سوال ۱۵۷ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۰ · سوال ۱۵۷ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۱ · فصل ۶: از یاخته تا گیاه
کدام گزینه، عبارتِ زیر را به‌طور مناسب کامل می‌کند؟
«در برگ خرزهره، .................. یاخته‌های سامانهٔ بافت .................. به‌طور حتم ..................»
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۱ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای کامل‌کردن عبارت باید هم نوع یاخته‌ها را درست تشخیص دهیم و هم بررسی کنیم که ویژگی پایانی واقعاً دربارهٔ آن‌ها صدق می‌کند.
۱. شناسایی یاخته‌های موردنظر در گزینهٔ اول
فراوان‌ترین یاخته‌های سامانهٔ پوششی برگ، یاخته‌های معمولی روپوست‌اند؛ نباید آن‌ها را با یاخته‌های نگهبان روزنه اشتباه گرفت. یاخته‌های روپوستی ترکیبات لیپیدی پوستک را می‌سازند و پوستک با محدودکردن تبخیر آب از سطح برگ، بر میزان اتلاف آب اثر می‌گذارد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۸۶–۸۷).
۲. ارتباط روپوست با جریان توده‌ای
تعرق برگ در ایجاد کشش تعرقی و حرکت توده‌ای شیرهٔ خام در آوند چوبی نقش دارد. بنابراین یاخته‌های معمولی روپوست، با ساخت پوستک و اثرگذاری بر میزان تبخیر آب، به‌طور غیرمستقیم بر این جریان اثر می‌گذارند. دقت کنید که عبارت «نقش دارند» الزاماً به معنای افزایش جریان یا ایجاد مستقیم آن نیست؛ محدودکردن تبخیر نیز نوعی اثرگذاری بر این فرایند است. پس گزینهٔ اول عبارت را به‌درستی کامل می‌کند.
۳. بررسی گزینه‌های دیگر
گزینهٔ دوم: اصلی‌ترین یاخته‌های سامانهٔ آوندی، سازندگان آوندهای چوبی و آبکشی هستند. رسوب لیگنین به شکل‌های متفاوت مربوط به آوند چوبی است؛ یاخته‌های آوند آبکش دیوارهٔ نخستین سلولزی دارند. پس این ویژگی دربارهٔ همهٔ آن‌ها قطعی نیست (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۸۸–۸۹).
گزینهٔ سوم: مستحکم‌ترین یاخته‌های سامانهٔ زمینه‌ای، یاخته‌های اسکلرانشیمی‌اند و نقش اصلی آن‌ها استحکام‌بخشی است؛ جابه‌جایی شیرهٔ خام و پرورده در سراسر گیاه بر عهدهٔ آوندهاست، نه این یاخته‌ها (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۸۸–۸۹).
گزینهٔ چهارم: رایج‌ترین بافت زمینه‌ای، پارانشیم است و پارانشیم سبزینه‌دار در برگ فراوان است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۸۷–۸۸). بااین‌حال، سبزدیسه‌ها دارای تیلاکوئید، یعنی ساختار غشایی کیسه‌مانند، هستند؛ بنابراین بخش پایانی عبارت نادرست است.
پاسخ: گزینهٔ ۱
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۲: ممکن است دانش‌آموز ویژگی آوند چوبی را به همهٔ یاخته‌های سازندهٔ آوندها تعمیم دهد؛ درحالی‌که یاخته‌های آوند آبکش دیوارهٔ نخستین سلولزی دارند و رسوب لیگنین با شکل‌های متفاوت، ویژگی دیوارهٔ آوندهای چوبی است.
- گزینهٔ ۳: وجود دیوارهٔ ضخیم و نقش استحکامی ممکن است باعث اشتباه گرفتن یاخته‌های اسکلرانشیمی با یاخته‌های آوندی شود؛ اما مستحکم‌ترین یاخته‌های سامانهٔ زمینه‌ای وظیفهٔ جابه‌جایی سراسری شیرهٔ گیاهی را ندارند.
- گزینهٔ ۴: بخش نخست عبارت، به‌درستی به پارانشیم اشاره دارد و ممکن است دانش‌آموز را به انتخاب آن ترغیب کند؛ اما سبزدیسه دارای ساختارهای غشایی کیسه‌مانند و مرتبط با یکدیگر، یعنی تیلاکوئیدهاست، نه فاقد آن‌ها.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- ویژگی‌های سه سامانهٔ بافتی برگ را مرور کن و به تفاوت یاخته‌های معمولی روپوست با یاخته‌های نگهبان روزنه توجه داشته باش.
- وجود واژهٔ «به‌طور حتم» مهم است: ویژگی دیوارهٔ آوند چوبی را نمی‌توان به آوند آبکش تعمیم داد؛ همچنین بافت استحکامی را نباید با بافت انتقال‌دهنده یکی دانست.
- یاخته‌های معمولی روپوست در ساخت پوششی مؤثر بر تبخیر آب سهم دارند؛ ارتباط تغییر تبخیر از برگ با کشیده‌شدن آب در آوند چوبی را دنبال کن.