سوال ۲۱ زیست کنکور تجربی ۱۴۰۲ نوبت اول با پاسخ تشریحی

برای پاسخ، باید امکان هر تولد را در دو الگوی بیماری نهفتهٔ وابسته به X و بیماری نهفتهٔ مستقل از جنس بررسی کنیم. منظور از «درست‌بودن» یک مورد، ممکن‌بودن آن است؛ نه اینکه همهٔ فرزندان آن خانواده الزاماً چنین وضعیتی داشته باشند.

۱. قواعد لازم
در هموفیلی، که نمونهٔ بیماری نهفتهٔ وابسته به X است، زن بیمار ژن‌نمود $X^hX^h$ و مرد بیمار ژن‌نمود $X^hY$ دارد. زن سالم می‌تواند $X^HX^H$ یا ناقل و دارای ژن‌نمود $X^HX^h$ باشد؛ مرد سالم نیز $X^HY$ است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۳).

برای بیماری نهفتهٔ مستقل از جنس، دگرهٔ سالم را $A$ و دگرهٔ بیماری را $a$ می‌نامیم؛ در نتیجه، فرد بیمار $aa$ و فرد سالم $AA$ یا $Aa$ است. در این الگو، انتقال دگره به دختر یا پسر وابسته نیست. قواعد بارز و نهفتگی و جدایی دگره‌های والدین در تشکیل گامت، در کتاب توضیح داده شده‌اند (زیست‌شناسی ۳، صفحات ۳۹–۴۰ و ۴۲).

۲. بررسی موارد

الف) دختر بیمار از مادر بیمار و پدر سالم: برای هر دو الگو درست نیست.
در الگوی وابسته به X، آمیزش $X^hX^h \times X^HY$ فقط دخترانی با ژن‌نمود $X^HX^h$ ایجاد می‌کند؛ یعنی دختران سالم و ناقل‌اند، نه بیمار. علت آن است که همهٔ دختران، $X^H$ را از پدر سالم می‌گیرند (زیست‌شناسی ۳، صفحات ۴۳–۴۴).
در الگوی مستقل از جنس، آمیزش $aa \times Aa$ می‌تواند دختر بیمار با ژن‌نمود $aa$ ایجاد کند؛ اما امکان‌نداشتن آن در الگوی وابسته به X برای رد این مورد کافی است.

ب) دختر سالم از پدر بیمار و مادر سالم: برای هر دو الگو درست است.
در الگوی وابسته به X، آمیزش $X^hY \times X^HX^H$ دختران سالم و ناقل با ژن‌نمود $X^HX^h$ ایجاد می‌کند؛ این همان نتیجهٔ مثال کتاب است (زیست‌شناسی ۳، صفحات ۴۳–۴۴).
در الگوی مستقل از جنس نیز آمیزش $aa \times AA$ می‌تواند دختر سالم با ژن‌نمود $Aa$ ایجاد کند.

ج) پسر سالم از مادر بیمار و پدر سالم: برای هر دو الگو درست نیست.
در الگوی وابسته به X، مادر بیمار فقط $X^h$ را به پسران می‌دهد؛ بنابراین همهٔ پسران او $X^hY$ و بیمار خواهند بود. پدر، فام‌تن $Y$ را به پسر می‌دهد و سالم‌بودنش مانع بیماری پسر نمی‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحات ۴۳–۴۴).
در الگوی مستقل از جنس، آمیزش $aa \times AA$ می‌تواند پسر سالم با ژن‌نمود $Aa$ ایجاد کند؛ پس این مورد هم فقط در یکی از دو الگو ممکن است.

د) پسر بیمار از پدر بیمار و مادر سالم: برای هر دو الگو درست است.
در الگوی وابسته به X، مادر سالم می‌تواند ناقل باشد؛ در آمیزش $X^hY \times X^HX^h$، تولد پسر $X^hY$ ممکن است. توجه کنید که این پسر، دگرهٔ بیماری را از مادر گرفته است، نه از پدر.
در الگوی مستقل از جنس نیز اگر مادر سالم ناقل باشد، آمیزش $aa \times Aa$ می‌تواند پسر بیمار با ژن‌نمود $aa$ ایجاد کند.

بنابراین فقط موارد «ب» و «د»، یعنی دو مورد، در هر دو الگو امکان‌پذیرند.

پاسخ: گزینهٔ ۳