سوال ۱ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۵ · سوال ۱ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۳ · فصل ۸: رفتارهای جانوران
کدام مورد دربارة حرکات نمایشی فیلهای سیرک، نادرست است؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۳ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
صورت سؤال عبارت «نادرست» را می‌خواهد؛ پس باید ویژگی‌ای را پیدا کنیم که به یادگیری حرکات نمایشی فیل‌ها مربوط نیست.
گام اول ـ تشخیص نوع یادگیری: حرکات نمایشی فیلهای سیرک نمونه‌ای از شرطی‌شدن فعال است. جانور بین رفتار خود و پیامد آن، مانند دریافت پاداش، ارتباط برقرار می‌کند و احتمال تکرار رفتار پاداش‌گیرنده افزایش می‌یابد. فعالیت مربوط به آموزش جانوران سیرک نیز در همین مبحث مطرح شده است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۱۴).
گام دوم ـ بررسی عبارت‌های درست: گزینهٔ ۱ به ارتباط رفتار با پاداش یا تنبیه اشاره دارد و با شرطی‌شدن فعال سازگار است. گزینهٔ ۴ نیز درست است، زیرا جانور با آزمون و خطا و تجربهٔ پیامد رفتارهای مختلف، رفتار مناسب را می‌آموزد. گزینهٔ ۲ هم به استفاده از تجربه‌های قبلی در موقعیت فعلی اشاره می‌کند؛ فیل تجربهٔ پیامد رفتارهای گذشته را در اصلاح رفتار خود به کار می‌گیرد. کتاب نیز توضیح می‌دهد که جانور از تجربه‌های محیطی برای تغییر و اصلاح رفتار قبلی استفاده می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۱۴).
گام سوم ـ تشخیص عبارت نادرست: یادگیریِ محدود به دوره‌ای کوتاه و مشخص از زندگی، ویژگی نقش‌پذیری است، نه شرطی‌شدن فعال. نمونهٔ نقش‌پذیری، دنبال‌کردن نخستین جسم متحرکِ دیده‌شده توسط جوجه‌غازهاست که در کتاب به آن اشاره شده است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۱۴). آموزش حرکات نمایشی چنین محدودیتی ندارد؛ بنابراین نسبت‌دادن این ویژگی به آن نادرست است.
پاسخ: گزینهٔ ۳
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است دانش‌آموز ارتباط رفتار با پاداش یا تنبیه را با شرطی‌شدن کلاسیک اشتباه بگیرد و این عبارت را نادرست بداند؛ درحالی‌که این ارتباط، ویژگی شرطی‌شدن فعال و مبنای آموزش حرکات نمایشی است.
- گزینهٔ ۲: ممکن است دانش‌آموز هرگونه استفاده از تجربه‌های ذهنی را فقط مربوط به یادگیری حل مسئله بداند. اما فیل نیز هنگام آموزش از تجربهٔ پیامد رفتارهای قبلی استفاده می‌کند؛ بنابراین مقایسهٔ موقعیت فعلی با تجربه‌های پیشین، با این یادگیری ناسازگار نیست.
- گزینهٔ ۴: ممکن است دانش‌آموز تصور کند حضور مربی، آزمون و خطا را منتفی می‌کند؛ درحالی‌که جانور با انجام رفتارهای مختلف و تجربهٔ پیامد آنها، رفتار پاداش‌گیرنده را می‌آموزد.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- انواع یادگیری را مرور کن؛ آموزش حرکات نمایشی با پیامدی که پس از رفتار به جانور می‌رسد ارتباط دارد.
- در شرطی‌شدن فعال، جانور با آزمون و خطا رابطهٔ رفتار خود و پیامد آن را می‌آموزد. این ویژگی را از ویژگی‌های نقش‌پذیری جدا کن.
- محدود بودن یادگیری به یک دورهٔ حساس و کوتاه، ویژگی نقش‌پذیری است؛ ببین کدام عبارت این ویژگی را به آموزش حرکات نمایشی نسبت داده است.