سوال ۲۰ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۲ نوبت اول · سوال ۲۰ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۳ · فصل ۵: از ماده به انرژی
حاصل از یاخته‌های انسان می‌تواند با محصول واکنش دیگری ترکیب شود و در تنظیم محیط مؤثر باشد. کدام ویژگی، فقط دربارهٔ بعضی از این یاخته‌ها صادق است؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۳ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای حل سؤال، باید میان «توانایی‌های مشترک یاخته‌های انسان» و «توانایی‌های اختصاصی بعضی از آن‌ها» تفاوت بگذاریم.
۱. مفهوم مقدمهٔ سؤال
کربن‌دی‌اکسید می‌تواند با آب ترکیب شود و از راه تشکیل کربنیک‌اسید و تغییر مقدار یون هیدروژن، بر اثر بگذارد:
آب نیز محصول واکنش‌های دیگری، از جمله تنفس یاخته‌ای، است. کتاب به تشکیل آب در تنفس یاخته‌ای اشاره می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۹). نکتهٔ تعیین‌کنندهٔ گزینه‌ها، تفاوت یاخته‌های انسان در روش تولید انرژی است.
۲. چرا توانایی ساخت انرژی به روش‌های متفاوت، همگانی نیست؟
شکل رایج و قابل استفادهٔ انرژی یاخته، است. در قندکافت، این مولکول با انتقال مستقیم گروه فسفات از یک مادهٔ آلی به ساخته می‌شود؛ این روش «فسفریلاسیون در سطح پیش‌ماده» نام دارد. قندکافت در مادهٔ زمینهٔ سیتوپلاسم رخ می‌دهد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۶).
یاخته‌های دارای راکیزه، علاوه بر این روش، می‌توانند به کمک زنجیرهٔ انتقال الکترون و فرایند فسفریلاسیون اکسایشی نیز بسازند. جایگاه زنجیرهٔ انتقال الکترون، غشای درونی راکیزه است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۹). در مقابل، گلبول قرمز بالغ راکیزه ندارد و برای تولید به قندکافت وابسته است. بنابراین، برخورداری از روش‌های متفاوت ساخت فقط دربارهٔ بعضی از یاخته‌های انسان صادق است.
۳. بررسی سایر عبارت‌ها
- گزینهٔ ۱: در مراحل قندکافت، ترکیب سه‌کربنی دوفسفاته طی چند واکنش به پیروواتِ بدون فسفات تبدیل می‌شود و در این مسیر تولید می‌شود. این ویژگی به قندکافت مربوط است و اختصاصی یاخته‌های دارای راکیزه نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۶۶).
- گزینهٔ ۲: گلوکز می‌تواند از آب‌کافت مواد قندی حاصل شود و در آغاز قندکافت مصرف شود؛ بنابراین این توانایی نیز ویژگی متمایزکنندهٔ بعضی از یاخته‌ها نیست.
- گزینهٔ ۴: دریافت الکترون از حامل الکترون فقط در زنجیرهٔ انتقال الکترون رخ نمی‌دهد. در تخمیر لاکتیکی نیز پیرووات با گرفتن الکترون‌های به لاکتات تبدیل می‌شود؛ پس این عبارت را نباید معادل «داشتن زنجیرهٔ انتقال الکترون» دانست (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۷۳–۷۴).
پاسخ: گزینهٔ ۳
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است تبدیل ترکیب دوفسفاته به مولکول بدون فسفات را با واکنش‌های اختصاصی راکیزه اشتباه بگیرید؛ اما این توصیف به مراحل قندکافت و تشکیل پیرووات مربوط است. تولید انرژی به این روش، ویژگی مشترک یاخته‌های دارای قندکافت است، نه فقط بعضی از آن‌ها.
- گزینهٔ ۲: ممکن است تصور کنید استفاده از محصول آب‌کافت، مخصوص یاخته‌های دارای آنزیم گوارشی است؛ درحالی‌که یاخته می‌تواند گلوکز حاصل از آب‌کافت مواد قندی را دریافت و مصرف کند. استفاده از گلوکز در آغاز قندکافت، ویژگی اختصاصی بعضی از یاخته‌ها نیست.
- گزینهٔ ۴: اگر دریافت الکترون از حامل‌ها را فقط به زنجیرهٔ انتقال الکترون محدود کنید، این گزینه درست به نظر می‌رسد. اما در تخمیر لاکتیکی نیز با دخالت آنزیم، الکترون‌های به پیرووات منتقل می‌شوند؛ پس نبود راکیزه به معنی نداشتن چنین آنزیمی نیست.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- روش‌های تولید را مرور کنید؛ آیا همهٔ یاخته‌های انسان راکیزه دارند؟
- تولید در قندکافت را با تولید آن به کمک زنجیرهٔ انتقال الکترون مقایسه کنید. کدام روش به وجود راکیزه وابسته است؟
- گلبول قرمز بالغ را با یک یاختهٔ دارای راکیزه مقایسه کنید: هر دو قندکافت دارند، اما امکانات آن‌ها برای تولید یکسان نیست.