سوال ۵ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۲ نوبت اول · سوال ۵ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۳ · فصل ۸: رفتارهای جانوران
شامپانزه از تکه‌های چوب یا سنگ برای شکستن پوستهٔ سخت میوه‌ها استفاده می‌کند. از میان موارد زیر، چند مورد دربارهٔ این رفتار صادق است؟
الف: منجر به ایجاد پاسخی غریزی و یک بازتاب طبیعی نیز می‌شود.
ب: منحصراً به روش آزمون و خطا آموخته شده است.
ج: به‌منظور سازگار شدن جانور با محیط رخ داده است.
د: حاصل ارتباط برقرار کردن میان تجربه‌های گذشته و موقعیت‌های جدید جانور است.
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۲ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
ابتدا نوع رفتار را مشخص می‌کنیم. کتاب، استفادهٔ شامپانزه از چوب یا سنگ برای شکستن پوستهٔ سخت میوه‌ها را از نمونه‌های «حل مسئله» در طبیعت معرفی می‌کند. در این نوع رفتار، جانور تجربه‌های قبلی را به موقعیت تازه ارتباط می‌دهد و برای رفع مشکل از آنها استفاده می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۱۲–۱۱۳).
اکنون عبارت‌ها را بررسی می‌کنیم:
الف) درست است. شکستن پوسته، دسترسی به بخش خوراکی میوه را فراهم می‌کند و مواجهه با غذا، از جمله دیدن یا احساس بوی آن، می‌تواند موجب ترشح بزاق شود. کتاب، ترشح بزاق در پاسخ به غذا را پاسخی غریزی و بازتابی طبیعی معرفی کرده است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۱۱). دقت کنید که خودِ استفاده از ابزار بازتاب نیست؛ پاسخ بازتابیِ مورد نظر، ترشح بزاق در ارتباط با غذاست.
ب) نادرست است. کتاب، یادگیری با آزمون و خطا را در مبحث «شرطی‌شدن فعال» مطرح می‌کند، اما رفتار مورد سؤال را نمونهٔ «حل مسئله» می‌داند. بنابراین نمی‌توان گفت این رفتار منحصراً با آزمون و خطا آموخته شده است؛ نکتهٔ اصلی آن، به‌کارگیری تجربه‌های گذشته برای حل موقعیتی تازه است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۱۱ و صفحه‌های ۱۱۲–۱۱۳).
ج) درست است. این رفتار با فراهم‌کردن دسترسی به غذا، به تأمین نیاز غذایی و بقای جانور کمک می‌کند و از این نظر سازگارکننده است. کتاب نیز رفتار سازگارکننده را با پیامد سودمند آن برای بقا توضیح می‌دهد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۱۵). منظور از عبارت، نقش سازگارکنندهٔ رفتار است، نه اینکه جانور آگاهانه برای ایجاد سازگاری تکاملی برنامه‌ریزی کند.
د) درست است. این عبارت ویژگی اصلی حل مسئله را بیان می‌کند: جانور میان تجربه‌های پیشین و موقعیت جدید ارتباط برقرار می‌کند و از آن برای رفع مشکل بهره می‌گیرد (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۱۲–۱۱۳).
پس عبارت‌های «الف»، «ج» و «د» درست‌اند؛ یعنی سه مورد صحیح است.
پاسخ: گزینهٔ ۲
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است دانش‌آموز هر چهار عبارت را درست بداند، چون تجربه‌کردن را با یادگیریِ صرفاً مبتنی بر آزمون و خطا یکسان می‌گیرد. اما این رفتار در کتاب نمونهٔ حل مسئله است و عبارت «منحصراً» در مورد «ب» پذیرفتنی نیست.
- گزینهٔ ۳: ممکن است دانش‌آموز فقط «ج» و «د» را بپذیرد و تصور کند آموخته‌بودن رفتار، همراه‌شدن آن با پاسخ غریزی را ناممکن می‌کند. درحالی‌که دسترسی به غذا می‌تواند با بازتاب طبیعی ترشح بزاق همراه شود؛ بنابراین «الف» نیز درست است.
- گزینهٔ ۴: ممکن است دانش‌آموز فقط «د» را که تعریف مستقیم حل مسئله است، درست بداند. این انتخاب، هم نقش سازگارکنندهٔ دسترسی به غذا و هم امکان بروز بازتاب طبیعی در پی مواجهه با غذا را نادیده می‌گیرد.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- در بخش «حل مسئله» به نمونه‌های استفادهٔ شامپانزه از ابزار توجه کن؛ سپس تعریف این نوع یادگیری را به یاد بیاور.
- میان «حل مسئله» و «یادگیری منحصراً با آزمون و خطا» تفاوت بگذار. همچنین آموخته‌بودن یک رفتار مانع از آن نیست که پیامد آن با یک بازتاب غریزی همراه شود.
- عبارت مربوط به ارتباط تجربه‌های قبلی با موقعیت تازه را با تعریف کتاب تطبیق بده. برای دو عبارت دیگر نیز نقش دسترسی به غذا در بقا و پاسخ طبیعی بدن به دیدن یا بوییدن غذا را در نظر بگیر و سپس موارد درست را بشمار.