سوال ۴۰ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۲ نوبت اول · سوال ۴۰ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۱ · فصل ۶: از یاخته تا گیاه
چند مورد، در ارتباط با یک یاختة گیاهی فعال، درست است؟
«در پی اتصال و یا ادغام یک اندامک به نوعی غشای زیستی، ممکن است ................... .»
الف: با کمک انواعی از پیش‌سازها، نوعی ساختار یاخته‌ای تشکیل شود.
ب: بسپار (پلیمر)هایی از اندامک خارج شود و تک‌پار (مونومر)هایی را به‌وجود آورد.
ج: واکنش‌های شیمیایی از نوع سنتز آبدهی و یا آب‌کافت (هیدرولیز) به انجام برسد.
د: نوعی فعالیت آنزیمی به انجام برسد و فراورده یا فراورده‌های آن، وارد اندامک دیگر شود.
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۴ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
نکتۀ اصلی سؤال، عبارت «ممکن است» و نیز تفاوت اتصال با ادغام است. برای درست‌بودن هر بند، کافی است یک نمونۀ سازگار پیدا کنیم؛ لازم نیست همۀ بندها به یک اندامک یا یک رویداد مربوط باشند.
الف) درست است. ریزکیسه‌های حامل مواد سازندۀ دیواره می‌توانند با غشای یاخته ادغام شوند و محتویات خود را به بیرون از پروتوپلاست برسانند. با استفاده از مواد و پیش‌سازهای منتقل‌شده، ساخت دیوارۀ یاخته‌ای انجام می‌شود. کتاب نیز توضیح می‌دهد که پروتوپلاست دیوارۀ نخستین را می‌سازد و با افزوده‌شدن ترکیبات سازندۀ دیواره، اندازۀ آن افزایش می‌یابد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۸۰–۸۱).
ب) درست است. بسپارِ خارج‌شده می‌تواند یک آنزیم پروتئینیِ آب‌کافت‌کننده باشد. برای مثال، با ادغام ریزکیسۀ ترشحی با غشای یاخته، چنین آنزیمی آزاد می‌شود و می‌تواند با تجزیۀ بسپارِ مناسب، تک‌پار ایجاد کند. پس منظور لزوماً این نیست که خودِ بسپارِ خارج‌شده به تک‌پارهای سازندۀ خودش تبدیل شود؛ آن بسپار می‌تواند نقش کاتالیزگر داشته باشد.
ج) درست است. اتصال ریبوزوم به شبکۀ آندوپلاسمی زبر می‌تواند با پروتئین‌سازی همراه باشد؛ تشکیل پیوندهای پپتیدی از نوع واکنش‌های سنتز آبدهی است. از سوی دیگر، ادغام ریزکیسۀ حامل آنزیم‌های گوارشی با غشای واکوئول می‌تواند زمینۀ آب‌کافت مواد را فراهم کند. بنابراین هر دو نوع واکنش، بسته به رویداد موردنظر، امکان‌پذیرند. وجود مواد پروتئینی ذخیره‌ای در واکوئول و مصرف آن‌ها هنگام رشد رویان نیز در کتاب مطرح شده است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۸۲–۸۳).
د) درست است. هنگام فعالیت ریبوزومِ متصل به شبکۀ آندوپلاسمی زبر، تشکیل پیوند پپتیدی با فعالیت کاتالیزی ریبوزوم انجام می‌شود. زنجیرۀ پلی‌پپتیدیِ حاصل می‌تواند وارد شبکۀ آندوپلاسمی شود؛ در نتیجه، فراوردۀ فعالیت یک اندامک وارد اندامکی دیگر شده است. توجه کنید که ریبوزوم، با وجود نداشتن غشا، اندامک به شمار می‌رود.
پس هر چهار مورد درست‌اند.
پاسخ: گزینهٔ ۴
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است فقط ادغام ریزکیسه با غشای یاخته و نقش آن در دیواره‌سازی را در نظر بگیرید. اما اتصال ریبوزوم به شبکۀ آندوپلاسمی و جابه‌جایی آنزیم‌های آب‌کافت‌کننده نیز با صورت سؤال سازگار است.
- گزینهٔ ۲: این انتخاب ممکن است از محدودکردن «اندامک» به اندامک‌های غشادار ناشی شود. ریبوزوم نیز اندامک است و اتصال آن به شبکۀ آندوپلاسمی می‌تواند با ساخت پروتئین و ورود زنجیرۀ ساخته‌شده به این شبکه همراه باشد.
- گزینهٔ ۳: ممکن است بند «ب» را رد کنید، چون تصور کرده‌اید بسپارِ خارج‌شده باید خودش به تک‌پار تبدیل شود. درحالی‌که آن بسپار می‌تواند آنزیمی پروتئینی باشد که با آب‌کافتِ بسپارهای دیگر، تک‌پار تولید می‌کند.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- هم نقش ریزکیسه‌ها در انتقال مواد را به یاد بیاورید و هم ارتباط ریبوزوم با شبکۀ آندوپلاسمی را؛ اندامک الزاماً غشادار نیست.
- عبارت «ممکن است» یعنی برای هر بند، یافتن یک حالت درست کافی است؛ لازم نیست همۀ پیامدها مربوط به یک اتصال یا ادغام مشخص باشند.
- در بررسی بند دشوارتر، میان «بسپاری که خودش تجزیه می‌شود» و «بسپاری پروتئینی که تجزیۀ مواد دیگر را کاتالیز می‌کند» تفاوت بگذارید.