جانوران
با توجه به مثال‌های مطرح‌شده در کتاب درسی، کدام عبارت نادرست است؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۱ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای یافتن عبارت نادرست، باید میان «کمک به خویشاوندان» و «کمک به زاده‌های خود» تفاوت بگذاریم.
۱. تعریف دگرخواهی: در این رفتار، جانور با پرداخت هزینه‌ای از نظر بقا یا تولیدمثل خود، بقا و موفقیت تولیدمثلی جانور دیگری را افزایش می‌دهد. نگهبانی دم‌عصایی و پرورش زاده‌های ملکه به‌وسیلهٔ زنبورهای کارگر از مثال‌های کتاب‌اند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۲۲–۱۲۳).
۲. بررسی عبارت نادرست: کتاب در توضیح دگرخواهی نگهبان‌ها و زنبورهای کارگر بیان می‌کند که با وجود نداشتن زاده، خویشاوندان آنها می‌توانند تولیدمثل کنند و ژن‌های مشترک را به نسل بعد برسانند. بنابراین، در چارچوب این مثال، فایدهٔ رفتار نگهبانی دم‌عصایی با کمک به خویشاوندان توضیح داده می‌شود، نه با نفع‌رسانی به زاده‌های خودِ نگهبان. پس نسبت دادن این ویژگی به دم‌عصایی در گزینهٔ ۱ نادرست است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۲۳). این نکته به معنای نازا بودن همهٔ دم‌عصایی‌ها نیست؛ بحث دربارهٔ توضیح مثال کتاب است.
۳. بررسی سایر عبارت‌ها:
ـ گزینهٔ ۲ درست است: دم‌عصایی با ایجاد صدای هشدار، توجه شکارچی را به خود جلب می‌کند و احتمال بقای خود را کاهش می‌دهد. در مقابل، در مثال خفاش خون‌آشام، جانور غذادهنده مقدار کمی از غذای خورده‌شده را پس می‌دهد؛ مرگِ مطرح‌شده در متن، پیامد غذا نرسیدن به خفاش گرسنه است، نه پیامد غذا دادن برای خفاش دگرخواه (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۲۲–۱۲۳).
ـ گزینهٔ ۳ درست است: کمک زنبور کارگر به خویشاوندان، انتقال ژن‌های مشترک را امکان‌پذیر می‌کند. در خفاش نیز دریافت‌کنندهٔ غذا در آینده کمک را جبران می‌کند و فردی که جبران نکند از اشتراک غذا کنار گذاشته می‌شود. بنابراین، هزینه داشتن این رفتارها مانع برگزیده شدن آنها با انتخاب طبیعی نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۱۵ و ۱۲۳).
ـ گزینهٔ ۴ درست است: افزایش احتمال بقای افراد دیگر با تعریف دگرخواهی سازگار است. زنبور کارگر نیز با مراقبت از زاده‌های ملکه، به بقای آنها کمک می‌کند؛ پس شباهت بیان‌شده درست است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۲۲–۱۲۳).
پاسخ: گزینهٔ ۱
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۲: ممکن است دانش‌آموز هر نوع هزینهٔ دگرخواهی را به معنای خطر شدید مرگ بداند. در مثال کتاب، دم‌عصایی با هشدار دادن توجه شکارچی را به خود جلب می‌کند؛ اما خفاشِ غذادهنده فقط کمی از خون خورده‌شده را به اشتراک می‌گذارد و خطر مرگِ ذکرشده مربوط به خفاش گرسنه است؛ پس این عبارت درست است.
- گزینهٔ ۳: ممکن است کاهش منفعت فردی را ناسازگار با انتخاب طبیعی بدانیم. بااین‌حال، کمک به انتقال ژن‌های مشترک در زنبور و جبران کمک در آینده در خفاش، توضیح می‌دهد که چرا چنین رفتارهایی می‌توانند با انتخاب طبیعی حفظ شوند؛ بنابراین عبارت درست است.
- گزینهٔ ۴: ممکن است نازایی زنبور کارگر باعث شود نقش آن در بقای دیگران نادیده گرفته شود. کارگران با نگهداری و پرورش زاده‌های ملکه به بقای آنها کمک می‌کنند؛ افزایش احتمال بقای دریافت‌کنندهٔ کمک، با رفتار دگرخواهی پاریگر نیز سازگار است.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- تعریف دگرخواهی و توضیح کتاب دربارهٔ انتقال ژن‌های مشترک از راه خویشاوندان را مرور کن.
- بین «زادهٔ خود جانور» و «خویشاوند جانور» تفاوت بگذار؛ کمک به انتقال ژن‌های مشترک الزاماً به معنای داشتن زاده نیست.
- در توضیح کتاب دربارهٔ نگهبان‌ها و زنبورهای کارگر، مشخص کن چه افرادی زادآوری می‌کنند و ژن‌های مشترک را به نسل بعد می‌رسانند؛ سپس ادعای مربوط به زادهٔ خودِ نگهبان را بررسی کن.