سوال ۱۷۹ · زیست‌شناسی
کنکور تجربی ۱۴۰۰ · سوال ۱۷۹ · کلید رسمی سازمان سنجش
زیست‌شناسی · زیست‌شناسی ۲ · فصل ۸: تولیدمثل نهان‌دانگان
به‌طور معمول، کدام گزینه صحیح است؟
نمایش پاسخ و پاسخ تشریحی
پاسخ درست: گزینهٔ ۳ (کلید رسمی سازمان سنجش)
پاسخ تشریحی
برای بررسی این سؤال، باید به تعمیم‌های «هر گیاه» و محدودیت «فقط» دقت کنیم؛ وجود یک مثال نقض، برای رد چنین عبارت‌هایی کافی است.
۱. بررسی ساقهٔ افقی زیرزمینی: زمین‌ساقه یا ریزوم، ساقه‌ای تخصص‌یافته در زیر خاک است که می‌تواند در ذخیرهٔ مواد و تولیدمثل رویشی نقش داشته باشد. گیاهان چندساله‌ای مانند زنبق زمین‌ساقه دارند و به کمک اندام زیرزمینی خود، دوره‌های نامساعد را پشت سر می‌گذارند. پس نمی‌توان همهٔ این گیاهان را یک‌ساله یا دوساله دانست.
۲. بررسی رویش روزمینی و مغز ریشه: در رویش روزمینی، لپه‌ها از خاک بیرون می‌آیند؛ این ویژگی به‌تنهایی وجود مغز پارانشیمی در ریشه را نشان نمی‌دهد. برای مثال، لوبیا رویش روزمینی دارد، اما در ساختار نخستین ریشهٔ آن، آوند چوبی در مرکز قرار دارد و مغز پارانشیمیِ مشخص وجود ندارد. بنابراین این تعمیم نیز نادرست است.
۳. بررسی گل نر و دیوارهٔ گرده: طبق تعریف کتاب، گل تک‌جنسی نر حلقهٔ پرچم را دارد، ولی فاقد حلقهٔ مادگی است. شکل گل‌های کدو نیز نمونه‌ای از گل‌های تک‌جنسی با گلبرگ‌های پیوسته را نشان می‌دهد (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۲۴–۱۲۵). دانه‌های گرده در کیسه‌های گردهٔ بساک تشکیل می‌شوند و در حالت رسیده، دیوارهٔ خارجی و داخلی دارند. دیوارهٔ خارجی در محل‌هایی منفذ دارد که امکان خروج لولهٔ گرده را فراهم می‌کند؛ تشکیل این لوله برای انتقال یاخته‌های جنسی نر در گیاهان گل‌دار ضروری است (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۲۵–۱۲۶). بنابراین وجود گلبرگ‌های پیوسته، این ویژگی معمول گرده را نقض نمی‌کند و عبارت سوم درست است.
۴. بررسی روزکوتاه بودن و گرده‌افشانی: روزکوتاه بودن به شرایط نوری لازم برای گل‌دهی مربوط است، نه به عامل انتقال گرده. کتاب، گرده‌افشانی با جانوران و باد را دو شیوهٔ متفاوت معرفی می‌کند و ویژگی‌هایی مانند رنگ، بو و شهد را در جذب گرده‌افشان‌های جانوری مؤثر می‌داند (زیست‌شناسی ۲، صفحهٔ ۱۲۸–۱۲۹). گیاه روزکوتاهی مانند داوودی با حشرات نیز گرده‌افشانی می‌شود؛ پس ادعای وابستگی همهٔ گیاهان روزکوتاه فقط به باد نادرست است.
پاسخ: گزینهٔ ۳
چرا گزینه‌های دیگر نادرست‌اند
- گزینهٔ ۱: ممکن است ساقهٔ زیرزمینی را فقط وسیلهٔ تکثیر رویشی بدانید و نقش آن را در ماندگاری گیاه نادیده بگیرید. زمین‌ساقه یا ریزوم در گیاهان چندساله‌ای مانند زنبق وجود دارد؛ بنابراین داشتن آن، نشانهٔ یک‌ساله یا دوساله بودن نیست.
- گزینهٔ ۲: این گزینه از تعمیم ساختار ریشهٔ تک‌لپه‌ای‌ها به همهٔ گیاهان ناشی می‌شود. لوبیا رویش روزمینی دارد، اما در ساختار نخستین ریشهٔ آن، مرکز ریشه را آوند چوبی اشغال می‌کند، نه مغز پارانشیمی.
- گزینهٔ ۴: ممکن است شرط نوریِ گل‌دهی را با عامل گرده‌افشانی مرتبط بدانید، درحالی‌که این دو ویژگی مستقل‌اند. گیاه روزکوتاهی مانند داوودی می‌تواند با حشرات گرده‌افشانی شود؛ پس وابستگی انحصاری به باد درست نیست.
راهنمایی قدم‌به‌قدم (پیش از دیدن پاسخ)
- تعریف گل نر و ساختار دانهٔ گرده را در گفتار تولیدمثل جنسی مرور کنید؛ در بررسی عبارت‌های دارای «هر»، به دنبال مثال نقض هم باشید.
- گل نر پرچم دارد و بساک آن محل تشکیل گرده است. به این فکر کنید که لولهٔ گرده چگونه از پوشش دانهٔ گرده خارج می‌شود.
- دیوارهٔ خارجی گرده را پوششی کاملاً بسته و یکنواخت در نظر نگیرید؛ محل خروج لولهٔ گرده را با ادعای مربوط به ساختار گرده مقایسه کنید.