سوال ۲۰ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۵ · سوال ۲۰ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۳ · فصل ۳: انتقال اطلاعات در نسل‌ها
خانم جوانی را درنظر بگیرید که در ماه آخر بارداری قرار دارد. در منطقهٔ جفت، گویچهٔ قرمزی یافت شده که دارای پروتئین است. به‌طور معمول کدام مورد را می‌توان بیان نمود؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۱ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
۱. معنای وجود پروتئین را مشخص می‌کنیم.
وجود پروتئین در غشای گویچهٔ قرمز، نشان‌دهندهٔ مثبت‌بودن گروه خونی صاحب آن گویچه است؛ نبود این پروتئین نیز با گروه خونی منفی همراه است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۸–۳۹). اما این مشاهده به‌تنهایی مشخص نمی‌کند که گویچه متعلق به مادر است یا جنین.
۲. محل مشاهده را از منشأ گویچه جدا می‌کنیم.
در جفت، خون مادر در مجاورت زوائد انگشتیِ دارای رگ‌های جنینی قرار می‌گیرد، ولی خون دو طرف به‌طور معمول مستقیماً با هم مخلوط نمی‌شود. بنابراین گویچهٔ دارای پروتئین در ناحیهٔ جفت می‌تواند متعلق به مادر باشد و لزوماً وضعیت خون جنین را نشان نمی‌دهد. از سوی دیگر، خون درون رگ‌های بندناف، از جمله مویرگ‌ها که باریک‌ترین رگ‌های آن هستند، متعلق به جنین است.
۳. یک حالت ممکن برای تأیید گزینهٔ اول می‌سازیم.
طبق جدول کتاب، ژن‌نمودهای و رخ‌نمود مثبت و ژن‌نمود رخ‌نمود منفی دارند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۰–۴۱). پس می‌توان مادر را دارای ژن‌نمود و پدر را دارای ژن‌نمود در نظر گرفت. در این آمیزش، پیدایش جنین با ژن‌نمود ممکن است:
در چنین حالتی، گویچهٔ مشاهده‌شده در جفت می‌تواند از خون مادر و دارای پروتئین باشد، درحالی‌که گویچه‌های جنین در مویرگ‌های بندناف این پروتئین را ندارند. بنابراین امکان مطرح‌شده در گزینهٔ اول درست است.
۴. علت نادرستی سایر گزینه‌ها را بررسی می‌کنیم.
مشاهدهٔ یک گویچهٔ مثبت در جفت، مثبت‌بودن خون جنین یا پدر را قطعی نمی‌کند؛ پس حکم‌های قطعی گزینه‌های دوم و سوم پذیرفتنی نیستند. همچنین گویچهٔ قرمز بالغ انسان فاقد هسته و فام‌تن است؛ بنابراین با وجود امکان داشتن پروتئین در غشا، دگرهٔ فام‌تنی را در خود ندارد. باید میان «وجود پروتئین در غشا» و «وجود دگره در یاخته» تفاوت گذاشت.
پاسخ: گزینهٔ ۱
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۲: ممکن است دانش‌آموز هر گویچهٔ قرمز یافت‌شده در جفت را متعلق به جنین بداند؛ درحالی‌که خون مادر نیز در این ناحیه حضور دارد. پس مشاهدهٔ پروتئین در یک گویچه، مثبت‌بودن گروه خونی جنین و وجود این پروتئین در گویچه‌های درون رگ‌های جنینی را قطعی نمی‌کند.
- گزینهٔ ۳: ممکن است دانش‌آموز تصور کند پروتئین مشاهده‌شده حتماً حاصل دگره‌ای است که از پدر به جنین رسیده است. اما گویچه می‌تواند متعلق به مادر باشد؛ حتی اگر متعلق به جنین باشد، دگرهٔ می‌تواند از مادر رسیده باشد و پدر ژن‌نمود داشته باشد.
- گزینهٔ ۴: این گزینه از اشتباه‌گرفتن ژن‌نمود جنین با محتوای گویچهٔ قرمز بالغ ناشی می‌شود. جنین ممکن است دگرهٔ داشته باشد، اما گویچهٔ قرمز بالغ انسان فاقد هسته و فام‌تن است و این دگره را در خود ندارد.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- ساختار جفت و تفاوت گردش خون مادر و جنین را به یاد بیاورید: آیا هر گویچهٔ قرمزی که در ناحیهٔ جفت دیده شود، الزاماً متعلق به جنین است؟
- وجود پروتئین فقط وضعیت گروه خونی صاحب همان گویچه را نشان می‌دهد. همچنین رگ‌های بندناف به گردش خون جنین تعلق دارند، نه مادر.
- حالتی را بررسی کنید که مادر برای صفت موردنظر ناخالص باشد و پدر فقط دگرهٔ نهفته داشته باشد؛ آیا ممکن است رخ‌نمود جنین با مادر متفاوت شود؟