سوال ۳۵ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۴ نوبت اول · سوال ۳۵ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۱ · فصل ۶: از یاخته تا گیاه
در برش عرضی ریشۀ نوعی گیاه، آوندهای چوبی ظاهری ستاره‌مانند را ایجاد می‌کنند و آوندهای آبکش فاصلۀ بین بازوهای این بخش ستاره‌ای را پر کرده‌اند. به‌طور معمول، کدام مورد دربارۀ برگ این گیاه صادق است؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۱ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
گام اول ـ شناسایی گیاه: در برش عرضی ریشۀ گیاه دولپه‌ای، آوندهای چوبی در مرکز، آرایشی ستاره‌مانند دارند و آوندهای آبکش میان بازوهای آن قرار می‌گیرند. پس توصیف سؤال مربوط به ریشۀ یک گیاه دولپه‌ای است (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۹۱–۹۲، شکل‌های فعالیت ۸).
گام دوم ـ بررسی ساختار دمبرگ: پیکر نهان‌دانگان از سه سامانۀ بافتی پوششی، زمینه‌ای و آوندی تشکیل شده است و این سازمان‌یافتگی در ریشه، ساقه و برگ دیده می‌شود (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۸۵–۸۶). دمبرگ نیز بخشی از برگ است؛ بنابراین در ساختار معمول آن، سامانۀ پوششی در سطح، سامانۀ زمینه‌ای در بخش‌های درونی و سامانۀ آوندی به‌صورت دسته‌های آوندی حضور دارند. آوندهای چوبی و آبکشی، هر دو اجزای سامانۀ آوندی‌اند و دو سامانۀ مستقل محسوب نمی‌شوند (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۸۸–۸۹). در نتیجه، گزینۀ ۱ درست است.
گام سوم ـ بررسی سایر گزینه‌ها: هنگام ریزش برگ، لایۀ محافظ در سمت ساقۀ لایۀ جداکننده، یعنی سمت داخلی آن، تشکیل می‌شود؛ نه در سمت بیرونی، پس گزینۀ ۲ نادرست است. همچنین در برگ معمول دولپه‌ای، میان‌برگ نردهای به روپوست بالایی نزدیک‌تر است و میان‌برگ اسفنجی نزدیک‌تر به روپوست زیرین قرار دارد؛ بنابراین گزینۀ ۳ جای این دو را برعکس بیان کرده است. یاخته‌های نردهای نیز به‌طور معمول سبزدیسه‌های بیشتری از یاخته‌های اسفنجی دارند؛ پس گزینۀ ۴ هم نادرست است.
پاسخ: گزینهٔ ۱
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۲: ممکن است دانش‌آموز تصور کند لایۀ محافظ باید در سمت برگ، یعنی بیرونِ لایۀ جداکننده، تشکیل شود. در واقع این لایه در سمت ساقه و در داخلِ لایۀ جداکننده ایجاد می‌شود تا پس از افتادن برگ، محل اتصال آن را محافظت کند.
- گزینهٔ ۳: این گزینه از جابه‌جا به خاطر سپردن جایگاه میان‌برگ نردهای و اسفنجی ناشی می‌شود. در برگ معمولِ گیاه دولپه‌ای، یاخته‌های نردهای به روپوست بالایی و یاخته‌های اسفنجی به روپوست زیرین نزدیک‌ترند.
- گزینهٔ ۴: ممکن است دانش‌آموز فراوانی فضاهای بین‌یاخته‌ای در بافت اسفنجی را با فراوانی سبزدیسه در هر یاخته اشتباه بگیرد. به‌طور معمول، یاخته‌های نردهای نسبت به یاخته‌های اسفنجی سبزدیسه‌های بیشتری دارند، نه برعکس.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- شکل برش عرضی ریشۀ تک‌لپه‌ای و دولپه‌ای را در فعالیت ۸ مرور کن؛ آرایش چوب و آبکش در تشخیص گروه گیاه راهگشاست.
- آرایش ستاره‌مانندِ چوب با قرار گرفتن آبکش میان بازوهای آن، نشانۀ ریشۀ دولپه‌ای است. اکنون ویژگی‌های معمول برگ این گروه و سامانه‌های بافتی اندام‌های گیاه را به یاد بیاور.
- دمبرگ بخشی از برگ است، نه فقط مجموعه‌ای از آوندها. بررسی کن آیا قاعدۀ کلی سازمان‌یافتگی بافت‌ها در اندام‌های نهان‌دانگان دربارۀ آن هم برقرار است.