سوالات زیست کنکور تجربی ۱۴۰۰ با پاسخ تشریحی

۱. ابتدا محل یاخته‌های مورد سؤال را مشخص می‌کنیم. استخوان ران از نوع دراز است و در تنهٔ آن، بافت استخوانی فشرده در بخش بیرونی قرار دارد؛ سطح درونی تنه نیز دارای بافت اسفنجی است. از طرف دیگر، روی سطح خارجی استخوان پوششی از بافت پیوندی وجود دارد. بنابراین «خارجی‌ترین یاخته‌های استخوانی» را باید درست در زیر این پوشش جست‌وجو کنیم، نه در بخش اسفنجی یا اطراف حفرهٔ مرکزی تنه (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۳۹).

۲. در نمای ساختار استخوان، یاخته‌های پهن و نزدیک به همِ پوشش سطحی، بیرون از بافت استخوانی قرار گرفته‌اند؛ پس خارجی‌ترین یاخته‌های استخوانی نسبت به این یاخته‌ها در سمت داخل واقع شده‌اند. دقت کنید که خودِ پوشش پیوندی را نباید جزو بافت استخوانی به شمار آورد. این رابطهٔ مکانی، درستی گزینهٔ ۲ را نشان می‌دهد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۳۹، شکل ساختار استخوان).

۳. آرایش پیرامون مجرای هاورس را نباید به تمام بخش‌های بافت فشرده تعمیم داد. در سامانهٔ هاورس، تیغه‌ها پیرامون مجرای مرکزی قرار دارند؛ اما لایه‌های محیطیِ خارجی استخوان، زیر پوشش پیوندی و پیرامون کل تنه امتداد می‌یابند. بنابراین خارجی‌ترین یاخته‌ها الزاماً روی دایره‌هایی به مرکز یک مجرای هاورس نیستند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۳۹).

۴. وجود حفره‌های فراوان میان میله‌ها و صفحه‌های استخوانی، ویژگی بافت اسفنجی است. همچنین وجود رگ و عصب در استخوان، به معنی مجاورت خارجی‌ترین یاخته‌های آن با مغز قرمز نیست؛ در نتیجه توصیف‌های گزینه‌های ۱ و ۴ نیز با محل مورد سؤال سازگار نیستند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۳۹).

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای کامل‌کردن عبارت باید هم نوع یاخته‌ها را درست تشخیص دهیم و هم بررسی کنیم که ویژگی پایانی واقعاً دربارهٔ آن‌ها صدق می‌کند.

۱. شناسایی یاخته‌های موردنظر در گزینهٔ اول
فراوان‌ترین یاخته‌های سامانهٔ پوششی برگ، یاخته‌های معمولی روپوست‌اند؛ نباید آن‌ها را با یاخته‌های نگهبان روزنه اشتباه گرفت. یاخته‌های روپوستی ترکیبات لیپیدی پوستک را می‌سازند و پوستک با محدودکردن تبخیر آب از سطح برگ، بر میزان اتلاف آب اثر می‌گذارد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۸۶–۸۷).

۲. ارتباط روپوست با جریان توده‌ای
تعرق برگ در ایجاد کشش تعرقی و حرکت توده‌ای شیرهٔ خام در آوند چوبی نقش دارد. بنابراین یاخته‌های معمولی روپوست، با ساخت پوستک و اثرگذاری بر میزان تبخیر آب، به‌طور غیرمستقیم بر این جریان اثر می‌گذارند. دقت کنید که عبارت «نقش دارند» الزاماً به معنای افزایش جریان یا ایجاد مستقیم آن نیست؛ محدودکردن تبخیر نیز نوعی اثرگذاری بر این فرایند است. پس گزینهٔ اول عبارت را به‌درستی کامل می‌کند.

۳. بررسی گزینه‌های دیگر
گزینهٔ دوم: اصلی‌ترین یاخته‌های سامانهٔ آوندی، سازندگان آوندهای چوبی و آبکشی هستند. رسوب لیگنین به شکل‌های متفاوت مربوط به آوند چوبی است؛ یاخته‌های آوند آبکش دیوارهٔ نخستین سلولزی دارند. پس این ویژگی دربارهٔ همهٔ آن‌ها قطعی نیست (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۸۸–۸۹).

گزینهٔ سوم: مستحکم‌ترین یاخته‌های سامانهٔ زمینه‌ای، یاخته‌های اسکلرانشیمی‌اند و نقش اصلی آن‌ها استحکام‌بخشی است؛ جابه‌جایی شیرهٔ خام و پرورده در سراسر گیاه بر عهدهٔ آوندهاست، نه این یاخته‌ها (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۸۸–۸۹).

گزینهٔ چهارم: رایج‌ترین بافت زمینه‌ای، پارانشیم است و پارانشیم سبزینه‌دار در برگ فراوان است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۸۷–۸۸). بااین‌حال، سبزدیسه‌ها دارای تیلاکوئید، یعنی ساختار غشایی کیسه‌مانند، هستند؛ بنابراین بخش پایانی عبارت نادرست است.

پاسخ: گزینهٔ ۱

ابتدا منظور سؤال را مشخص می‌کنیم: درونی‌ترین لایهٔ دیوارهٔ قلب «درون‌شامه» است که از بافت پوششی و بافت پیوندی زیر آن تشکیل می‌شود و در تشکیل دریچه‌های قلب شرکت دارد؛ بنابراین منظور از بخش‌های چین‌خورده، دریچه‌های قلب است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۵۱).

الف ـ نادرست: دریچه‌های قلب ساختار «کاملاً یکسانی» ندارند؛ برای مثال، دریچه‌های دهلیزی‌ـ‌بطنی با دریچه‌های سینی متفاوت‌اند. حتی دو دریچهٔ دهلیزی‌ـ‌بطنی نیز یکی دولختی و دیگری سه‌لختی است؛ پس مشترک‌بودن منشأ بافتی، به معنای یکسان‌بودن کامل ساختار نیست (زیست‌شناسی ۱، شکل ساختمان قلب، صفحه‌های ۴۸–۴۹).

ب ـ درست: پوشش این چین‌خوردگی‌ها از بافت پوششی است. از ویژگی‌های بافت پوششی، نزدیک‌بودن یاخته‌ها به یکدیگر و کم‌بودن فضای بین‌یاخته‌ای است. توجه کنید که وجود این پوشش، به معنای نبودن بافت پیوندی در زیر آن نیست (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۵۱).

ج ـ نادرست: صفحات بینابینی، محل ارتباط یاخته‌های ماهیچه‌ای قلب‌اند و به انتشار سریع پیام میان آن‌ها کمک می‌کنند. نباید این ویژگیِ ماهیچهٔ قلبی را به یاخته‌های پوششی دریچه‌ها نسبت داد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۵۱).

د ـ درست: بافت پیوندی متراکم، دارای رشته‌های ضخیم کلاژن است و به دریچه‌های قلب استحکام می‌دهد. نقش استحکام‌بخشی این بافت به دریچه‌ها در کتاب تصریح شده است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۵۱).

پس دو عبارت «ب» و «د» صحیح‌اند.

پاسخ: گزینهٔ ۲

۱. ابتدا جاندار موردنظر را شناسایی می‌کنیم. کتاب، تنفس نایدیسی، پوستی، آبششی و ششی را چهار روش اصلی تنفس معرفی می‌کند؛ در مقابل، بعضی جانوران ساختار تنفسی ویژه ندارند و تبادل گازهای آن‌ها با انتشار انجام می‌شود (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۴۵). در میان کرم‌های مطرح‌شده در کتاب، منظور سؤال کرم پهنی مانند پلاناریاست که بدن نازک و پهن آن، تبادل گاز از راه انتشار را امکان‌پذیر می‌کند.

۲. این حالت را نباید با «تنفس پوستی» کرم خاکی یکسان دانست. در تنفس پوستیِ توصیف‌شده در کتاب، شبکه‌ای از مویرگ‌ها زیر پوست وجود دارد و در جابه‌جایی گازها نقش دارد؛ کرم خاکی نمونهٔ این نوع تنفس است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۴۵–۴۶). پلاناریا چنین شبکهٔ گردش خونی‌ای ندارد.

۳. اکنون دستگاه دفعی پلاناریا را بررسی می‌کنیم. در این جانور، یاخته‌های شعله‌ای با شبکه‌ای از مجراهای دفعی ارتباط دارند. حرکت مژک‌های این یاخته‌ها به حرکت مایع در مجراها کمک می‌کند و آب اضافی از راه منافذ دفعی به بیرون هدایت می‌شود. بنابراین، توصیف دفع آب اضافی از طریق شبکهٔ کانال‌ها دربارهٔ این جانور درست است.

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای تکمیل عبارت، باید هم ویژگی ظاهری یاخته و هم مقایسهٔ نقش دفاعی آن درست باشد. در گزینهٔ چهارم، هر دو بخش برقرار است:

گام اول: شناسایی یاخته از روی هسته
گویچهٔ سفید دارای هستهٔ چندقسمتی، یعنی بیش از دو قسمت، نوتروفیل است. توجه کن که قسمت‌های هسته به یکدیگر متصل‌اند؛ بنابراین، چندقسمتی‌بودن هسته به معنی داشتن چند هسته نیست.

گام دوم: تعیین نوع دفاع نوتروفیل
نوتروفیل‌ها با تراگذری به محل ورود عامل بیماری‌زا می‌روند و آن را با بیگانه‌خواری از بین می‌برند (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۶۸–۶۹). بیگانه‌خواری از سازوکارهای دومین خط دفاعی است؛ این خط دفاعی عوامل بیگانه را بر اساس ویژگی‌های عمومی شناسایی می‌کند و غیراختصاصی است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۶۶). پس بخش نخست حکم گزینه درست است.

گام سوم: شناسایی تولیدکنندگان اینترفرون نوع $\mathrm{II}$
این نوع اینترفرون را یاخته‌های کشندهٔ طبیعی و لنفوسیت‌های T ترشح می‌کنند و از آثار آن، فعال‌کردن درشت‌خوارهاست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۷۰).

گام چهارم: بررسی واژهٔ «بعضی»
از میان این تولیدکنندگان، یاخته‌های کشندهٔ طبیعی در دفاع غیراختصاصی نقش دارند؛ آن‌ها یاخته‌های سرطانی و آلوده به ویروس را نابود می‌کنند (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۶۸–۶۹). بنابراین نوتروفیل‌ها، همانند بعضی از تولیدکنندگان اینترفرون نوع $\mathrm{II}$، در دفاع غیراختصاصی شرکت می‌کنند. وجود لنفوسیت‌های T در میان تولیدکنندگان این اینترفرون، عبارت را نادرست نمی‌کند؛ چون گزینه نگفته است «همهٔ تولیدکنندگان».

پاسخ: گزینهٔ ۴

۱. ابتدا به خواستهٔ سؤال توجه می‌کنیم: باید عبارت «نامناسب» را پیدا کنیم، نه عبارتی که جایگاه درست یک بخش مغز را بیان می‌کند. مغز و نخاع اجزای دستگاه عصبی مرکزی‌اند؛ بنابراین بخش موردنظر را باید در ساختار مغز گوسفند جست‌وجو کنیم (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹–۱۰).

۲. منظور از «پیک دوربُرد»، هورمون است. یکی از ساختارهای مغز که با این سرنخ و موقعیت گفته‌شده سازگار است، غدهٔ صنوبری یا اپی‌فیز است. این غده با ترشح ملاتونین در تنظیم فعالیت‌های بدن نقش دارد.

۳. جایگاه غدهٔ صنوبری را با سه عبارت نخست مقایسه می‌کنیم:
ـ در مجاورت بخش پشتی بطن سوم قرار دارد؛ پس عبارت گزینهٔ اول مناسب است.
ـ ساختاری میانی است و بین دو نیمکرهٔ مخ قرار می‌گیرد؛ پس عبارت گزینهٔ دوم نیز مناسب است.
ـ در مشاهدهٔ مغز گوسفند، در مجاورت دو برجستگی بزرگ‌تر مغز میانی دیده می‌شود؛ پس عبارت گزینهٔ سوم هم مناسب است.

۴. عبارت «فضایی محتوی شبکه‌های مویرگی و اجسام مخطط» به بطن‌های جانبی اشاره می‌کند. در بررسی این بطن‌ها، شبکه‌های مویرگی و برجستگی اجسام مخطط در دیوارهٔ آنها دیده می‌شود؛ اجسام مخطط، توده‌های عصبی‌اند و نباید آنها را اجسامی آزاد درون حفرهٔ بطن تصور کرد. غدهٔ صنوبری درون بطن‌های جانبی قرار ندارد؛ بنابراین این توصیف برای تکمیل جمله نامناسب است.

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای پاسخ، باید میان «آماده‌سازی شرایط آغاز رونویسی» و «تنظیم پس از ساخته‌شدن رنا» تفاوت بگذاریم. همچنین عبارت «می‌توان مربوط دانست» اهمیت دارد؛ لازم نیست هر مورد فقط به تنظیم پیش از رونویسی اختصاص داشته باشد.

الف) میزان دسترسی پیش‌ماده به آنزیم: قابل قبول است.
در ارتباط با رونویسی، می‌توان آنزیم را رنابسپاراز و پیش‌ماده‌های مصرفی آن را ریبونوکلئوتیدها در نظر گرفت. فراهم‌بودن این پیش‌ماده‌ها از شرایط لازم برای آغاز ساخت رناست؛ بنابراین میزان دسترسی به آن‌ها می‌تواند پیش از شروع رونویسی بر امکان انجام آن اثر بگذارد. دقت کنید که منظور، تنظیم فعالیت هر آنزیمی در یاخته نیست، بلکه ارتباط این عبارت با دستگاه رونویسی است. این مورد، استنباطی از نیازهای فرایند رونویسی است و در عبارت‌های نقل‌شدهٔ کتاب به‌عنوان مثالی مستقل ذکر نشده است.

ب) اتصال رناهای کوچک به نوعی ریبونوکلئیک‌اسید: قابل قبول نیست.
منظور، اتصال رناهای کوچک مکمل به رنای پیک است. رنای پیک باید ابتدا با رونویسی ساخته شده باشد تا این اتصال انجام شود. این اتصال مانع فعالیت رناتن و ادامهٔ ترجمه می‌شود و رنای پیک نیز پس از مدتی تجزیه می‌شود؛ پس نمونه‌ای از تنظیم پس از رونویسی است. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۶)

ج) تغییر در فشردگی واحدهای تکراری رشتهٔ کروماتین: قابل قبول است.
واحدهای تکراری کروماتین، نوکلئوزوم‌ها هستند. تغییر فشردگی کروماتین، میزان دسترسی رنابسپاراز به ژن را تغییر می‌دهد؛ بخش‌های فشرده‌تر معمولاً کمتر در دسترس‌اند. بنابراین این تغییر می‌تواند پیش از آغاز رونویسی، امکان دسترسی به ژن را تنظیم کند. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۶)

د) خمیدگی یا عدم خمیدگی بخشی از دنا: قابل قبول است.
با اتصال عوامل رونویسی به توالی افزاینده و ایجاد خمیدگی در دنا، عوامل رونویسی به یکدیگر نزدیک می‌شوند و بر رونویسی اثر می‌گذارند. این آرایش می‌تواند پیش از آغاز ساخت رنا شکل بگیرد؛ بنابراین به آماده‌سازی شرایط آغاز رونویسی مربوط است. هرچند کتاب این سازوکار را زیر عنوان «تنظیم بیان ژن در مرحلهٔ رونویسی» توضیح داده، نباید آن را الزاماً رویدادی پس از شروع ساخت رنا دانست. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۵)

در نتیجه، موارد الف، ج و د، یعنی سه مورد، پذیرفته می‌شوند.

پاسخ: گزینهٔ ۳

۱. شناسایی نظام جفت‌گیری: در صورت سؤال، هر دو والد در انتخاب جفت و پرورش زاده‌ها مشارکت یکسان دارند. این توصیف با نظام تک‌همسری مطابقت دارد؛ کتاب نیز برای این نظام، مشارکت هر دو والد در هزینه‌های پرورش زاده‌ها و سهم برابر آن‌ها در انتخاب جفت را بیان می‌کند (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۱۱۷–۱۱۸).

۲. تشخیص مفهوم گزینهٔ درست: چشم‌پوشی از محرک‌های بی‌اهمیت به «عادت‌کردن» مربوط است. در این نوع یادگیری، پاسخ جانور به محرکی تکراری که پیامد مهمی برایش ندارد، کاهش می‌یابد. بنابراین جانور برای پاسخ‌های غیرضروری انرژی صرف نمی‌کند و می‌تواند انرژی خود را به فعالیت‌های حیاتی اختصاص دهد (زیست‌شناسی ۳، فصل ۸، گفتار ۱، مبحث عادت‌کردن). گزینهٔ چهارم این توانایی را بیان می‌کند؛ نه اینکه جانور همواره به تمام محرک‌ها بی‌اعتنا باشد.

۳. بررسی قطعیت عبارت‌ها: تک‌همسری تضمین نمی‌کند که جانور در هر نوبت غذایابی بیشترین انرژی خالص را دریافت کند. همچنین پاسخ به محرکِ قبلاً بی‌اثر، موضوع شرطی‌شدن کلاسیک است و نباید آن را با آزمون و خطا یا پاسخ‌دادن به هر محرک بی‌اثر یکسان دانست. در نهایت، از تک‌همسری نمی‌توان نتیجه گرفت که جانور همواره با آوازخوانی یا تهاجم قلمرو تعیین می‌کند. پس سه عبارت دیگر حکم‌هایی ناموجه و بیش از حد کلی دارند، اما فایدهٔ بیان‌شده برای عادت‌کردن صحیح است.

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای پاسخ، ابتدا باید ژن‌نمود والدین را از روی ویژگی‌هایشان تعیین کنیم.

۱. تعیین ژن‌نمود پدر و مادر
طبق کتاب، افراد دارای ژن‌نمود $\mathrm{Hb^A Hb^A}$ گویچه‌های قرمز طبیعی دارند و در معرض ابتلا به مالاریا هستند؛ در مقابل، افراد ناخالص با ژن‌نمود $\mathrm{Hb^A Hb^S}$ در برابر مالاریا مقاوم‌اند. پس پدر این خانواده $\mathrm{Hb^A Hb^A}$ و مادر $\mathrm{Hb^A Hb^S}$ است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۶).

۲. تعیین ژن‌نمودهای ممکن فرزندان
پدر فقط گامت دارای دگرهٔ $\mathrm{Hb^A}$ تولید می‌کند، اما گامت‌های مادر می‌توانند دارای $\mathrm{Hb^A}$ یا $\mathrm{Hb^S}$ باشند. بنابراین آمیزش والدین چنین است:
$\mathrm{Hb^A Hb^A}\times\mathrm{Hb^A Hb^S}$
ژن‌نمودهای ممکن فرزندان عبارت‌اند از:
$\frac{1}{2}\,\mathrm{Hb^A Hb^A}$ و $\frac{1}{2}\,\mathrm{Hb^A Hb^S}$.
پس فرزندی با ژن‌نمود $\mathrm{Hb^S Hb^S}$ از این آمیزش به وجود نمی‌آید؛ زیرا پدر دگرهٔ $\mathrm{Hb^S}$ ندارد که به فرزند بدهد. این صفت وابسته به جنس نیست و این نتیجه برای دختر و پسر یکسان است.

۳. تطبیق با توصیف فرزندان

• فرزند دارای $\mathrm{Hb^A Hb^A}$ گویچه‌های قرمز طبیعی دارد و در معرض ابتلا به مالاریاست؛ بنابراین تولد پسر توصیف‌شده در گزینهٔ ۲ ممکن است.
• فرزند دارای $\mathrm{Hb^A Hb^S}$ به مالاریا مقاوم است، ولی گویچه‌های قرمزش در شرایط کمبود اکسیژن داسی‌شکل می‌شوند؛ بنابراین دختران توصیف‌شده در گزینه‌های ۳ و ۴ نیز می‌توانند متولد شوند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۶).
• توصیف گویچه‌های قرمز کاملاً غیرطبیعی همراه با خطر مرگ‌ومیر در سنین پایین، در چارچوب این سؤال به فرد مبتلا با ژن‌نمود $\mathrm{Hb^S Hb^S}$ اشاره دارد. کتاب نیز مرگ معمول مبتلایان در سنین پایین را برای همین ژن‌نمود بیان می‌کند؛ اما تشکیل این ژن‌نمود در فرزندان این خانواده ممکن نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۵۶).

پاسخ: گزینهٔ ۱

نکتهٔ اصلی سؤال، واژهٔ «هر» است؛ بنابراین هر عبارت باید دربارهٔ تمام نوکلئوتیدهای بدن درست باشد و وجود یک مثال نقض، آن را رد می‌کند.

الف) نادرست است. باز آلی نوکلئوتید می‌تواند تک‌حلقه‌ای یا دوحلقه‌ای باشد، اما قند همهٔ نوکلئوتیدها ریبوز نیست. نوکلئوتیدهای دنا دارای دئوکسی‌ریبوز و نوکلئوتیدهای رنا دارای ریبوز هستند؛ پس نوکلئوتیدهای دنا مثال نقض این عبارت‌اند. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴)

ب) درست است. در ساختار عمومی نوکلئوتید، بخش فسفاتی با پیوند اشتراکی یا کووالانسی به قند متصل است. اگر نوکلئوتید چند گروه فسفات داشته باشد، نخستین فسفات مستقیماً به قند و فسفات‌های بعدی به فسفات قبلی متصل‌اند؛ بنابراین اتصال مجموعهٔ فسفات‌ها به قند، کووالانسی است و نباید تصور کرد هر فسفات جداگانه مستقیماً به قند وصل می‌شود. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴، متن و شکل ۳)

ج) نادرست است. نوکلئوتیدهای موجود در رشتهٔ پلی‌نوکلئوتیدی با پیوند کووالانسیِ فسفودی‌استر به یکدیگر متصل می‌شوند؛ اما همهٔ نوکلئوتیدهای بدن عضو چنین رشته‌ای نیستند. برای مثال، ATP آزاد الزاماً به نوکلئوتید دیگری پیوند ندارد. بنابراین ویژگی نوکلئوتیدهای یک رشته را نمی‌توان به هر نوکلئوتید تعمیم داد. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴)

د) نادرست است. فسفریلاسیون اکسایشی در غشای درونی راکیزه یکی از راه‌های تولید ATP است، نه راه تولید همهٔ نوکلئوتیدهای بدن. حتی ATP نیز می‌تواند با فسفریلاسیون در سطح پیش‌ماده، مانند آنچه در قندکافت رخ می‌دهد، ساخته شود؛ پس ادعای عبارت دربارهٔ «هر نوکلئوتید» درست نیست.

در نتیجه فقط عبارت «ب» صحیح است و تعداد عبارت‌های درست برابر با $1$ است.

پاسخ: گزینهٔ ۱

۱. ابتدا به شرط عبارت توجه می‌کنیم: وجود مادۀ اول در یک یاخته باید با ساخته‌شدن مادۀ دوم در همان یاخته همراه باشد. پس صرف ارتباط دو ماده با گوارش، برای درست‌بودن گزینه کافی نیست.

۲. طبق کتاب، صفرا در کبد ساخته می‌شود و نمک‌های صفراوی، بیکربنات، کلسترول و فسفولیپید از ترکیبات آن هستند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۲۲). لسیتین نیز نوعی فسفولیپید و از اجزای صفراست. بنابراین یاخته‌های کبدیِ سازندۀ ترکیبات صفرا، علاوه بر نمک‌های صفراوی، لسیتین نیز می‌سازند. این ارتباط با عبارت گزینۀ سوم سازگار است.

۳. برای رد گزینه‌های دیگر، محل ساخت مواد را مقایسه می‌کنیم: پپسینوژن محصول یاخته‌های اصلی غده‌های معده است، اما کیلومیکرون در یاخته‌های پوششی رودۀ باریک تشکیل می‌شود. همچنین یاخته‌های سازندۀ کیلومیکرون، کلریدریک اسید نمی‌سازند؛ ترشح این اسید بر عهدۀ یاخته‌های کناری غده‌های معده است.

۴. وجود کلسترول نیز نشانۀ ساخته‌شدن لیپوپروتئین کم‌چگال در یک یاخته نیست. کلسترول از اجزای غشای یاخته‌های جانوری است و در یاخته‌های فراوانی یافت می‌شود که لیپوپروتئین کم‌چگال نمی‌سازند؛ بنابراین حکم کلی گزینۀ چهارم نادرست است.

پاسخ: گزینهٔ ۳

چون سؤال عبارت «نادرست» را می‌خواهد، باید هم نوع گیرنده‌ها و هم جایگاه دقیق آن‌ها را بررسی کنیم.

۱. بررسی عبارت اول: در مگس، موهای حسی روی پا با گیرنده‌های شیمیایی ارتباط دارند. در شکل کتاب، جسم یاختهٔ گیرنده بیرون از فضای داخلی موی حسی قرار دارد و زائدهٔ آن به درون مو امتداد می‌یابد. بنابراین، قرارداشتن گیرنده در ارتباط با موی حسی را نباید به معنای قرارداشتن جسم یاخته درون مو دانست؛ این عبارت درست است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۳۳، شکل ۱۶).

۲. بررسی عبارت دوم: گیرنده‌های شنوایی جیرجیرک از نوع مکانیکی‌اند، اما اندام شنوایی و پردهٔ صماخ آن روی ساق پاهای جلویی قرار دارند، نه در محل اتصال این پاها به سینه. پس بخش مربوط به نوع گیرنده درست است، ولی محل آن نادرست بیان شده است؛ همین اشتباه، کل عبارت را نادرست می‌کند.

۳. بررسی عبارت سوم: در نمای مغز ماهیِ کتاب، لوب بینایی نسبت به مخ و مخچه بزرگ‌تر دیده می‌شود و عصب بینایی از سمت زیرین به آن وارد می‌شود. بنابراین، این عبارت با ساختار نشان‌داده‌شده در کتاب سازگار و درست است.

۴. بررسی عبارت چهارم: در کانال خط جانبی ماهی، یاخته‌های گیرندهٔ مژک‌دار وجود دارند و مژک‌هایشان در مادهٔ ژلاتینی قرار می‌گیرد. حرکت این ماده بر اثر جریان آب، گیرنده‌ها را تحریک می‌کند. پس این گفته که بعضی یاخته‌های در تماس با پوشش ژلاتینی مژک دارند، درست است؛ لازم نیست همهٔ یاخته‌های مجاور آن مژک‌دار باشند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۳۳، شکل ۱۵).

در نتیجه، تنها عبارت نادرست، عبارتی است که جایگاه گیرنده‌های شنوایی جیرجیرک را محل اتصال پاهای جلویی به سینه معرفی می‌کند.

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای تکمیل عبارت، هر مورد باید ویژگی مرگ برنامه‌ریزی‌شدهٔ یاخته را در مقایسه با بافت‌مردگی به‌درستی بیان کند.

الف) نادرست است. پاسخ التهابی از پیامدهای معمول بافت‌مردگی است، نه ویژگی مرگ برنامه‌ریزی‌شده در برابر آن. در مرگ برنامه‌ریزی‌شده، حذف کنترل‌شدهٔ یاخته معمولاً بدون ایجاد پاسخ التهابی انجام می‌شود.

ب) درست است. مرگ برنامه‌ریزی‌شده می‌تواند برای بدن سودمند باشد؛ مثلاً یاخته‌های دارای دنای آسیب‌دیده بر اثر پرتو فرابنفش را حذف می‌کند و به این ترتیب مانع باقی‌ماندن یاخته‌های بالقوه خطرناک می‌شود. حذف یاخته‌های اضافیِ بین انگشتان در دوران جنینی برخی پرندگان نیز نمونه‌ای از نقش سازندهٔ این فرایند است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۱–۹۲).

ج) نادرست است. واژهٔ «ابتدا» اهمیت دارد. طبق کتاب، آغاز این فرایند با رسیدن علائمی به یاخته است و در پی آن، پروتئین‌های تخریب‌کننده فعال می‌شوند و اجزای یاخته را تجزیه می‌کنند. بنابراین، نمی‌توان تغییر اولیهٔ غشا را ویژگی آغازین و متمایزکنندهٔ این نوع مرگ دانست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۱–۹۲).

د) نادرست است. عامل اجرای مرگ برنامه‌ریزی‌شده، فعالیت پروتئین‌های تخریب‌کننده در خود یاخته است؛ درشت‌خوارها در جمع‌آوری و پاک‌سازی بقایای یاخته نقش دارند، نه اینکه فعالیت آن‌ها علت این نوع مرگ باشد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۱–۹۲).

پس فقط عبارت «ب» مناسب است و تعداد موارد درست برابر با $1$ است.

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای تکمیل عبارت، باید هر دو پیامدِ پُرکاری و کم‌کاریِ یک غده درست باشند.

گام اول: شناسایی اثر پاراتیروئید
هورمون پاراتیروئیدی هنگام کاهش کلسیم خوناب ترشح می‌شود و از سه راه به افزایش آن کمک می‌کند: آزادکردن کلسیم از مادهٔ زمینه‌ای استخوان، افزایش بازجذب کلسیم در کلیه و تبدیل ویتامین $\mathrm{D}$ به شکل مؤثر در افزایش جذب روده‌ای کلسیم (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۵۹).

گام دوم: بررسی پُرکاری غده
در پُرکاری پاراتیروئید، اثر این هورمون بیش از حد می‌شود و کلسیم خوناب افزایش می‌یابد. از آنجا که تنظیم مقدار کلسیم برای فعالیت طبیعی ماهیچهٔ قلب ضروری است، افزایش غیرطبیعی آن می‌تواند فعالیت قلب را مختل کند؛ بنابراین افزایش احتمال بیماری‌های قلبی با پُرکاری این غده سازگار است.

گام سوم: بررسی کم‌کاری غده
در کم‌کاری پاراتیروئید، اثر افزایندهٔ هورمون بر کلسیم خوناب کاهش می‌یابد. افت شدید کلسیم می‌تواند تحریک‌پذیری عصبی‌ـ‌ماهیچه‌ای را افزایش دهد و موجب گرفتگی و انقباض‌های غیرارادی ماهیچه‌ها شود. درگیری ماهیچه‌های دخیل در تنفس می‌تواند مشکلات تنفسی ایجاد کند؛ پس بخش دوم همین گزینه نیز درست است.

نکته: نقش پاراتیروئید در تنظیم کلسیم مستقیماً در متن کتاب آمده است؛ پیامدهای قلبی و تنفسی، با ارتباط‌دادن این نقش به اثر کلسیم بر فعالیت ماهیچه‌ها نتیجه‌گیری می‌شوند. تفاوت دختر و پسر در این سؤال، جهت این آثار را تغییر نمی‌دهد.

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای پاسخ، باید سه سطح را از هم جدا کنیم: تعداد نوکلئوتیدهای ژن، توالی رنای حاصل از رونویسی و توالی آمینواسیدهای پلی‌پپتید.

۱. شناسایی ویژگی مشترک دگرمعنا و خاموش
در جهش جانشینی، یک نوکلئوتید جای نوکلئوتید دیگری را می‌گیرد؛ بنابراین نوع نوکلئوتید تغییر می‌کند، اما تعداد نوکلئوتیدهای ژن ثابت می‌ماند. جهش‌های دگرمعنا و خاموش هر دو از انواع جانشینی‌اند. در دگرمعنا، رمز تغییر‌یافته آمینواسید دیگری را مشخص می‌کند؛ ولی در خاموش، رمز جدید همچنان مربوط به همان آمینواسید است. پس تفاوت پیامد این دو جهش در ترجمه، ویژگی مشترک آن‌ها یعنی ثابت‌ماندن تعداد نوکلئوتیدهای ژن را تغییر نمی‌دهد. در نتیجه، گزینهٔ ۴ درست است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۸–۴۹).

۲. بررسی گزینهٔ ۱
جهش دگرمعنا توالی آمینواسیدی پلی‌پپتید را تغییر می‌دهد، اما این پیامد مختص آن نیست. جهش حذف در بخش رمزگذار نیز می‌تواند با حذف آمینواسیدها یا تغییر چارچوب خواندن، پلی‌پپتید حاصل را تغییر دهد؛ پس مقایسه با عبارت «برخلاف جهش حذف» درست نیست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۹–۵۰).

۳. بررسی گزینهٔ ۲
در جهش بی‌معنا، جانشینی باعث می‌شود رمز یک آمینواسید به رمز پایان ترجمه تبدیل شود. بنابراین توالی رنای حاصل از رونویسی نیز تغییر کرده است؛ صرفاً تعداد نوکلئوتیدهای آن بر اثر این جانشینی تغییر نمی‌کند. جهش حذف در بخش رونویسی‌شونده هم محصول رونویسی را تغییر می‌دهد؛ پس نمی‌توان این ویژگی را با «برخلاف جهش بی‌معنا» بیان کرد. همچنین رمز پایان مربوط به توقف ترجمه است، نه توقف رونویسی (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۸–۴۹).

۴. بررسی گزینهٔ ۳
در جهش خاموش، «نوع آمینواسید» ثابت می‌ماند، نه «رمز آمینواسید»؛ یعنی یک رمز به رمز دیگری برای همان آمینواسید تبدیل می‌شود. در جهش بی‌معنا نیز رمز آمینواسید تغییر می‌کند و به رمز پایان تبدیل می‌شود. بنابراین این گزینه میان ثابت‌ماندن آمینواسید و ثابت‌ماندن رمز آن تفاوت نگذاشته است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۹).

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای حل سؤال باید میان «هم‌پوشانی زمانی دو فرایند» و «یکسان بودن زمان شروع آنها» تفاوت بگذاریم.

گام اول ـ شناخت بخش‌های بلاستوسیست: بلاستوسیست دارای تروفوبلاست و تودهٔ یاخته‌ای درونی است. تودهٔ درونی از یاخته‌های بنیادی تشکیل شده و لایه‌های زایندهٔ جنینی از آن پدید می‌آیند؛ این لایه‌ها منشأ بافت‌ها و اندام‌های جنین‌اند. در مقابل، زه‌شامه از تروفوبلاست به وجود می‌آید و در تشکیل جفت نقش دارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۱۰).

گام دوم ـ بررسی زمان تشکیل جفت: تشکیل جفت از هفتهٔ دوم پس از لقاح آغاز می‌شود و کامل شدن آن تا هفتهٔ دهم طول می‌کشد (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۱۱۱–۱۱۲). این دوره با تمایز یاخته‌های بنیادی جنینی و پدید آمدن بافت‌ها و اندام‌ها هم‌پوشانی دارد؛ بنابراین درست است که جفت «در طی» تمایز این یاخته‌ها به وجود می‌آید. دقت کنید که این عبارت، زمان تشکیل جفت را بیان می‌کند و نمی‌گوید جفت مستقیماً از تودهٔ یاخته‌ای درونی ساخته می‌شود.

گام سوم ـ بررسی عبارت‌های دیگر:

• گزینهٔ دوم: آغاز تمایز یاخته‌ها را نباید با آغاز تشکیل اندام‌های اصلی یکی دانست. ابتدا لایه‌های زاینده شکل می‌گیرند و بافت‌ها و اندام‌های مختلف از آنها پدید می‌آیند؛ پس هم‌زمانیِ آغاز این دو فرایند پذیرفتنی نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۱۰).
• گزینهٔ سوم: ترشح آنزیم‌های تروفوبلاست موجب تخریب موضعی لایهٔ داخلی دیوارهٔ رحم و فراهم شدن محل جایگزینی می‌شود. پرده‌های محافظ، از جمله زه‌شامه، پس از جایگزینی تشکیل می‌شوند؛ بنابراین تشکیل زوائد انگشتی زه‌شامه با شروع ترشح این آنزیم‌ها هم‌زمان نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۱۰، متن و شکل ۱۴).
• گزینهٔ چهارم: کتاب، تشکیل زه‌شامه را پس از جایگزینی بیان می‌کند. زه‌شامه با ترشح $\mathrm{HCG}$ و ورود آن به خون مادر، امکان تشخیص بارداری را فراهم می‌کند؛ ازاین‌رو نمی‌توان مثبت شدن آزمایش را به همان شروع جایگزینی نسبت داد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۱۰).

پاسخ: گزینهٔ ۱

گام اول ـ شناسایی رشتهٔ موردنظر: واحد تکراری تارچه، سارکومر است. رشته‌های نازک اکتین از اجزای کروی تشکیل شده‌اند؛ پس تمام گزینه‌ها باید دربارهٔ اکتین بررسی شوند، نه میوزین. اکتین‌ها از یک سو به خط Z متصل‌اند و میوزین‌ها رشته‌های ضخیمی هستند که سرهای اتصال به اکتین دارند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۷–۴۸، شکل‌های ۱۲ و ۱۴).

گام دوم ـ بررسی عبارت‌های مربوط به نوارها و استراحت:

• گزینهٔ ۱ مناسب است: هنگام انقباض، اکتین‌ها در میان میوزین‌ها می‌لغزند و هم‌پوشانی آن‌ها بیشتر می‌شود. بنابراین پهنای نوار روشن، یعنی ناحیه‌ای که فقط رشته‌های نازک دارد، کاهش می‌یابد؛ این تغییر ناشی از جابه‌جایی رشته‌هاست، نه کوتاه شدن خود اکتین‌ها (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۸–۴۹، شکل ۱۵).
• گزینهٔ ۲ مناسب است: نوار تیره در امتداد رشته‌های ضخیم میوزین قرار دارد، اما در بخش‌هایی از آن اکتین نیز حضور دارد. در حالت استراحت هم مقداری هم‌پوشانی میان اکتین و میوزین دیده می‌شود؛ پس اکتین در بخشی از نوار تیره یافت می‌شود (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۷–۴۸، شکل‌های ۱۲ و ۱۳).
• گزینهٔ ۳ مناسب است: منظور از رشته‌های مشابه، اکتین‌های دو سوی سارکومر است. هنگام بازگشت سارکومر از حالت انقباض به استراحت، دو خط Z از هم دور می‌شوند و اکتین‌های متصل به آن‌ها نیز از اکتین‌های سمت مقابل فاصله می‌گیرند؛ نه اینکه اکتین‌های متصل به یک خط Z از یکدیگر دور شوند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۸–۴۹، شکل ۱۵).

گام سوم ـ شناسایی عبارت نامناسب: در انقباض، این سرهای میوزین هستند که به اکتین متصل می‌شوند. بنابراین نسبت دادن «اتصال از طریق سرهای خود» به رشته‌های اکتین نادرست است. گزینهٔ ۴ ویژگی میوزین را به اکتین نسبت داده و برای تکمیل عبارت نامناسب است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۴۸–۴۹).

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای بررسی این سؤال، باید به تعمیم‌های «هر گیاه» و محدودیت «فقط» دقت کنیم؛ وجود یک مثال نقض، برای رد چنین عبارت‌هایی کافی است.

۱. بررسی ساقهٔ افقی زیرزمینی: زمین‌ساقه یا ریزوم، ساقه‌ای تخصص‌یافته در زیر خاک است که می‌تواند در ذخیرهٔ مواد و تولیدمثل رویشی نقش داشته باشد. گیاهان چندساله‌ای مانند زنبق زمین‌ساقه دارند و به کمک اندام زیرزمینی خود، دوره‌های نامساعد را پشت سر می‌گذارند. پس نمی‌توان همهٔ این گیاهان را یک‌ساله یا دوساله دانست.

۲. بررسی رویش روزمینی و مغز ریشه: در رویش روزمینی، لپه‌ها از خاک بیرون می‌آیند؛ این ویژگی به‌تنهایی وجود مغز پارانشیمی در ریشه را نشان نمی‌دهد. برای مثال، لوبیا رویش روزمینی دارد، اما در ساختار نخستین ریشهٔ آن، آوند چوبی در مرکز قرار دارد و مغز پارانشیمیِ مشخص وجود ندارد. بنابراین این تعمیم نیز نادرست است.

۳. بررسی گل نر و دیوارهٔ گرده: طبق تعریف کتاب، گل تک‌جنسی نر حلقهٔ پرچم را دارد، ولی فاقد حلقهٔ مادگی است. شکل گل‌های کدو نیز نمونه‌ای از گل‌های تک‌جنسی با گلبرگ‌های پیوسته را نشان می‌دهد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۲۴–۱۲۵). دانه‌های گرده در کیسه‌های گردهٔ بساک تشکیل می‌شوند و در حالت رسیده، دیوارهٔ خارجی و داخلی دارند. دیوارهٔ خارجی در محل‌هایی منفذ دارد که امکان خروج لولهٔ گرده را فراهم می‌کند؛ تشکیل این لوله برای انتقال یاخته‌های جنسی نر در گیاهان گل‌دار ضروری است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۲۵–۱۲۶). بنابراین وجود گلبرگ‌های پیوسته، این ویژگی معمول گرده را نقض نمی‌کند و عبارت سوم درست است.

۴. بررسی روزکوتاه بودن و گرده‌افشانی: روزکوتاه بودن به شرایط نوری لازم برای گل‌دهی مربوط است، نه به عامل انتقال گرده. کتاب، گرده‌افشانی با جانوران و باد را دو شیوهٔ متفاوت معرفی می‌کند و ویژگی‌هایی مانند رنگ، بو و شهد را در جذب گرده‌افشان‌های جانوری مؤثر می‌داند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۲۸–۱۲۹). گیاه روزکوتاهی مانند داوودی با حشرات نیز گرده‌افشانی می‌شود؛ پس ادعای وابستگی همهٔ گیاهان روزکوتاه فقط به باد نادرست است.

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای پاسخ، ابتدا نوع رگِ محل گیرنده‌ها را مشخص می‌کنیم و سپس ویژگی ساختمانی آن را می‌یابیم.

۱. شناسایی رگ: گیرنده‌های حساس به کاهش اکسیژن خون عمدتاً در ارتباط با دیوارهٔ آئورت و سرخرگ‌های گردنی قرار دارند؛ بنابراین رگ‌های موردنظر سؤال از نوع سرخرگ‌اند. نباید محل تشخیص کاهش اکسیژن را با مویرگ‌ها، یعنی محل اصلی تبادل مواد، اشتباه گرفت.

۲. بررسی ساختمان سرخرگ: لایه‌های ماهیچه‌ای و پیوندی دیوارهٔ سرخرگ‌ها نسبت به سیاهرگ‌های هم‌اندازه ضخیم‌ترند. این ساختمان برای تحمل فشار بالاتر خون مناسب است و سبب می‌شود سرخرگ‌ها در برش عرضی شکل گرد خود را بهتر حفظ کنند؛ در مقابل، سیاهرگ‌های هم‌اندازه دیوارهٔ نازک‌تر و فضای داخلی بزرگ‌تری دارند (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۵۵–۵۶).

۳. تطبیق با گزینه‌ها: گرد دیده شدن در برش عرضی، ویژگی سرخرگ‌ها و مطابق گزینهٔ دوم است. قرارگیری بیشتر در سطح اندام و داشتن دریچه‌های داخلی به سیاهرگ‌ها مربوط می‌شود؛ دسته‌بندی بر پایهٔ ویژگی‌های یاخته‌های دیواره و فاصله‌های میان آن‌ها نیز به مویرگ‌ها مربوط است (زیست‌شناسی ۱، صفحه‌های ۵۶–۵۷).

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای تکمیل عبارت، باید هم رابطهٔ میان دو نوع گیرنده و هم ویژگی مادهٔ حساس به نور را بررسی کنیم.

گام اول ـ شناخت دو گیرنده: در شبکیه، هر دو نوع گیرندهٔ مخروطی و استوانه‌ای وجود دارند و هر دو دارای مادهٔ حساس به نورند؛ بنابراین وجود این ماده، ویژگی اختصاصی یکی از آن‌ها نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۴).

گام دوم ـ مقایسهٔ مقدار مادهٔ حساس به نور: در گیرندهٔ مخروطی، نسبت به گیرندهٔ استوانه‌ای، مادهٔ حساس به نور کمتری وجود دارد. این تفاوت با حساسیت بیشتر گیرنده‌های استوانه‌ای به نور سازگار است: استوانه‌ای‌ها در نور کم و مخروطی‌ها در نور زیاد تحریک می‌شوند (زیست‌شناسی ۲، صفحه‌های ۲۴ و ۲۵). دقت کن که «تحریک‌شدن در نور زیاد» به معنای «ساخته‌شدن مادهٔ حساس به نور در نور زیاد» نیست.

گام سوم ـ بررسی محل ماده: مادهٔ حساس به نور در بخش انتهاییِ تخصص‌یافتهٔ هر دو نوع گیرنده قرار دارد، نه در مجاورت هسته. پس نمی‌توان محل انتهایی آن را تفاوت مخروطی و استوانه‌ای دانست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۲۴، شکل گیرنده‌های نوری).

در نتیجه، عبارت درست چنین است: «در گیرندهٔ مخروطی نسبت به گیرندهٔ استوانه‌ای، مادهٔ حساس به نور کمتری یافت می‌شود.»

پاسخ: گزینهٔ ۱

ابتدا باید بخش‌های نمودار را به تعداد دگره‌های بارز ربط دهیم. مطابق کتاب، رنگ این ذرت را سه جایگاه ژنی تعیین می‌کنند و هرچه تعداد دگره‌های بارز بیشتر باشد، رنگ قرمز شدیدتر می‌شود؛ دو انتهای سفید و قرمز نیز به‌ترتیب ژن‌نمودهای $aabbcc$ و $AABBCC$ را دارند (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۴–۴۵).

۱. تعیین تعداد دگره‌های بارز در بخش‌ها
در مجموع شش دگره در سه جایگاه داریم. بنابراین بخش‌های اول تا هفتم، به‌ترتیب دارای $0، 1، 2، 3، 4، 5، 6$ دگرهٔ بارزند. برای بخش شمارهٔ $i$ می‌توان نوشت: $n_{\text{بارز}}=i-1$.

۲. بررسی گزینهٔ اول
بخش چهارم دارای سه دگرهٔ بارز است. ژن‌نمود $AaBbCc$ سه دگرهٔ بارز دارد و همهٔ انواع دگره‌های این صفت، یعنی $A$، $a$، $B$، $b$، $C$ و $c$، در آن وجود دارند. پس وجود چنین ژن‌نمودی در بخش چهارم امکان‌پذیر است و عبارت درست است.

۳. بررسی گزینهٔ دوم
بخش پنجم دارای چهار دگرهٔ بارز است؛ اما این به معنای وجود دگرهٔ بارز در تک‌تک جایگاه‌ها نیست. برای مثال، ژن‌نمود $AABBcc$ چهار دگرهٔ بارز دارد و در بخش پنجم قرار می‌گیرد، درحالی‌که جایگاه سوم آن، یعنی $cc$، هیچ دگرهٔ بارزی ندارد. همین مثال نقض برای رد ادعای «هر ژن‌نمود، در هر جایگاه» کافی است؛ بنابراین این عبارت نادرست است.

۴. بررسی گزینهٔ سوم
بخش ششم پنج دگرهٔ بارز و فقط یک دگرهٔ نهفته دارد. آن دگرهٔ نهفته ناچار در کنار یک دگرهٔ بارز قرار می‌گیرد و یک جایگاه ناخالص می‌سازد؛ دو جایگاه دیگر خالص بارزند. برای نمونه، $AABBCc$ چنین وضعی دارد. پس هر ژن‌نمود این بخش دقیقاً در یک جایگاه ناخالص است و عبارت درست است.

۵. بررسی گزینهٔ چهارم
بخش دوم فقط یک دگرهٔ بارز دارد. جایگاه دارای این دگره، ناخالص است و دو جایگاه دیگر خالص نهفته‌اند؛ مانند $Aabbcc$. بنابراین هر ژن‌نمود این بخش در دو جایگاه خالص است و عبارت درست است.

نکتهٔ اصلی این است که تعداد کل دگره‌های بارز، لزوماً نحوهٔ توزیع آن‌ها میان جایگاه‌ها را مشخص نمی‌کند؛ به همین دلیل باید میان «تعداد دگره‌های بارز» و «تعداد جایگاه‌های دارای دگرهٔ بارز» تفاوت گذاشت.

پاسخ: گزینهٔ ۲

نکتهٔ اصلی، قید «هر جانداری» است. بنابراین هر عبارت تنها زمانی درست است که دربارهٔ تمام جاندارانی که همه یا بخشی از غذای خود را از گیاهان می‌گیرند، صدق کند؛ وجود چند نمونهٔ تأییدکننده کافی نیست.

الف) نادرست است. دریافت غذا از گیاه، الزاماً به معنای ناتوانی در تولید مادهٔ آلی از مواد معدنی نیست. برای مثال، گیاهان انگلِ فتوسنتزکننده می‌توانند بخشی از نیاز خود را از میزبان دریافت کنند و همچنان توانایی فتوسنتز داشته باشند. کتاب نیز دریافت «همه یا بخشی» از آب و مواد غذایی را برای گیاهان انگل مطرح می‌کند؛ بنابراین نباید ویژگی انگل‌های فاقد سبزینه را به همهٔ آن‌ها تعمیم داد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۰۴).

ب) نادرست است. اندام مکنده، راه تغذیهٔ برخی گیاهان انگل مانند سس و گل جالیز است: سس با این اندام به آوندهای میزبان و گل جالیز به ریشهٔ میزبان دسترسی پیدا می‌کند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۱۰۴). اما جانوری مانند گاو نیز غذای خود را از گیاه می‌گیرد، بدون آنکه با اندام مکنده به درون گیاه نفوذ کند.

ج) نادرست است. تبدیل نیتروژن جو به ترکیبات نیتروژنیِ قابل استفادهٔ گیاه، همان تثبیت نیتروژن و ویژگی گروهی از ریزجانداران است؛ این توانایی در همهٔ مصرف‌کنندگان غذای گیاهی وجود ندارد. برای مثال، جانوران گیاه‌خوار و گیاهان انگلی مانند سس چنین نقشی ندارند. همچنین باید جذب ترکیبات نیتروژنی را از تثبیت نیتروژن جو جدا دانست؛ کتاب بیان می‌کند که گیاهان ترکیبات نیتروژن را عمدتاً از خاک جذب می‌کنند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۹۸).

د) درست است. این عبارت به تشکیل شکل کاهش‌یافتهٔ ناقل الکترون در گلیکولیز اشاره دارد. در این مسیر، یک ترکیب آلی فسفات‌دار اکسایش می‌یابد و الکترون‌های آن به $\mathrm{NAD}^{+}$ منتقل می‌شوند؛ در نتیجه $\mathrm{NADH}$ تشکیل می‌شود. این ناقل، ساختاری دو نوکلئوتیدی دارد. جانداران مورد نظر سؤال در جریان سوخت‌وساز خود این فرایند را انجام می‌دهند؛ بنابراین این عبارت، برخلاف سه عبارت دیگر، ویژگی مشترک آن‌هاست (زیست‌شناسی ۳، فصل پنجم، مبحث گلیکولیز).

پس تنها عبارت «د» تکمیل مناسبی است و تعداد عبارت‌های درست برابر با $1$ است.

پاسخ: گزینهٔ ۱

ابتدا باید جاندار موردنظر را شناسایی کنیم. کتاب در بخش افزایش پایداری پروتئین‌ها توضیح می‌دهد که باکتری‌های گرمادوستِ چشمه‌های آب گرم، به‌طور طبیعی آمیلازهایی با پایداری بیشتر در برابر گرما دارند؛ پس منظور سؤال، نوعی باکتری و در نتیجه جانداری پروکاریوت است، نه جانداری که با مهندسی ژنتیک تغییر داده شده باشد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۹۷).

اکنون قاعدهٔ انتخاب رشتهٔ الگو در رونویسی را بررسی می‌کنیم:

۱. برای رونویسی از هر ژن، فقط یکی از دو رشتهٔ دنا نقش الگو دارد و رنا براساس توالی همان رشته ساخته می‌شود.

۲. الگو بودن یک رشته برای یک ژن، به این معنا نیست که همان رشته باید برای همهٔ ژن‌های موجود در مولکول دنا الگو باشد. بسته به جهت قرارگیری ژن‌ها، ممکن است رشتهٔ الگوی ژن‌های متفاوت، متفاوت باشد.

۳. بنابراین، در ژنگان این باکتری ممکن است برای ژنی در یک منطقه، یکی از رشته‌های دنا الگو باشد و برای ژنی در منطقه‌ای دیگر، رشتهٔ مقابل نقش الگو را داشته باشد. این وضعیت با تک‌رشته‌ای بودن الگوی رونویسیِ هر ژن منافاتی ندارد؛ زیرا دربارهٔ دو ژن در دو منطقهٔ متفاوت صحبت می‌کنیم، نه استفاده از هر دو رشته برای رونویسی یک ژن.

پس عبارت گزینهٔ چهارم صحیح است. سایر عبارت‌ها یا ویژگی‌های یوکاریوت‌ها را به باکتری نسبت می‌دهند، یا با قید «همواره» روش تنظیم بیان ژن آن را نادرست بیان می‌کنند.

پاسخ: گزینهٔ ۴

برای تکمیل عبارت، باید گزینه‌ای را پیدا کنیم که هر دو بخش آن دربارهٔ یک هورمون گیاهی درست باشد.

۱. شناسایی هورمون از مسیر جابه‌جایی آن
در پدیدهٔ «چیرگی رأسی»، حضور جوانهٔ رأسی مانع رشد جوانه‌های جانبی می‌شود. با حذف جوانهٔ رأسی، مقدار اکسین در جوانه‌های جانبی کاهش می‌یابد و این جوانه‌ها امکان رشد پیدا می‌کنند. اگر پس از حذف جوانهٔ رأسی، روی محل برش اکسین بگذاریم، رشد جوانه‌های جانبی دوباره مهار می‌شود. کتاب از این آزمایش نتیجه می‌گیرد که اکسین از جوانهٔ رأسی به جوانه‌های جانبی می‌رود؛ بنابراین هورمون مورد اشاره در بخش نخست گزینهٔ سوم، اکسین است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۴۱–۱۴۲).

۲. بررسی نقش همان هورمون در تکثیر رویشی
یکی از روش‌های تکثیر رویشی، قلمه‌زدن است. برای تبدیل شدن قلمهٔ ساقه به گیاهی مستقل، تشکیل ریشه اهمیت دارد. اکسین با تحریک ریشه‌زایی به این فرایند کمک می‌کند؛ بنابراین بخش دوم این گزینه نیز با اکسین سازگار است. منظور این نیست که اکسین به‌تنهایی تمام مراحل تکثیر را انجام می‌دهد، بلکه نقش آن در ریشه‌زایی قلمه، مبنای درستی عبارت است.

۳. توجه به دام سؤال
در گزینه‌های دیگر، ویژگی‌های هورمون‌های متفاوت کنار هم قرار گرفته‌اند؛ مثلاً کاربرد علف‌کشی ترکیبات اکسینی را نباید با آزاد شدن اتیلن از سوخت‌های فسیلی یکی دانست. معیار انتخاب، درست بودن هم‌زمان هر دو بخش برای یک هورمون است.

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای بررسی عبارت‌ها باید به واژهٔ «هر» و تفاوت مراحل ترجمه توجه کنیم؛ وجود حتی یک استثنا، یک حکم کلی را نادرست می‌کند.

الف) نادرست است. رنای ناقل آغازگر، با وجود حمل فقط یک آمینواسید یعنی متیونین، ابتدا وارد جایگاه $\mathrm{A}$ نمی‌شود. این رنا پیش از کامل شدن رناتن به رمزهٔ آغاز متصل می‌شود و با پیوستن زیرواحد بزرگ، در جایگاه $\mathrm{P}$ قرار می‌گیرد. پس همهٔ رناهای ناقلِ حامل یک آمینواسید، ابتدا به جایگاه $\mathrm{A}$ وارد نمی‌شوند. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۰)

ب) نادرست است. در مرحلهٔ طویل شدن ممکن است رناهای ناقل مختلف وارد جایگاه $\mathrm{A}$ شوند؛ اما فقط رنایی که پادرمزهٔ آن مکمل رمزهٔ این جایگاه باشد، مستقر می‌شود. رنای ناقل نامکمل جایگاه را ترک می‌کند؛ بنابراین «ورود» به جایگاه الزاماً به معنای برقراری ارتباط مکملی نیست. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۰)

ج) نادرست است. در طویل شدن، رنای ناقلِ جایگاه $\mathrm{P}$ زنجیره را واگذار می‌کند و پس از جابه‌جایی رناتن به جایگاه $\mathrm{E}$ می‌رود. بااین‌حال، در مرحلهٔ پایان نیز زنجیرهٔ پلی‌پپتیدی از آخرین رنای ناقل جدا می‌شود؛ این جدایی با اثر عوامل آزادکننده همراه است و سپس زیرواحدهای رناتن از هم جدا می‌شوند. بنابراین انتقال به جایگاه $\mathrm{E}$ را نمی‌توان به هر رنای ناقلی که زنجیره را از دست می‌دهد تعمیم داد. (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۳۰ و ۳۱)

د) درست است. رناهای ناقلی که پس از کامل شدن رناتن در آن مستقر می‌شوند، رناهای ناقلِ پذیرفته‌شده در جایگاه $\mathrm{A}$ هستند. هنگام تشکیل پیوند پپتیدی، آمینواسید یا زنجیرهٔ متصل به رنای ناقلِ جایگاه $\mathrm{P}$ به آمینواسیدِ رنای ناقلِ جایگاه $\mathrm{A}$ می‌پیوندد؛ در نتیجه رنای ناقلِ جایگاه $\mathrm{A}$ حامل زنجیرهٔ پپتیدی می‌شود. رنای ناقل آغازگر نیز استثنای این عبارت نیست، زیرا پیش از کامل شدن رناتن به رمزهٔ آغاز متصل شده است. (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۳۰)

پس فقط عبارت «د» درست است و تعداد موارد درست برابر با $1$ است.

پاسخ: گزینهٔ 1

برای حل سؤال، باید سه ویژگی را از هم جدا کنیم: وجود فام‌تن‌های همتا، مضاعف‌بودن فام‌تن‌ها و فشرده‌شدن هسته در جریان تمایز زامه.

۱. ابتدا مراحل زامه‌زایی را مرور می‌کنیم. یاختهٔ زامه‌زا با رشتمان تقسیم می‌شود؛ تعدادی از یاخته‌های حاصل، زامه‌زا باقی می‌مانند و تعدادی به زام‌یاختهٔ اولیه تبدیل می‌شوند. زام‌یاختهٔ اولیه با کاستمان اول، زام‌یاخته‌های ثانویه را می‌سازد و این یاخته‌ها با کاستمان دوم، زام‌یاختک ایجاد می‌کنند. زام‌یاختک نیز بدون تقسیم و با تمایز به زامه تبدیل می‌شود (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۹).

۲. یاخته‌های دارای فام‌تن همتا را مشخص می‌کنیم. در مسیر زامه‌زایی، یاخته‌های زامه‌زا و زام‌یاخته‌های اولیه دولادند و فام‌تن‌های همتا دارند. پس از کاستمان اول، زام‌یاخته‌های ثانویه تک‌لاد می‌شوند؛ هرچند فام‌تن‌هایشان هنوز مضاعف است. بنابراین، «مضاعف‌بودن فام‌تن» به‌تنهایی نشان‌دهندهٔ وجود فام‌تن‌های همتا نیست (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۹).

۳. دو ویژگی مطرح‌شده در گزینهٔ چهارم را بررسی می‌کنیم. مطابق شکل مراحل زامه‌زایی، یاخته‌های حاصل از تقسیم، ارتباط سیتوپلاسمی خود را با یکدیگر حفظ می‌کنند. از طرف دیگر، فشرده‌شدن هسته از تغییرات مرحلهٔ تبدیل زام‌یاختک به زامه است؛ بنابراین یاخته‌های زامه‌زا و زام‌یاخته‌های اولیه هنوز فشردگی ویژهٔ هستهٔ زامه را ندارند. منظور از فشرده‌شدن هسته در این سؤال، همین تغییر تمایزی است، نه تراکم موقت فام‌تن‌ها هنگام تقسیم (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۹۹، متن و شکل ۲).

پس در میان یاخته‌های مسیر زامه‌زایی، یاخته‌های دارای فام‌تن همتا، هم با یاخته‌های دیگر ارتباط دارند و هم هستهٔ آن‌ها هنوز مانند هستهٔ زامه فشرده نشده است؛ در نتیجه عبارت چهارم درست است.

پاسخ: گزینهٔ ۴

۱. معیار سؤال «مهم‌ترین مرحله» است، نه نخستین مرحله یا یکی از مراحل ضروری مهندسی ژنتیک. کتاب، گام تعیین‌کننده در تولید انسولین را دستیابی به شکل فعال هورمون می‌داند؛ زیرا باکتری توانایی تبدیل پیش‌هورمون به هورمون فعال را ندارد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۰۲).

۲. انسولین فعال از دو زنجیرهٔ کوتاه پلی‌پپتیدی به نام‌های $A$ و $B$ تشکیل می‌شود که به یکدیگر متصل‌اند. در پستانداران، این هورمون ابتدا به شکل پیش‌هورمون ساخته می‌شود و با جدا شدن بخش $C$ به شکل فعال درمی‌آید (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۰۲).

۳. در روش مهندسی ژنتیکِ شرح‌داده‌شده در کتاب، توالی‌های دنای رمزکنندهٔ زنجیره‌های $A$ و $B$ جداگانه به دیسک‌ها و سپس به باکتری‌ها منتقل می‌شوند. زنجیره‌های تولیدشده را جمع‌آوری و خالص می‌کنند و در آزمایشگاه با ایجاد پیوندهای شیمیایی به هم متصل می‌سازند؛ این اتصال، انسولین فعال را پدید می‌آورد (زیست‌شناسی ۳، صفحات ۱۰۲–۱۰۳، شکل ۱۴).

۴. بنابراین، تشکیل دنای نوترکیب، ورود آن به باکتری و انتخاب باکتری‌های دریافت‌کننده، زمینهٔ تولید زنجیره‌ها را فراهم می‌کنند؛ اما مرحله‌ای که محصول را به انسولین فعال تبدیل می‌کند، برقراری پیوند شیمیایی میان دو زنجیرهٔ کوتاه پلی‌پپتیدی است.

پاسخ: گزینهٔ ۱

برای بررسی عبارت‌ها باید میان واکوئول‌های مربوط به گوارش و واکوئول انقباضی پارامسی تفاوت بگذاریم.

الف) درست است. لیزوزوم به واکوئول غذایی می‌پیوندد و آنزیم‌هایش را به درون آن می‌ریزد؛ در نتیجه واکوئول گوارشی تشکیل می‌شود. منظور از «مولکول‌هایی با عمل اختصاصی»، آنزیم‌های گوارشی است که واکنش‌های مربوط به مواد معین را کاتالیز می‌کنند. پس گوارش در این واکوئول به چنین مولکول‌هایی نیاز دارد (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳۰).

ب) درست است. واکوئول انقباضی، آب اضافیِ واردشده به یاخته را جمع‌آوری و به بیرون دفع می‌کند و به این ترتیب در تنظیم اسمزی پارامسی نقش دارد. در این عبارت، «نوعی واکوئول دفعی» به واکوئول دفع‌کنندهٔ آب اشاره دارد، نه واکوئول حاوی باقی‌ماندهٔ غذا؛ این دو را نباید یکی دانست.

ج) نادرست است. پارامسی غذا را با حرکت مژک‌ها به «حفرهٔ دهانی» هدایت می‌کند و واکوئول غذایی در انتهای همین حفره تشکیل می‌شود، نه در انتهای حفرهٔ گوارشی. کتاب، حفرهٔ گوارشی را در جانوری مانند هیدر معرفی می‌کند؛ گوارش پارامسی درون‌یاخته‌ای است (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳۰).

د) درست است. پس از خروج مواد گوارش‌یافته از واکوئول گوارشی، باقی‌مانده‌های گوارش‌نیافته در آن می‌مانند و به آن واکوئول دفعی گفته می‌شود. این واکوئول، انقباضی نیست و محتویاتش از راه منفذ دفعی یاخته به بیرون تخلیه می‌شود (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۳۰).

بنابراین عبارت‌های «الف»، «ب» و «د» درست‌اند و تعداد عبارت‌های درست برابر با $3$ است.

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای پاسخ، باید به قید «به‌طور حتم» توجه کنیم؛ عبارت درست نباید یک ویژگی محدود به بعضی گیاهان را به بیشتر گیاهان تعمیم دهد.

۱. بررسی وابستگی تولیدمثل جنسی به طول شب و روز: در گیاهان گل‌دار، گل ساختار اختصاص‌یافته برای تولیدمثل جنسی است؛ اما نیاز نوری همهٔ گیاهان برای گل‌دهی یکسان نیست. در کنار گیاهان روزکوتاه و روزبلند، گیاهان بی‌تفاوت نیز وجود دارند که گل‌دهی آن‌ها وابسته به طول مشخصی از شب و روز نیست. کتاب نیز بر متفاوت بودن نیازهای نوری گل‌دهی تأکید می‌کند؛ بنابراین عبارت نخست حکم همگانی ندارد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۴۷).

۲. بررسی ورود کربن دی‌اکسید: باید ورود این گاز به گیاه را از مصرف آن در فتوسنتز جدا کنیم. یاخته‌های تمایزیافتهٔ گیاه، از جمله یاخته‌های روپوستی ریشه، با محیط خود تبادل مواد دارند و کربن دی‌اکسید نیز می‌تواند با انتشار وارد یاخته شود. در اندام‌های هوایی نیز روزنه‌ها راه تبادل گاز با محیط‌اند؛ البته گاز از منفذ روزنه عبور می‌کند، نه اینکه برای ورود به فضای درون برگ الزاماً از درون یاخته‌های نگهبان بگذرد. پس زیرزمینی بودن یک اندام یا فتوسنتز نکردن آن، به معنای ناممکن بودن ورود کربن دی‌اکسید به یاخته‌های آن نیست. این بررسی بر مباحث ساختار و تبادل مواد در گیاه استوار است (زیست‌شناسی ۱، فصل ششم)؛ در متن ارائه‌شده نیز به روپوست و وجود منفذ روزنه اشاره شده است (زیست‌شناسی ۲، صفحات ۱۴۸ تا ۱۵۰). بنابراین عبارت دوم درست است.

۳. بررسی جذب نور توسط کاروتنوئیدها: رنگ زرد و نارنجی این رنگیزه‌ها به معنای جذب بیشینهٔ نور زرد و نارنجی نیست. کاروتنوئیدها بخش آبی و بنفش نور مرئی را بیشتر جذب می‌کنند؛ بنابراین عبارت سوم نادرست است (زیست‌شناسی ۳، فصل ششم، مبحث رنگیزه‌های فتوسنتزی).

۴. بررسی تغییر رنگ برگ: با تجزیهٔ سبزینه، پوشانندگی رنگ سبز کاهش می‌یابد و رنگ کاروتنوئیدهایی که از قبل در برگ حضور داشته‌اند آشکار می‌شود. از این رخداد نمی‌توان افزایش مقدار کاروتنوئیدها را نتیجه گرفت؛ پس عبارت چهارم نیز نادرست است (زیست‌شناسی ۳، فصل ششم، مبحث رنگیزه‌های فتوسنتزی).

پاسخ: گزینهٔ ۲

برای پاسخ، باید هر عبارت را از نظر «قابل بیان بودن با قاطعیت» بررسی کنیم؛ صرفِ ممکن بودن یک حالت کافی نیست.

الف) نادرست است. گروه خونی $\mathrm{O}$ به معنای نداشتن دگرهٔ گروه خونی نیست. ژن‌نمود این فرد برای سامانهٔ $\mathrm{ABO}$ برابر $\mathrm{ii}$ است؛ یعنی روی هر یک از دو فام‌تن شمارهٔ $9$، دگرهٔ $\mathrm{i}$ وجود دارد. این دگره آنزیمِ افزودن کربوهیدرات اختصاصی $\mathrm{A}$ یا $\mathrm{B}$ را نمی‌سازد؛ پس نبود محصول را نباید با نبود دگره اشتباه گرفت. (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۴۰–۴۱)

ب) با قاطعیت قابل بیان نیست. در الگوی کتاب، هموفیلی بیماری نهفتهٔ وابسته به فام‌تن $\mathrm{X}$ است و مرد مبتلا، دگرهٔ مربوط به آن را روی فام‌تن $\mathrm{X}$ دارد؛ اما سؤال فقط از «مشکل انعقاد خون» سخن گفته و ابتلا به هموفیلی را مشخص نکرده است. اختلال انعقاد می‌تواند علت‌های دیگری نیز داشته باشد؛ بنابراین نمی‌توان از این عبارت، وجود دگرهٔ نهفتهٔ بیماری روی فام‌تن جنسی را قطعی دانست. این تمایز با مباحث هموفیلی در فصل انتقال اطلاعات در نسل‌ها و نقش عوامل مختلف در انعقاد خون در فصل گردش مواد در بدن سازگار است.

ج) درست است. فرد دارای گروه خونی $\mathrm{Rh^+}$، یکی از دو ژن‌نمود $\mathrm{DD}$ یا $\mathrm{Dd}$ را دارد؛ پس قطعاً دست‌کم یک دگرهٔ $\mathrm{D}$ در او وجود دارد. جایگاه این دگره روی فام‌تن شمارهٔ $1$ است که از بلندترین فام‌تن‌های کاریوتیپ انسان است. بنابراین وجود دگرهٔ $\mathrm{D}$ روی دست‌کم یکی از این فام‌تن‌ها قطعی است. (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۳۸–۴۰)

د) درست است. گروه خونی $\mathrm{O}$ فقط نشان می‌دهد که کربوهیدرات‌های اختصاصی $\mathrm{A}$ و $\mathrm{B}$ روی غشای گویچه‌های قرمز وجود ندارند؛ نه اینکه غشای آن‌ها هیچ کربوهیدراتی ندارد. (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۴۰–۴۱) همچنین مطابق مبحث تولید یاخته‌های خونی، گویچه‌های قرمز از یاخته‌های بنیادی خون‌ساز منشأ می‌گیرند که توانایی ایجاد چندین نوع یاختهٔ خونی را دارند. (زیست‌شناسی ۱، فصل گردش مواد در بدن، گفتار خون)

در نتیجه، فقط عبارت‌های «ج» و «د» را می‌توان با قاطعیت بیان کرد؛ یعنی دو مورد درست است.

پاسخ: گزینهٔ ۲

گام اول ـ شناسایی اندام‌ها:
فراوان‌ترین یاخته‌های خونی انسان، گویچه‌های قرمز هستند (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۶۲). هورمون اریتروپویتین از یاخته‌هایی در کلیه و کبد ترشح می‌شود و با اثر بر مغز استخوان، تولید این گویچه‌ها را افزایش می‌دهد؛ بنابراین منظور سؤال، «کلیه و کبد» است، نه اندام تولیدکنندهٔ یاخته‌های خونی (زیست‌شناسی ۱، صفحهٔ ۶۳).

گام دوم ـ توجه به قید «همهٔ اندام‌ها»:
هر عبارت باید هم دربارهٔ کلیه و هم دربارهٔ کبد درست باشد. با استفاده از مباحث خون، دفع و تنظیم اسمزی در زیست‌شناسی ۱، گزینه‌ها را بررسی می‌کنیم:

• گزینهٔ ۱ درست است: کلیه مواد آلی دفعی مانند اوره را از راه ادرار خارج می‌کند. کبد نیز با ترشح موادی مانند بیلی‌روبین در صفرا، به دفع بعضی مواد آلی از بدن کمک می‌کند.

• گزینهٔ ۲ درست است: کلیه با تنظیم دفع آب و مواد محلول در حفظ فشار اسمزی خون نقش دارد. کبد نیز با ساخت پروتئین‌های پلاسما، از جمله آلبومین، به حفظ فشار اسمزی خون کمک می‌کند. یکسان‌بودن نتیجهٔ عملکرد این دو اندام، به معنای یکسان‌بودن سازوکار آن‌ها نیست.

• گزینهٔ ۳ درست است: کبد پروتئین‌های مؤثر در انعقاد خون، مانند فیبرینوژن، را می‌سازد. کلیه نیز با نقش‌داشتن در تنظیم کلسیم خون، در تأمین شرایط لازم برای انعقاد مؤثر است. عبارت سؤال نمی‌گوید که خود این اندام‌ها باید در محل خون‌ریزی حضور داشته باشند.

گام سوم ـ علت نادرستی گزینهٔ ۴:
در کبد، آمونیاکِ بسیار سمی به اورهٔ کم‌سم‌تر تبدیل می‌شود؛ بنابراین کبد با تغییر شیمیایی یک مادهٔ دفعی نیتروژن‌دار، سمیت آن را کاهش می‌دهد. در مقابل، نقش اصلی کلیه دربارهٔ اوره، برداشت آن از خون و دفع آن با ادرار است، نه انجام تبدیل گستردهٔ آمونیاک به اوره. دفع ماده از بدن را نباید با تبدیل آن به ماده‌ای کم‌سم‌تر یکسان دانست. پس نسبت‌دادن این نوع کاهش سمیت در مقادیر چشم‌گیر به «هر یک» از دو اندام نادرست است.

پاسخ: گزینهٔ ۴

نکتهٔ اصلی سؤال، قید «هر زن و مرد سالمی» است. باید مواردی را بشماریم که تولدشان برای تمام زوج‌های سالم امکان‌پذیر باشد، نه مواردی که فقط در بعضی ازدواج‌ها رخ می‌دهند. همچنین «ممکن‌بودن» به معنی قطعی‌بودن تولد آن فرزند نیست.

۱. حالت‌های والدین سالم در هموفیلی
هموفیلی صفتی وابسته به فام‌تن $X$ و نهفته است. مرد سالم ژن‌نمود $X^H Y$ دارد، اما زن سالم می‌تواند $X^H X^H$ یا $X^H X^h$ باشد؛ زنِ حالت دوم ناقل است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۳).

اگر مادر سالم و غیرناقل باشد:
$X^H X^H \times X^H Y$
دختران دارای ژن‌نمود $X^H X^H$ و پسران دارای ژن‌نمود $X^H Y$ خواهند بود. بنابراین در این ازدواج نه پسر بیمار متولد می‌شود و نه دختر سالم و ناخالص.

اگر مادر سالم و ناقل باشد:
$X^H X^h \times X^H Y$
ژن‌نمودهای ممکن فرزندان عبارت‌اند از:
$X^H X^H$، $X^H X^h$، $X^H Y$ و $X^h Y$.
پس در این ازدواج، پسر بیمار و دختر سالم و ناخالص نیز ممکن‌اند؛ اما این امکان را نمی‌توان به «هر» زوج سالم تعمیم داد.

۲. بررسی موارد سؤال
الف ـ پسری سالم: در هر دو حالتِ مادر سالم، امکان انتقال $X^H$ از مادر به پسر وجود دارد؛ پس تولد پسر سالم ممکن است. در بیماری داسی‌شدن گلبول‌های قرمز نیز سالم‌بودن والدین مانع تولد پسر سالم نیست و این حالت امکان‌پذیر است.

ب ـ پسری بیمار: همگانی نیست؛ برای مثال، مادر سالمِ غیرناقل نمی‌تواند پسری هموفیل داشته باشد. همچنین زوجی که هر دو از نظر داسی‌شدن خالص و سالم‌اند، فرزند مبتلا به آن بیماری نخواهند داشت.

ج ـ دختری بیمار و خالص: در هموفیلی به ژن‌نمود $X^h X^h$ نیاز دارد؛ ولی پدر سالم به دخترش $X^H$ می‌دهد، نه $X^h$. پس چنین دختری از پدر سالم متولد نمی‌شود (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۴۳).

د ـ دختری سالم و ناخالص: در هموفیلی، ژن‌نمود او $X^H X^h$ است و با پدر سالم، باید دگرهٔ $X^h$ را از مادر بگیرد. اگر مادر سالم و غیرناقل باشد، این حالت ممکن نیست. ناخالص‌بودن به معنای داشتن دو دگرهٔ متفاوت است (زیست‌شناسی ۳، صفحه‌های ۳۹–۴۰).

بنابراین فقط مورد «الف» شرط سؤال را دارد؛ یعنی تعداد موارد برابر با $1$ است.
پاسخ: گزینهٔ ۱

۱. شناسایی یاختهٔ مورد سؤال: دانهٔ گردهٔ رسیدهٔ کدو دارای یک یاختهٔ بزرگ‌ترِ رویشی و یک یاختهٔ کوچک‌ترِ زایشی است. بنابراین، سؤال دربارهٔ یاختهٔ رویشی است، نه یاختهٔ زایشی. شکل تشکیل گرده نیز تمایز یاختهٔ زایشی در دانهٔ گردهٔ رسیده را نشان می‌دهد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۲۶، شکل ۷).

۲. سرنوشت یاختهٔ بزرگ‌تر: پس از قرار گرفتن گرده روی کلالهٔ سازگار، یاختهٔ رویشی رشد می‌کند و لولهٔ گرده را به وجود می‌آورد. پس تشکیل لوله نتیجهٔ رشد این یاخته است، نه تقسیم‌های متوالی آن.

۳. سرنوشت یاختهٔ کوچک‌تر: یاختهٔ زایشی وارد لولهٔ گرده می‌شود و با یک تقسیم رشتمان، دو زامه ایجاد می‌کند. بنابراین، تقسیم درون لوله را نباید به یاختهٔ بزرگ‌تر نسبت داد.

۴. شمارش هسته‌ها: پس از تشکیل زامه‌ها، در لولهٔ گرده یک هستهٔ رویشی و دو هستهٔ متعلق به زامه‌ها حضور دارند؛ یعنی در مجموع سه هستهٔ تک‌لاد. چون رشتمان تعداد مجموعه‌های فام‌تنی را تغییر نمی‌دهد، هسته‌های زامه‌ها نیز مانند هستهٔ رویشی تک‌لاد، یعنی $n$، هستند. منظور، حضور سه هستهٔ جداگانه است، نه تشکیل یک هستهٔ سه‌لاد. زامه‌ها بعداً در دو لقاح جداگانه شرکت می‌کنند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۲۸).

پس یاختهٔ بزرگ‌تر به لولهٔ گرده تمایز می‌یابد که در مرحلهٔ یادشده حاوی سه هستهٔ تک‌لاد است.

پاسخ: گزینهٔ ۳

برای پاسخ، هر عبارت را جداگانه بررسی می‌کنیم:

الف) درست است. منظور، دنابسپاراز است که با فعالیت ویرایش خود، نوکلئوتیدِ نادرست را حذف می‌کند و در جلوگیری از ایجاد جهش نقش دارد. این آنزیم نوکلئوتیدها را نیز به رشتهٔ در حال ساخت می‌افزاید. نوکلئوتیدهای آزاد سه‌فسفاته‌اند، اما هنگام اتصال، دو فسفات خود را از دست می‌دهند؛ بنابراین نوکلئوتید به‌صورت تک‌فسفاته در رشته قرار می‌گیرد. پس سه‌فسفاته بودن نوکلئوتیدِ ورودی با تک‌فسفاته بودن آن پس از اتصال تناقضی ندارد (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۲).

ب) نادرست است. پیش از همانندسازی، پیچ‌وتاب فامینه باز می‌شود و هیستون‌ها با کمک آنزیم‌ها از دنا جدا می‌شوند؛ سپس هلیکاز مارپیچ دنا و دو رشتهٔ آن را باز می‌کند. بنابراین نباید آنزیمِ جداکنندهٔ هیستون‌ها را همان هلیکاز دانست (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۱).

ج) درست است. آنزیمی که نوکلئوتیدهای مکمل را مقابل نوکلئوتیدهای رشتهٔ الگو قرار می‌دهد، دنابسپاراز است (زیست‌شناسی ۳، صفحهٔ ۱۱). این آنزیم نیز مانند سایر آنزیم‌ها، واکنشِ تحت اثر خود را با کاهش انرژی فعال‌سازی تسریع می‌کند.

د) نادرست است. حتی اگر منظور از آنزیمِ کمک‌کننده به جفت‌شدن بازهای مکمل، دنابسپاراز باشد، قید «تنها» عبارت را نادرست می‌کند. در دوراهی همانندسازی، علاوه بر دنابسپاراز، هلیکاز نیز فعالیت دارد؛ هلیکاز دو رشته را از هم باز می‌کند و دنابسپاراز در ساخت رشتهٔ جدید نقش دارد (زیست‌شناسی ۳، صفحات ۱۱ و ۱۲).

پس عبارت‌های «الف» و «ج» درست‌اند و تعداد موارد صحیح، دو مورد است.

پاسخ: گزینهٔ ۲